Gúljazıra Bekbolatqyzy: Búginginiń muǵalimi — úıretýshi ǵana emes, jol silteýshi, baǵdar berýshi

– Gúljazıra Bekbolatqyzy, respýblıkalyq «Úzdik pedagog» ataǵynyń ıegeri bolýyńyzben quttyqtaımyz. Osy tusta bir saýal qoıǵymyz keledi, siz úshin osy ataq qanshalyqty mańyzdy?

– Qazaqstan Respýblıkasynyń «Úzdik pedagog» ataǵy – jyldar boıǵy eńbektiń, úzdiksiz izdenistiń, shákirtterimniń jetistigi men áriptesterimniń qoldaýynyń nátıjesi dep bilemin. Ol meniń tańdaǵan mamandyǵymnyń durystyǵyn taǵy bir márte dáleldep, ózime degen senimdi arttyrdy. Sonymen qatar bul ataq – toqmeıilsý emes, kerisinshe aldaǵy ýaqytta da bilim sapasyn arttyrýǵa, pedagogıkalyq ıdeıalarymdy damytýǵa, jas muǵalimderge úlgi bolýǵa jeteleıtin úlken mindet. Men úshin «Úzdik pedagog» – jeke jetistik qana emes, ustazdyq mıssııama berilgen joǵary baǵa.

– 30 jyldan astam tájirıbeńiz bar eken. Osy ýaqyt ólshemimen alsaq, Qazaqstannyń bilim berý júıesi qandaı ózgeristerdi bastan ótkerdi dep sanaısyz?

– Qazaqstannyń bilim berý júıesi birneshe mańyzdy kezeńderden ótti dep baǵalaımyn. Eń áýeli, 2016 jyly mazmundyq turǵydan úlken ózgeris boldy: bilim berýdiń aqparatty jattatýǵa negizdelgen úlgisinen oqýshynyń fýnktsıonaldyq saýattylyǵyn, synı oılaýyn, ómirlik daǵdylaryn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan júıege kóshýi – ýaqyt talabyna saı qadam. Jańartylǵan bilim mazmuny, krıterıaldy baǵalaý, PISA baǵytyndaǵy tapsyrmalar – oqýshyny tek pándik bilimmen emes, ómirde qoldana alatyn quzyrettermen qarýlandyrýdy kózdeıdi. Bul ózgerister muǵalim rólin de ózgertti: búgingi ustaz – bilim berýshi ǵana emes, baǵyttaýshy, keńesshi, zertteýshi.

Sonymen qatar tsıfrlandyrý úderisi, onlaın platformalardyń engizilýi, muǵalimniń kásibı damýyna arnalǵan kýrstar men biliktilikti arttyrý júıesiniń jańarýy – bilim sapasyn arttyrýǵa yqpal etti. Árıne, qıyndyqtar da boldy, biraq osy ózgerister pedagogti úzdiksiz izdeniske, kásibı ósýge ıtermeledi dep oılaımyn. Jalpy alǵanda, bul reformalardy men bilim berý júıesiniń zamanǵa beıimdelýi, ulttyq qundylyqtardy saqtaı otyryp, jahandyq talaptarǵa jaýap berý jolyndaǵy mańyzdy qadamdar retinde baǵalaımyn.

– Dástúrli jáne ınnovatsııalyq tásilderdi qalaı qoldanasyz? Bular biriniń ornyn biri basatyn, birin-biri yǵystyrýshy tásilder me, álde ekeýi ıntegratsııalana ala ma?

– Men úshin dástúrli jáne ınnovatsııalyq tásilder bir-birine qarsy emes, kerisinshe ózara sabaqtas, birin-biri tolyqtyratyn júıe. Dástúrli ádisterdiń ozyq úlgileri – kórkem mátindi tereń taldaý, tildik normany meńgertý, tárbıege negizdelgen áńgime, ustaz ben shákirt arasyndaǵy rýhanı baılanys – qashanda óz mańyzyn joımaıdy.

Al ınnovatsııalyq tásilderdi osy berik negizdiń ústine engizemin. Sabaq barysynda jobalyq jumys, zertteýshilik tapsyrmalar, PISA formatyndaǵy jaǵdaıattyq suraqtar, Blým taksonomııasyna negizdelgen kreatıvti tapsyrmalar men tsıfrlyq quraldardy (onlaın platformalar, beınematerıaldar, jasandy ıntellekt elementteri) tıimdi qoldanamyn. Bul oqýshynyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, óz oıyn erkin jetkizýine, jaýapkershilik alýyna múmkindik beredi.

Eń bastysy – ádisti maqsatqa baǵyndyrý. Eger maqsat oqýshynyń tildik jáne kommýnıkatıvtik quzyretin damytý bolsa, men dástúr men jańashyldyqty úılestire otyryp, balanyń jas ereksheligine, synyptyń deńgeıine saı ıkemdep qoldanamyn. Osylaısha sabaq ári mazmundy, ári ómirmen baılanysty, ári nátıjeli bolady dep esepteımin.

– Oqýshylardyń oqýǵa yntasyn arttyrý úshin qandaı tásilder qoldanasyz?

– Oqýshylardy pándi oqýǵa yntalandyrýdy men eń aldymen onyń ómirmen baılanysyn kórsetýden bastaımyn. Qazaq tili men ádebıeti – tek ereje nemese mátin taldaý emes, ol balanyń oıyn jetkizýi, ózin tanýy, qoǵamda erkin qarym-qatynas jasaýy úshin qajet qural ekenin únemi sezindiremin.

Sabaqta oqýshyny tyńdaı biletin, pikirin qurmetteıtin orta qalyptastyrýǵa mán beremin. Jaǵdaıattyq tapsyrmalar, pikirtalas, toptyq jumys, shyǵarmashylyq jobalar arqyly ár oqýshynyń óz múmkindigin kórsetýine jol ashamyn. Bul olardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, «meniń oıym mańyzdy» degen senim qalyptastyrady.

Sonymen qatar zamanaýı tehnologııalardy, tsıfrlyq resýrstardy, jasandy ıntellekt elementterin tıimdi paıdalanyp, sabaqty oqýshyǵa jaqyn formatta uıymdastyramyn. Al ulttyq qundylyqqa negizdelgen mátinder men ómirlik mysaldar pánge degen qurmet pen ishki motıvatsııany kúsheıtedi.

Eń bastysy – óz pánińdi súıý. Muǵalimniń pánge degen shynaıy yqylasy men senimi oqýshyǵa mindetti túrde beriledi dep oılaımyn.

– Oqýshylaryńyzdyń joǵary nátıjelerge jetýiniń syry nede?

– Onyń basty syry – eńbekqorlyq, jaýapkershilik, senim dep aıtamyn. Osy oraıda 21 jyl buryn aýyldaǵy eńbek jolymda Myrqalıev Janbolat syndy oqýshymdy erekshe atap ótkim keledi. Aýyl muǵalimi úshin oqýshysynyń V respýblıkalyq «Abaı oqýlary - 2004» baıqaýynyń «Júırikten júırik ozar» nomınatsııasy boıynsha 2-oryn alýy zor jetistik edi. Sodan keıin ómirdiń aǵymymen Arqalyq, Almaty, Astana qalasyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan gımnazııa, mamandandyrylǵan mektepterde eńbek ettim. Ár balanyń qabileti men múmkindigi ártúrli ekenin eskerip, túrli shyǵarmashylyq baıqaýlar men zııatkerlik saıystar, pándik olımpıadalarǵa qatystyrdym, júldesiz oralǵan emespin. Sabaq barysynda oqytýdyń túrli ádis-tásilderi, saralap oqytýdy qoldanamyn. Bul oqýshyǵa óz deńgeıinde tabysqa jetýge múmkindik beredi. Sonymen qatar maqsatty naqty qoıý, oqý úderisin josparly uıymdastyrý jáne nátıjege baǵyttalǵan tapsyrmalar berý mańyzdy. Zertteýshilik jáne jobalyq jumystar oqýshylardyń oılaý daǵdysyn damytyp, alǵan bilimin praktıkada qoldanýǵa úıretedi. Men úshin oqýshyǵa sený – eń kúshti motıvatsııa. «Seniń qolyńnan keledi» degen ustaz sózi balanyń ózine degen senimin arttyrady. Qatelesýge múmkindik berý, qoldaý kórsetý, jetistigin der kezinde atap ótý – joǵary nátıjeniń taǵy bir mańyzdy faktory. Eń bastysy, bilimdi tek baǵa úshin emes, ómir úshin alý kerektigin uǵyndyrý. Osy ustanym oqýshylarymnyń turaqty ári joǵary jetistikke jetýine negiz bolady dep esepteımin.

– Tsıfrlyq platformalar muǵalimge oqýshylarmen jáne áriptestermen jaqyn bolýǵa qalaı kómektesedi?

– Tsıfrlyq platformalar muǵalim men oqýshy, sondaı-aq muǵalimder qaýymdastyǵy arasyndaǵy baılanysty burynǵydan da jedel ári qoljetimdi etti dep oılaımyn. Sabaqtan tys ýaqytta da keri baılanys ornatýǵa, tapsyrmany der kezinde túsindirýge, oqýshynyń jeke suraǵyna jaýap berýge múmkindik beredi. Bul oqýshyǵa «muǵalim árdaıym qoljetimdi» degen senim qalyptastyrady.

Oqýshylarmen jumys barysynda tsıfrlyq platformalar arqyly saralanǵan tapsyrmalar usyný, jeke jetistigin baqylaý, portfolıo júrgizý jeńildedi. Al ınteraktıvti formattaǵy materıaldar olardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, sabaqqa belsendi qatysýyna yqpal etedi.

Áriptestermen qarym-qatynasta tsıfrlyq orta tájirıbe almasýdy jedeldetti: avtorlyq materıaldarmen bólisý, birlesken jobalar jasaý, kásibı qaýymdastyqtarda pikir almasý – muǵalimniń kásibı ósýine tikeleı áser etedi. Eń bastysy, tsıfrlyq platformalar muǵalimdi jalǵyz qaldyrmaıdy. Ol – qoldaý, baılanys jáne yntymaqtastyq alańy. Durys ári oryndy qoldanylǵan jaǵdaıda, bul quraldar pedagog pen oqýshyny ǵana emes, búkil bilim berý qaýymdastyǵyn jaqyndastyrady dep esepteımin.

– Qazaq tili men ádebıetiniń jahandyq bilim berý keńistigindegi rólin qalaı kóresiz?

– Bul pándi jahandyq bilim berý keńistiginde ulttyq bolmysty saqtaı otyryp, álemdik oı-sanamen úndesetin mańyzdy rýhanı ári zııatkerlik resýrs retinde kóremin. Ana tili – ulttyń kody, al ádebıet – halyqtyń tarıhı jady men dúnıetanymyn tanytatyn ámbebap til. Sondyqtan qazaq tili men ádebıeti jahandaný úderisinde joǵalmaı, kerisinshe ózindik únin aıqyn kórsetýi tıis.

Qazirgi tańda fýnktsıonaldyq saýattylyq, synı oılaý, mádenıetaralyq kommýnıkatsııa sııaqty daǵdylar aldyńǵy orynǵa shyqty. Osy turǵydan alǵanda, qazaq ádebıetindegi adamgershilik, erkindik, jaýapkershilik, tańdaý, rýhanı izdenis taqyryptary álemdik ádebı úderistegi qundylyqtarmen tolyq úndesedi. Sonymen qatar tsıfrlyq bilim berý keńistiginde qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn keńeıtý, sapaly kontent, mýltımedıalyq resýrstar, jasandy ıntellektige negizdelgen tildik quraldar ázirleý – tildi halyqaralyq deńgeıde tanytýdyń mańyzdy joly.

Menińshe, qazaq tili men ádebıeti – tek ulttyq pán emes, tulǵanyń dúnıetanymyn qalyptastyratyn, ony álemdik mádenı dıalogqa qosa alatyn qýatty qural. Osy turǵydan alǵanda, onyń jahandyq bilim berý keńistigindegi róli aldaǵy ýaqytta odan ári kúsheıe túsedi.

– Oqyrman klýby oqýshylardyń oqý mádenıetine qalaı yqpal etedi?

– Ol oqý mádenıetin qalyptastyratyn jáne ony turaqty ádetke aınaldyratyn tıimdi orta dep esepteımin. Eń aldymen, klýb kitap oqýdy mindet emes, ortaq qyzyǵýshylyq pen erkin pikir almasý alańyna aınaldyrady. Oqýshy óz oıyn ashyq aıtyp, keıipker áreketine baǵa berýge, mátinmen jeke qarym-qatynas ornatýǵa úırenedi. Óz tájirıbemde oqýshylarymmen «OQYSAI» oqyrmandar klýbyn, múǵalimder arasynda «OQÝ TІME» jobalaryn júrgizdim. Al qazirgi jetekshilik etetin 5-synybymda «Otbasymmen birge kitap oqımyn» jobasyn júrgizýdemin. Synyptyń ata-analarymen birge Bodo Sheferdiń «Tóbettiń aty Manı», Sáýle Dosjannyń «Aýyldan shyqqan mıllıoner», «Mazmundama» baspasynyń «Mektepte úıretpeıtin daǵdylar» serııasyndaǵy 12 kitabyn, Shon Kovıdiń «Baqytty balaqaıdyń 7 daǵdysy» shyǵarmalaryn ártúrli formatta taldadyq. Oqýshylarym kitap taldaýǵa daǵdylandy. Ata-analarynyń birge oqýy, taldaýǵa qatysýy olarǵa shabyt beredi. Kitap oqý barysynda pikirtalas, suraq qoıý, dáleldeý, oqý mádenıeti qalyptasady. Bul oqýshynyń synı oılaýyn, sóıleý daǵdysyn, tyńdaı bilý qabiletin damytady. Sonymen qatar ártúrli janrdaǵy shyǵarmalardy talqylaý oqýshynyń ádebı talǵamyn keńeıtip, sanaly oqyrman bolýyna yqpal etedi. Mańyzdysy – oqyrman klýby oqýshyǵa ózin erkin sezinetin, baǵalaýdan qoryqpaıtyn orta usynady. Munda qate jaýap bolmaıdy, ár pikir qundy. Osy senimdi orta oqýǵa degen ishki motıvatsııany kúsheıtedi. Qorytyndylaı aıtqanda, oqyrman klýby oqýshylardyń oqý mádenıetin ǵana emes, oılaý, qarym-qatynas jáne tulǵalyq damýyn qatar jetildiretin mańyzdy bilim berý formaty.

– Barlyq jumysty úılestirý úshin qandaı taım-menedjment qaǵıdalaryn qoldanasyz?

– Men oqýshy kezimnen Kúndelik jazatyn adammyn. Sol jazbalarymnan bastap, alǵashqy muǵalim bolǵannan bergi de bári jeke arhıvimde saqtaýly. Kúndelikti júıeli júrgizý adamǵa ýaqytty durys josparlaýdy úıretedi.

Barlyq jumysty tıimdi úılestirý úshin men taım-menedjmenttiń mynadaı negizgi qaǵıdalaryn basshylyqqa alamyn:

•  Maqsatty aıqyndaý qaǵıdasy
•  Basymdyqty durys qoıý (Eızenhaýer matrıtsasy)
•  Ýaqytty bloktarǵa bólý (time blocking)
•  Kúndelikti shaǵyn jospar qaǵıdasy
•  Tsıfrlyq quraldardy sanaly paıdalaný
•  Refleksııa jáne túzetý
•  Óz-ózińdi aıalaý qaǵıdasy

– Sizdiń pedagogıkalyq mıssııańyz qandaı? 

– Meniń pedagogıkalyq mıssııam - oqýshylarǵa tek bilim berý emes, olardy óz oılaryn erkin bildirýge, shyǵarmashylyq sheshimder tabýǵa jáne qoǵamǵa paıdaly bolýǵa úıretý, izigilikke qyzmet etý.

– Siz óz kásibı tájirıbeńizdi jas muǵalimderge qalaı jetkizesiz jáne olarǵa qalaı tálimgerlik jasaısyz?

– Kásibı tájirıbemdi jas muǵalimderge formaldy keńes retinde emes, praktıkalyq qoldaý arqyly jetkizemin. Men úshin tálimgerliktiń basty maqsaty – jas muǵalimniń ózine degen senimin arttyrý jáne ony daıyn nusqaǵa táýeldi emes, derbes oılaıtyn kásibı tulǵa retinde qalyptastyrý. Sondyqtan árdaıym ashyq dıalogqa, tájirıbe almasýǵa jáne qatelesýge múmkindik berýge mán beremin.

– Sizdiń oıyńyzsha, qazirgi zaman muǵaliminen qandaı daǵdylar men qasıetter talap etiledi?

– Qazirgi zaman muǵalimi eń aldymen tereń kásibı bilimge ǵana emes, ózgeriske beıim bola alatyn ıkemdi oılaýǵa ıe bolýy kerek. Búgingi oqýshy aqparatty tez qabyldaıdy, sondyqtan muǵalim aqparat kózi emes, baǵyt berýshi, oılanýǵa jeteleýshi tulǵa bolýy mańyzdy.Muǵalimnen synı oılaý, kommýnıkatıvti daǵdylar, tsıfrlyq saýattylyq jáne úzdiksiz ózin-ózi damytýǵa daıyndyq talap etiledi. Sonymen qatar, emotsıonaldyq ıntellekt, sabyrlylyq pen empatııa – oqýshymen senimdi qarym-qatynas ornatýdyń basty sharttary. Eń bastysy, muǵalim óz kásibin jaı mamandyq emes, qoǵamǵa áser etetin jaýapty qyzmet retinde sezine bilýi tıis. Osyndaı qasıetter muǵalimdi oqýshy úshin de, qoǵam úshin de bedeldi tulǵaǵa aınaldyrady.

– Sizdiń jolyńyzdy qýǵan shákirtterińiz bar ma?

– Búginde meniń birneshe shákirtim bilim berý salasynda muǵalim mamandyǵyn sanaly túrde tańdap, eńbek etip keledi. Atap aıtar bolsam, Qostanaı oblysy Amangeldi aýdanynda eńbek etetin Atambaev Nurlybek, Amantaeva Aızada, Dosbergenova Ásem, Maqashev Rınat, Rýdnyıda Italmasova Áıgerim, Arqalyqta Kaıbýlkına Aleksandra, Kókshetaýda Kasymjanova Naılıa syndy birqatar oqýshylarym abyroıly eńbek etip júr. Olar qazirgi tańda mektepterde, bilim berý uıymdarynda jumys istep, óz pánin súıispenshilikpen oqytyp júr. Men úshin eń úlken nátıje – olardyń meniń ádisterimdi sol kúıi qaıtalaýy emes, óz jolyn taba bilýi. Shákirtterim oqýshyny tyńdaı alatyn, oılanýǵa úıretetin, jaýapkershilik alýdan qoryqpaıtyn muǵalim bolýǵa umtylady. Keıbiri pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynda bilim alyp, zertteýshilik jáne ádistemelik baǵytta damyp keledi, al keıbiri jas muǵalim retinde áriptesterine qoldaý kórsetip júr. Osyndaı sabaqtastyqtyń jalǵasýy – men úshin pedagogıkalyq eńbektiń eń úlken marapaty. Men árdaıym shákirtterime «Meni qaıtalaýǵa emes, menikinen de bıik maqsat qoıýǵa umtylyńdar» dep aıtyp kelemin.