ǴYLYM: Ósimdikter qalaı qan tobyna bólinedi?

Qandy birneshe topqa bólý kerektigi týraly HІH ǵasyrda aıtyla bastady. 1907 jyly cheh oqymystysy ıA.ıAnskıı qan tobynyń 4-ke bólinetindigin málim etti. Olar 1-qan toby (O), 2-qan toby - (A), 3-top (V), 4-top (AV) bolyp jikteldi. Adamnyń qan toby uryqtyń jatyrda damý barysynda qalyptasyp, ómir boıy ózgermeıdi. Álemdegi eń kóp kezdesetin qan toby - 1- top. Jer betindegi halyqtyń 45%-yń qany osy toptan. 2-shi qan toby - dúnıejúzindegi adamdardyń -35%-yna tán. Adamdardyń 13%-ynyń qany 3-topqa jatady. Al 4-shi qan toby óte sırek, adamdardyń 7%-ynda kezdesedi eken.

Osy zerttelip, qalyptasqan, moıyndalǵan zańdylyqtardyń aıasynda ósimdik ataýlyda qan nemese qan toby bolady degen tujyrym jasalmaǵan bolatyn. Ósimdikterde qyp-qyzyl qan da, qan kletkasy da bolmasa, qalaısha qan toby bolady?

Ósimdikterde qan toby bar degen kózqarasty alǵash ortaǵa qoıǵan adam - Japonııa Іshki ister organynyń bilikti zań dárgeri ıAmoto Shıgrý edi. Ol bundaı tujyrymǵa qasaqana adam óltirgen qylmystyq isti qaraý barsynda kóz jetkizgen. Qylmystyq oqıǵa oryn alǵan úıdiń ishinde bir tamshy da qan daǵy tabylmaǵan, tek jastyqtan AV qan tobynyń álsiz Reaktsııasyn baıqaıdy. Oqıǵanyń anyq sebebine úńile túsý úshin, ol jastyqtyń ishine salynǵan qaraqumyq kebeginiń qan tobyn saraptap tekseredi. Osy kezde oılamaǵan nátıje beleń beredi. Qaraqumyq kebeginen AV qan tobynyń ereksheligi baıqalady. Osydan keıin ǵalym 150 túrli kókenister men jemis-jıdekterdiń, júzdegen túrli ósimdik uryqtarynyń qan tobyn tekserip, zertteıdi. Sońǵy nátıjede, 79 túrli ósimdikten qan toby reaktsııasy anyqtalady. Budan ósimdikterdiń ishinde, basym kóbiniń O qan tobyna, odan qalsa AV jáne V tobyna táýeldi ekeni belgili bolady. ıAmoto dáriger kóptegen synaqtardan soń álemge tuńǵysh ret «ósimdikterde qan toby bolady» degen tujyrymyn jarııa etti. Ol taǵy da ósimdikterdiń qan tobyna O eń negizgi qan toby, al, V qan toby men AV qan toby O qan tobynan bólinip shyqqan degen pikirdi ortaǵa qoıdy.

Bul jańalyqtan soń álem ǵalymdary ósimdikterdiń qan tobyn jarysa zerttedi. Olar zertteý barysynda, ósimdikterdiń denesinde adamzat qanyndaǵy qyzyl kletkanyń syrtyndyǵy qan toby zatyna erekshe uqsaıtyn zattyń, ıaǵnı qan toby qanytynyń bolatyndyǵyn anyqtaıdy. Ósimdikterde de adam denesindegi osy qan toby zattaryna uqsaıtyn zattar bolady, munyń ishinde jemisi qyzyl bolatyn ósimdikterdiń quramyndaǵy mólsheri eń kóp bolǵan. Ǵalymdar ósimdikterdiń uryǵy men jemisinde qan toby zaty bolatyndyǵyn jáne ósimdikterdiń qan toby zaty jemisi pisip jetilý barysynda birtindep artatyndyǵyn, jemisi pisken kezde qan toby zaty eń mol deńgeıge jetetindigin baıqaǵan.

Ósimdik denesindegi qan toby zatynyń anyqtalýy, ósimdikterdi jikke bólip zertteýde, kletkalardy toǵystyrý, tuqymyn býdandastyrý barysyn jańasha qalyppen júrgizýge septesedi. Sondaı-aq, qylmystyq isterdi ashýdy ońaılatady. Mysaly, belgisiz jaǵdaıǵa dýshar bolyp, japa shekken adamnyń asqazanyndaǵy azyqtyqtardy tekserý arqyly, azyqtyqtyń túrin anyqtap týyndaǵan oqıǵaǵa qatysty jip ushin tabýǵa kómektesedi. Osyndaı taǵy bir mysal, Japonııada bolǵan jol -kólik oqıǵasy kezinde, júrgizýshi bir balany kóligimen soǵyp qashyp ketedi. Artynsha polıtsııa qashqyn júrgizýshini ustap, kólik dońǵalaǵyndaǵy qan daqtaryn tekseredi. Qan daqtarynyń qan tobyn aıyrý barysynda, dońǵalaqta kólik soǵyp ketken balanyń O qan tobynan basqa, taǵy V jáne AV qan toptarynyń da daǵy bar ekeni anyqtalady. Sol ýaqytta polıtseıler kólik júrgizýshi baladan basqa taǵy birneshe adamdy soǵyp jaralaǵan nemese jazym etken dep kúdiktenedi. Biraq, júrgizýshi balany ǵana soqqanyn moıyndaıdy.

Keıinnen zeritteý ortalyǵynyń saraptamasy sońǵy eki túrli qan tobynyń ósimdiktiń qan toby ekenin anyqtap shyǵady. Osylaısha, qylmystyq is ádil sheshimin tabady.

Qazirgi kúni Japonııa qaraqumyq, sábiz sııaqty ósimdikterdiń ımmýnıtettik qan sarsýyn tekserip anyqtady. Qan sarsýy turaqtanǵan ósimdikterdiń túrin dál taýyp aıyrýǵa bolady. Ósimdikterdiń qan toby týraly izdenister endi ǵana bastaldy. Ósimdik denesinde qan toby zaty bolatyndyǵynyń sebebin jáne qan toby zatynyń ósimdiktiń ózi úshin nendeı mán alatyndyǵy týraly ǵalymdar ortaq, dáıekti tujyrymǵa kele alǵan joq . Olar ósimdikterdegi qan toby zaty ósimdik úshin sıgnaldyq ról, artyq energııany saqtaý róli, ósimdik denesin qorǵaý róli bar deıtin ártúrli boljaýlar ǵana jasap otyr. Al, adamdar bolashaqta osy ósimdik qan tobynyń san alýan mańyzyn tereńdep ashyp, adamzattyń paıdaly qajettiligine jaratatyn kúnde alys emes dep oılaımyz.

Baqytjol Kákesh