Ǵylymǵa bólingen qarjy qanshalyqty tıimdi jumsaldy: Depýtattar aýdıt esebin tyńdaıdy

Aıta keterligi, 6 qarashada Quryltaı tóraǵasy Aıbek Dádebaıdyń tóraǵalyǵymen ótken Bıýroda búgingi otyrystyń kún tártibi naqtylanǵan bolatyn. Soǵan oraı depýtattar aldymen Joǵary aýdıtorlyq palata Tóraǵasy Álıhan Smaıylovtyń ǵylymdy damytýǵa bólingen qarajattyń paıdalanylýy jáne jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń mindetti aýdarymdary esebinen ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy qarjylandyrý tetiginiń tıimdiligine júrgizilgen memlekettik aýdıt qorytyndylary týraly esebin tyńdaıdy.

«2026–2028 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańǵa sáıkes, bıyl ǵylymdy damytýǵa 209,8 mlrd teńge, al ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet sýbektilerin bazalyq qarjylandyrýǵa 10,8 mlrd teńge bólindi. Sonymen qatar sońǵy jeti jylda elimizde ǵylymı zertteýler men tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa jumsalatyn ishki shyǵyn 3,6 ese artty. 72,2 mıllıard teńgeden 261,5 mıllıard teńgege jetip, shamamen 190 mıllıard teńgege ósti.

Otyrystyń kún tártibine shyǵarylǵan kelesi zań jobasy balamaly energetıkany damytýǵa qatysty. Qujat elektr energııasyn jınaqtaý júıelerin biryńǵaı elektr energetıkalyq júıege qosýdyń quqyqtyq negizderin qalyptastyrýdy kózdeıdi.

Zań jobasy boıynsha jumys tobynyń jetekshisi Suńǵat Esimhanovtyń aıtýynsha, qujatty úsh negizgi baǵytqa bólýge bolady. Birinshisi – jańartylatyn energııa kózderi salasyndaǵy zańnamalyq bazany jetildirý. Ekinshisi – elektr energııasyn jınaqtaý júıelerin engizý. Úshinshisi – balamaly energetıkanyń jańa túrlerin, onyń ishinde geotermaldyq jáne sýtegi energetıkasyn, sondaı-aq tómen áleýetti jylýdy paıdalanýdy damytý úshin quqyqtyq jaǵdaı jasaý.

Sondaı-aq ınvestorlardyń múddelerin qorǵaý jáne jańartylatyn energııa kózderi naryǵyn damytý maqsatynda bıznes sýbektileri arasyndaǵy kelisimder jasasý tetigin jetildirý usynylǵan. Jel, kún jáne geotermaldyq energııany paıdalaný máseleleri qamtylǵan. Budan bólek, balamaly energetıka tehnologııalaryn jylýmen jabdyqtaý salasyna engizý kózdeledi.

Depýtattar Halyqaralyq júk tasymaldaý sharty týraly konventsııany jáne oǵan elektrondyq júkqujatqa qatysty Qosymsha hattamany ratıfıkatsııalaý týraly eki zań jobasyn da qaraıdy. Konventsııa halyqaralyq júk tasymaldaý sharttaryn jasasý men oryndaýdyń biryńǵaı qaǵıdalaryn belgilep, tasymaldaýshylardyń jaýapkershiligin retteıdi. Ony ratıfıkatsııalaý Qazaqstannyń halyqaralyq kólik-logıstıka salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa jáne júk tasymaldaý rásimderin birizdendirýge múmkindik beredi. Al elektrondyq júkqujatqa qatysty Qosymsha hattamany ratıfıkatsııalaý halyqaralyq avtomobıl tasymalynda elektrondyq qujat aınalymyn engizýdiń quqyqtyq negizin qalyptastyrady. Bul júk tasymaldaý rásimderin tsıfrlandyrýǵa, baqylaý ýaqytyn qysqartýǵa, sondaı-aq qujattardy basyp shyǵarý men óńdeýge jumsalatyn shyǵyndardy azaıtýǵa múmkindik beredi. Nátıjesinde otandyq avtokólik kásiporyndarynyń básekege qabilettiligi artady.

Esterińizge sala ketsek, ótken aptadaǵy Quryltaı otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine veterınarııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy.

Quryltaıdyń Agrarlyq máseleler, ekologııa jáne tabıǵı resýrstar komıtetiniń tóraǵasy Serik Egizbaevtyń aıtýynsha, zań jobasynda veterınarııa mamandaryna keminde eki laýazymdyq aılyqaqy mólsherinde saýyqtyrýǵa járdemaqy tóleı otyryp, jyl saıynǵy aqyly eńbek demalysyna shyǵý kepildikteri usynyldy.

Ǵylymı dárejesi úshin qosymsha aqylar: ǵylym kandıdatyna — aılyq eseptik kórsetkishtiń 17 eselengen mólsherinde, ǵylym doktoryna — negizgi jumys orny boıynsha aılyq eseptik kórsetkishtiń 34 eselengen mólsherinde qosymsha aqy tóleý qarastyrylǵan. Munymen qosa, mamandardy arnaıy kıimmen qamtamasyz etý kózdelgen.

Sonymen qatar depýtattar «Qazaqstan men Azııa Damý banki arasyndaǵy Qaryz týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» Zańdy eki oqylymda qarap, qabyldady. Kelisim aıasynda ADB-dan 3,4 mlrd qytaı ıýani (227,4 mlrd teńge) kóleminde qaryz tartý josparlanǵan.

- Bul qarajat, Úkimettiń birinshi kezektegi sharalaryn qoldaýǵa, kólik ınfraqurylymyn, ónerkásip, bilim berý jáne basqa da basym baǵyttardy qarjylandyrýǵa múmkindik beredi. Atalǵan banktiń qaryzy Qazaqstan Respýblıkasyna 3 jyldyq jeńildik kezeńin qosa alǵanda 15 jyl óteý merzimine beriledi. Syıaqynyń jalpy paıyzdyq mólsherlemesi — jyldyq 1,69%, - dedi qujat boıynsha negizgi baıandama jasaǵan Qarjy mınıstri Mádı Takıev.

Otyrystyń kún tártibine shyǵarylǵan máseleler qaralyp bolǵannan keıin depýtattar áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler boıynsha memlekettik organdarǵa 12 depýtattyq saýal joldady. Máselen, Bota Eleýsizova jerasty sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný jáne qorǵaý máselelerin kóterse, Gúlzıra Atabaeva platformalar arqyly halyqty jumyspen qamtý salasyndaǵy kemshilikterge toqtaldy.

Al Snejanna Imasheva qylmys saldarynan zardap shekken jábirlenýshilerge tólenetin ótemaqyny qaıta qaraýdy usyndy. Onyń málimetinshe, Jábirlenýshilerge ótemaqy qoryna 2018 jyldyń shildesi men 2026 jyldyń shildesi aralyǵynda 9 mlrd 347 mln teńgeden astam qarajat túsken.

- Alaıda, osy segiz jyl ishinde shamamen 5 500 jábirlenýshi ótemaqy aldy, al tólengen qarajattyń jalpy somasy 855 mln teńgeden sál ǵana asty. Nátıjesinde, qor shotynda shamamen 8,5 mlrd teńge qaldy. Bul rette oryndy suraq bar. Qarajattyń jetkilikti bolýyna qaramastan, nelikten tólengen soma salystyrmaly túrde az kúıinde qaldy? Óıtkeni, osy jyldar ishinde ótemaqy alýǵa quqyǵy bar jábirlenýshilerdiń sany áldeqaıda kóp bolǵan edi, - dedi Snejanna Imasheva.

Larısa Lı Qazaqstanda «PANA» áleýmettik jobasynyń qaýipsiz nysandar jelisin qurýǵa bastamashylyq jasady. Depýtattyń aıtýynsha, qabyldanǵan sharalarǵa qaramastan, Qazaqstanda turmystaǵy zorlyq-zombylyq qurbandarynyń sany joǵary kúıinde qalyp otyr. Onyń ústine, qorǵaý tetikteri tek oqıǵa oryn alǵannan keıin ǵana iske qosylady, ıaǵnı tıimdi aldyn alý sharasy bola almaı tur.

- Áıelder nemese balalar qazirgi turǵan jerinen 60 sekýndtyq qashyqtyqta ornalasqan dúkenderde nemese dárihanalardyń esiginde «PANA» geolokatsııalyq belgisi bar nysandy baıqasa, ishke kirip panalaı alady. «Úsh qadam» hattamasyna sáıkes, qyzmetkerler olardy qaýipsiz ishki bólmege ornalastyryp, qaýipti adamnan oqshaýlaıdy, sonymen qatar alǵashqy kómek kórsetip, shuǵyl túrde tıisti vedomstvolarǵa habarlasady. Bul joba memlekettik bıýdjetten bir tıyn da jumsamaı-aq, ınfraqurylym tapshylyǵy máselesin sheshýge baǵyttalǵan. Bul óz kezeginde qurylysyna nemese kútip ustaýyna memleket tarapynan eshqandaı shyǵyn talap etilmeıtin, paıdalanýǵa daıyn ári tegin jeli, - dedi ol.