Eńbek naryǵynyń jańa talaby: Qazaqstanǵa qandaı mamandar qajet

Memleket qandaı mamandarǵa basymdyq berip otyr

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, joǵary oqý oryndaryna bólinetin memlekettik granttardyń kólemi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ázirleıtin kadrlarǵa qajettilik boljamyna súıene otyryp jasalady. Bul boljamdy ázirleý kezinde óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý erekshelikteri, ekonomıka salalaryndaǵy eńbek resýrstaryna degen suranys, memlekettik baǵdarlamalardyń kórsetkishteri jáne jumys berýshilerdiń usynystary eskeriledi.

Atalmysh mınıstrlik deregine sáıkes, aldaǵy bes jyl kóleminde el ekonomıkasyna 883 295 maman qajet bolady. Onyń ishinde 529 977 maman nemese jalpy suranystyń 60 paıyzy ınjenerlik kadrlarǵa tıesili. Pedagogıkalyq baǵyttaǵy mamandarǵa qajettilik shamamen 185 491 adamdy nemese 21 paıyzdy qurap otyr. Qalǵan 19 paıyz qyzmet kórsetý, gýmanıtarlyq ǵylymdar, bıznes jáne óner sekildi salalarǵa baǵyttalǵan.

Osyǵan baılanysty memlekettik granttardyń negizgi bóligi ınjenerlik jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryna bólingen. Sonymen qosa, pedagogıkalyq mamandyqtar da basym baǵyttardyń qatarynda qalyp otyr.

— Granttardy bólý, sondaı-aq kadrlardy júıeli daıarlaý el ekonomıkasynyń qajettiligine sáıkes qalyptastyrylady, — dep kórsetilgen mınıstrliktiń jaýabynda.

Memlekettik saıasattyń basty maqsaty — eńbek naryǵynda tapshylyq baıqalatyn salalardy kadrlarmen qamtamasyz etý.

Jastar tańdaýy eńbek naryǵynyń suranysyna saı ma

Alaıda resmı boljamdar men jastardyń kásibı tańdaýy árdaıym bir arnaǵa toǵysa bermeıtinin baıqaýǵa bolady. Máselen, sońǵy jyldardaǵy konkýrs nátıjeleri talapkerler arasynda stomatologııa, halyqaralyq qatynastar jáne dıplomatııa, quqyq, psıhologııa, aýdarma isi, sán jáne dızaın sııaqty mamandyqtardyń tanymal bolyp otyrǵanyn kórsetedi.

Sonymen qatar pedagogıkalyq mamandyqtarǵa degen qyzyǵýshylyq ta joǵary deńgeıde saqtalyp keledi. Sarapshylar muny muǵalimderdiń áleýmettik mártebesin kóterýge baǵyttalǵan memlekettik qoldaý sharalarymen baılanystyrady. Mysaly, sońǵy jyldary pedagogterdiń jalaqysy artty, stýdentterdiń shákirtaqysy kóbeıdi jáne jumyspen qamtý tetikteri kúsheıtildi.

Buny L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń áleýmettaný kafedrasynyń dotsenti, PhD Nurlan Baıǵabylov ta qýattaıdy.

— Qazirgi eńbek naryǵyndaǵy suranys qurylymy qyzmet kórsetý, ónerkásip jáne bilim berý salalaryna baǵyttalǵan. Sondaı-aq áleýmettanýshynyń aıtýynsha, ásirese qoǵamdaǵy áleýmettik-psıhologııalyq máselelerdiń kúrdelenýine baılanysty pedagog-psıhologterge suranys joǵary, — dedi ol.

Budan bólek sarapshy jastar arasynda tsıfrlyq baǵyttarǵa qyzyǵýshylyq artyp kele jatqanyn da tilge tıek etti.

— Naryqta mobılograf, targetolog sııaqty jańa ári «sándi» mamandyqtarǵa degen zor qyzyǵýshylyq bar. IT jáne halyqaralyq bıznes salasy jastar arasynda mansaptyq tabysqa jetýdiń ıdealy retinde qabyldanady, — deıdi Nurlan Baıǵabylov.

Degenmen bul úrdis eńbek naryǵyndaǵy suranystyń jalpy qurylymyn tolyq qamtyp otyrǵan joq. Bir jaǵynan jastar tsıfrlyq kásipterge kóbirek bet bursa, ekinshi jaǵynan ekonomıka úshin mańyzdy birqatar tehnıkalyq salalarǵa qyzyǵýshylyq tómen deńgeıde qalyp otyr. Máselen, mınıstrlik málimetinshe, balyq sharýashylyǵy, mal sharýashylyǵy, mehanıka jáne metall óńdeý, kólik qurylysy, kıim jáne aıaq kıim óndirisi sııaqty salalar jastar arasynda tanymal emes.

Budan túıetinimiz, jastardyń kásibı tańdaýy kóbine eńbek naryǵynyń uzaqmerzimdi qajettilikterine emes, mamandyqtyń bedeli, tanymaldyǵy nemese tabystylyǵy týraly qoǵamdyq túsinikterge negizdeletinin ańǵartady.

Jasandy ıntellekt eńbek naryǵyn qalaı ózgertip jatyr

Sońǵy eki-úsh jylda eńbek naryǵyna qatysty eń kóp talqylanǵan taqyryptardyń biri — jasandy ıntellekt. Buǵan deıin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń jasandy ıntellektini jappaı engizý Qazaqstanda 300-400 myń jumys ornyn qysqartýǵa ákelýi múmkin degen aqparaty eńbek naryǵynyń bolashaǵyna qatysty alańdaýshylyqty kúsheıte tústi.

Degenmen sarapshylar mundaı boljamdarǵa saqtyqpen qaraýǵa shaqyrady. Máselen, PhD Nurlan Baıǵabylovtyń pikirinshe, jasandy ıntellekt eńbek naryǵynyń qurylymyn túbegeıli ózgertip jatqan joq.

— Jasandy ıntellekt bul qurylymdy túbegeıli ózgertpegenimen, mamandyqtardyń mazmunyn transformatsııalap jatyr. Mysaly, «Jol tap» áleýmettik jobasy aıasynda jastardyń mobılograf, targetolog sııaqty jańa tsıfrlyq mamandyqtarǵa tez beıimdelýi baıqalady. JI endigi kezekte adamdy almastyrýshy emes, onyń «áriptesine» aınalyp, shyǵarmashylyq jáne analıtıkalyq jumystardy jedeldetip otyr, — deıdi áleýmettanýshy.

Eńbek naryǵyndaǵy basty ózgeris belgili bir kásiptiń joǵalýynda emes, sol kásipti atqarý tásilderiniń ózgerýinde bolyp otyr.

JOO-lar jańa jaǵdaıǵa beıimdelip jatyr ma

Qazirgi kezdegi eńbek naryǵyndaǵy ózgerister joǵary bilim berý júıesine de áser etip jatyr. 2025 jyly naýryz aıynda joǵary bilim berýdiń memlekettik jalpyǵa mindetti standartyna ózgerister engizilip, barlyq bilim berý baǵdarlamalaryna jasandy ıntellekt boıynsha kýrstardy engizý qarastyryldy.

Qazirgi tańda joǵary oqý oryndary bilim berý baǵdarlamalaryn qaıta qarap, JI taqyryptaryn jeke pán retinde nemese negizgi pánderdiń quramyna engizip jatyr.

Mınıstrlik málimetinshe, búginde elimizdiń 30-dan astam joǵary oqý orny jasandy ıntellekt baǵytyndaǵy 42 bilim berý baǵdarlamasyn ázirlegen.

— Olardyń qatarynda «JI jáne derekterdi taldaý», «Medıtsınadaǵy JI», «Qoldanbaly jasandy ıntellekt», «Injınırıng jáne jasandy ıntellekt», «Tsıfrlyq bıznes jáne jasandy ıntellekt tehnologııalary», «Kólik mashına jasaýdaǵy smart tehnologııalar jáne jasandy ıntellekt», «Taý-ken-metallýrgııa óndirisindegi jasandy ıntellekt» sekildi baǵdarlamalar bar. Buny bitirgen túlekter JI salasynda keń aýqymdy daǵdylarǵa ıe bolady, onyń ishinde: Python-da baǵdarlamalaý, mashınalyq oqytýǵa arnalǵan kitaphanalar men freımvorktardy paıdalaný, derekterdi taldaý jáne vızýalızatsııalaý, úlken derektermen jáne derekter bazalarymen jumys isteý, JI-ǵa negizdelgen sheshimderdi bıznes-protsesterge ıntegratsııalaý, neırondyq jelilerdi ázirleý jáne engizý, JI paıdalana otyryp protsesterdi avtomattandyrý, — delingen mınıstrliktiń jaýabynda.

Osy tusta Nurlan Baıǵabylov ta joǵary oqý oryndary eńbek naryǵynyń ózgeristerine jaýap berýge tyrysyp jatqanyn aıtty.

— Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndary bilim berý baǵdarlamalaryn jańartýda memlekettik «Tsıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy men 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan ǵylym men joǵary bilimdi damytý tujyrymdamasyn negizge alady. Professorlyq-oqytýshylyq quram naryq talaptaryna saı art-terapııa praktıkýmy sııaqty elektıvti kýrstar men ınnovatsııalyq tehnologııalardy (sonyń ishinde JI) oqý protsesine biriktirip jatyr, — dedi oqytýshy.

Bilim berý men eńbek naryǵy arasynda alshaqtyq bar

Sarapshylar eńbek naryǵy men joǵary bilim júıesi arasyndaǵy sáıkestik máselesi tolyq sheshildi dep aıtýǵa bolmaıtynyn alǵa tartady.

— Áleýmettanýlyq zertteýler nátıjesi boıynsha, sarapshylar men respondentterdiń pikirinshe, joǵary bilimdi bitirgen jastardyń kóbi mamandyǵy boıynsha jumys taba almaıdy. Bul naryq qajettiligi men bilim berý arasynda áli de bolsa alshaqtyq bar ekenin kórsetedi, — deıdi áleýmettanýshy Nurlan Baıǵabylov.

Onyń aıtýynsha, memleket bul máseleni sheshý úshin jańa tásilderdi qarastyryp jatyr. Sonyń biri — jastardy eńbek naryǵynyń naqty qajettilikterine beıimdeýge baǵyttalǵan jobalar men baǵdarlamalar.

Bolashaq mamanǵa qoıylatyn talap ózgerdi

Eńbek naryǵyndaǵy ózgerister talapkerlerdiń mamandyq tańdaýyna da áser etpeı qoımaıdy. Nurlan Baıǵabylovtyń pikirinshe, búgingi talapker úshin basty maqsat tek dıplom alý emes.

— Búgingi talapkerge tek dıplom alýdy emes, «professıonaldy pozıtsııasyn» qalyptastyrýdy maqsat etý kerek. Qazirgi jaǵdaıda kommýnıkatsııa, empatııa, problemalardy sheshý qabileti sııaqty ıkemdi daǵdylardyń mańyzy artyp otyr. Sonymen qatar tsıfrlyq saýattylyq pen jasandy ıntellekt quraldaryn qoldana bilý de mańyzdy faktorǵa aınalyp keledi. Tehnologııalar jyldam ózgergendikten, jastar úzdiksiz bilim alýǵa jáne jańa jaǵdaılarǵa beıimdelýge daıyn bolýy kerek, — deıdi sarapshy.

Qoryta kele, Qazaqstandaǵy grant saıasaty eńbek naryǵynyń uzaqmerzimdi qajettilikterin eskerse, talapkerlerdiń tańdaýy kóbine qoǵamdaǵy bedel men jeke qyzyǵýshylyqqa baǵyttalǵanyn kórip otyrmyz. Bul eki baǵyttyń arasynda belgili bir alshaqtyq saqtalǵanymen, jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq tehnologııalardyń damýy bárine ortaq jańa talap qoıyp otyr. Endigi jerde qaı mamandyqty tańdaǵannan góri, sol salada ózgeristerge beıimdele bilý mańyzdyraq bolýy múmkin