Ǵylymdy qarjylandyrý: nege óńirler arasynda alshaqtyq bar

ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda ǵylymı zertteýler men ázirlemelerge (ǴZTKJ) bólinetin qarjy óńirler arasynda aıtarlyqtaı árkelki. Máselen, Mańǵystaý oblysy, Astana jáne Almaty qalalarynda bul kórsetkish joǵary bolsa, Ulytaý men Jetisý oblystarynda kerisinshe tómen deńgeıde qalyp otyr.

Bul ǵylymı áleýettiń óńirler boıynsha teń damymaı otyrǵanyn ańǵartady. Kazinform tilshisi máseleniń sebepteri men ony azaıtý joldaryn saralap kórdi.

Qarjylandyrý – óńirdiń múmkindigine baılanysty

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi óńirler arasyndaǵy teńsizdiktiń basty sebebin qarjylandyrýdyń jergilikti bıýdjetke táýeldiligimen túsindiredi. ıAǵnı ár óńir ǵylymǵa bólinetin qarajat kólemin óz qarjylyq múmkindigine qaraı aıqyndaıdy.

– 2024 jylǵy 1 shildede qabyldanǵan «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańǵa, sondaı-aq «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» zań men Bıýdjet kodeksine sáıkes, jergilikti atqarýshy organdar ǵylymdy damytýdyń basym baǵyttaryn ózderi belgilep, qarjylandyrýdy jergilikti bıýdjet esebinen júzege asyrady, – delingen resmı jaýapta.

Osyǵan baılanysty óńirlerdegi kórsetkishter de ártúrli qalyptasyp otyr. Máselen, 2022–2024 jyldary ǵylymǵa eń az qarajat bólingen óńir – Ulytaý oblysy. Úsh jylda barlyǵy 227 mln teńge jumsalǵan. Eger 2022 jyly nebári 3,6 mln teńge bólinse, 2023 jyly qarjy 189,3 mln teńgege deıin artqan. Alaıda 2024 jyly qaıtadan 33,9 mln teńgege deıin tómendep, qarjylandyrýdyń turaqsyz sıpatyn kórsetti.

Al Jetisý oblysynda kerisinshe ósim baıqalady. Úsh jyl ishinde ǵylymǵa bólingen qarajat 127,2 mln teńgeden 838,3 mln teńgege deıin ulǵaıyp, jalpy kólemi 1,18 mlrd teńgeni qurady.

Kóshbasshy óńirlerge kelsek, 2024 jyly ǵylymı zertteýlerge jumsalǵan ishki shyǵynnyń óńirlik jalpy ónimdegi úlesi boıynsha Mańǵystaý oblysy (0,33%), Almaty qalasy (0,33%) jáne Astana qalasy (0,29%) aldyńǵy qatardan kórindi.

Salystyrý úshin, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) elderinde bul kórsetkish orta eseppen 2,4%-dy quraıdy. Qazaqstandaǵy deńgeı ázirge tómen bolǵanymen, sońǵy jyldary mundaı derekterdiń ashyq jarııalana bastaýy saladaǵy ilgerileýdiń belgisi retinde baǵalanyp otyr.

Sonymen qatar mınıstrlik barlyq óńirde ǵylymdy basqarý júıesin qalyptastyrý baǵytynda jumystar júrgizilgenin atap ótti. Atap aıtqanda, ǵylymı keńester qurylyp, óńirlik erekshelikter eskerile otyryp basym baǵyttar aıqyndalǵan. Ákimderdiń ǵylymǵa jaýapty orynbasarlary bekitilip, 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan damý josparlary qabyldanǵan.

Bul josparlarǵa ǵylymı zertteýlerge jumsalatyn ishki shyǵynnyń óńirlik jalpy ónimdegi úlesi negizgi kórsetkish retinde engizilgen. Osylaısha, ǵylymdy damytý endi naqty ındıkatorlar arqyly baǵalanatyn júıege kóship otyr.

Ǵylym – shyǵyn emes, ınvestıtsııa

Ǵylymǵa bólinetin qarjyny jaı ǵana bıýdjet shyǵyny dep qarastyrýǵa bolmaıdy. Bul – memleketke naqty qaıtarym ákeletin ınvestıtsııa.

Óıtkeni ǵylymı zertteýler jańa tehnologııalar men ónimderdiń paıda bolýyna jol ashady. Al olar naryqqa shyǵyp, tabys ákeledi, jańa jumys oryndaryn qurady jáne bıýdjetke túsetin salyqty arttyrady.

Sonymen qatar ınnovatsııalyq ónimderdiń eksportqa shyǵýy eldiń syrtqy naryqtaǵy básekege qabilettiligin kúsheıtedi. Al el ishinde ǵylym óńirlerdiń damýyna serpin berip, áleýmettik turaqtylyqqa yqpal etedi.

Ǵylymdy qoldaý tek ekonomıkaǵa ǵana emes, kadr máselesine de áser etedi. Jas ǵalymdardy qoldaý jáne ǵylymı nátıjelerdi kommertsııalandyrý olardyń elde qalýyna múmkindik beredi. Osylaısha «mı aǵymy» azaıyp, ǵylymı ıdeıalar naqty ónimge aınalady.

Mınıstrlik bul baǵyttaǵy nátıjeni naqty sandarmen kórsetip otyr.

– Kommertsııalandyrý jobalaryn granttyq qarjylandyrý aıasynda 180 joba júzege asyrylýda. Olardyń eldiń ǵylymı-tehnıkalyq damýyna qosqan úlesi 141,6 mlrd teńgeni qurady. Bul salynǵan qarjydan 1,56 ese joǵary, – dep málimdedi vedomstvo.

ıAǵnı ǵylymǵa 90 mlrd teńge salynsa, onyń qaıtarymy 141,6 mlrd teńgeni quraǵan. Sonymen birge bıýdjetke 13,1 mlrd teńge salyq túsken, ónimderdi satýdan 60,6 mlrd teńge tabys tabylǵan. Onyń ishinde 909 mln teńge eksportqa shyqqan. Budan bólek, shamamen 2500 jańa jumys orny ashylǵan.

Bul kórsetkishter ǵylymnyń naqty nátıje beretinin dáleldeıdi. Máselen, Aqtaýda ınjener munaı tazartý tehnologııasyn jasap, ony shetel naryǵyna shyǵarǵan. Almatyda bıotehnolog aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan ónim ázirlep, eksportqa baǵyttaǵan. Al Astanadaǵy IT-komandalardyń ázirlemelerin birneshe kompanııa satyp alǵan.

TRL – ǵylymdaǵy jańa júıe

Qazaqstanda uzaq ýaqyt boıy ǵylymı jobanyń qaı deńgeıde turǵanyn naqty baǵalaıtyn júıe bolǵan joq. Sonyń saldarynan joba tek ıdeıa kúıinde me, álde daıyn ónimge jaqyn ba – ony ajyratý qıyn edi.

Osy máseleni sheshý úshin 2023 jyly tehnologııalyq daıyndyq deńgeıin (TRL) baǵalaý ádistemesi engizildi. Ol Ǵylym komıteti tóraǵasynyń 2023 jylǵy 18 shildedegi №112-nj buıryǵymen bekitilgen.

Bul júıeniń basty artyqshylyǵy – ár jobanyń qaı satyda turǵanyn naqty kórsetýi. ıAǵnı endi ǵylymı ıdeıanyń qaǵaz júzinde qalyp qoıǵanyn nemese naqty ónimge aınalýǵa jaqyn ekenin birden kórýge bolady. Sonyń arqasynda qarjylandyrý da naqty nátıje beretin jobalarǵa baǵyttalady.

2025 jyldan bastap barlyq jobanyń TRL kórsetkishteri arnaıy avtomattandyrylǵan júıege engiziledi. Bul ǵylymı jobalardyń damý barysyn turaqty baqylap, ǵylym men ekonomıkany ózara tıimdi baılanystyrýǵa múmkindik beredi.

Jańa tásildiń alǵashqy nátıjeleri de kórine bastady. Máselen, 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan konkýrsqa 4266 ótinim túsken. Onyń ishinde tehnıkalyq baǵyttaǵy 35 joba TRL 5–6 deńgeıinde bolsa, 2 joba eń joǵary – TRL 9 deńgeıine jetken.

Aldaǵy ýaqytta bul kórsetkishterdi arttyrý josparlanyp otyr. Atap aıtqanda, 963 jobany orta deńgeıge jetkizý, al 52 jobany tolyq daıyn ónim deńgeıine (TRL 8–9) deıin damytý kózdelgen.

Sonymen qatar 2024 jyldan bastap kommertsııalandyrý konkýrstaryna qatysý úshin eń tómengi talap retinde TRL 6 deńgeıi belgilendi. Bul endi tek tájirıbelik úlgisi daıyn jobalar ǵana qarjylandyrylatynyn bildiredi.

Negizgi ózgeris: endi tek zertteý emes, tájirıbelik úlgiler de qarjylandyrylady

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi ǵylymdy qarjylandyrý júıesindegi mańyzdy olqylyqtardyń birine nazar aýdardy. Buǵan deıin qoldanystaǵy zańnama boıynsha qarjy negizinen irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerge ǵana bólinip keldi. Al jobany naqty ónimge jetkizetin tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy qarjylandyrý tetigi naqty qarastyrylmaǵan bolatyn.

Sonyń saldarynan kóptegen ǵylymı jobalar jańalyq ashý deńgeıinde qalyp, tájirıbelik úlgi jasaý men ony synaqtan ótkizý kezeńine jete almaı keldi. ıAǵnı ǵylymı nátıje bolǵanymen, ony óndiris pen naryqqa engizý múmkindigi shekteýli boldy.

Al damyǵan elderde, kerisinshe, qarjynyń edáýir bóligi dál osy kezeńge – ónimdi ázirleý men synaqtan ótkizýge baǵyttalady. Óıtkeni ǵylymı ıdeıanyń naqty ekonomıkalyq nátıjege aınalýy osy satyǵa tikeleı baılanysty.

Qazaqstanda bul másele zańnamaǵa engizilgen ózgeristerden keıin birtindep sheshile bastady.

– 2025 jylǵy 15 qazanda Májilis depýtattary granttyq qarjylandyrý aıasynda tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy qarjylandyrýǵa múmkindik beretin túzetýlerdi qabyldady, – dep habarlady mınıstrlik.

Osylaısha, ǵylymdy qarjylandyrý jańa modelge kóshti. Endi ol tek zertteýmen shektelmeı, jobanyń tolyq jolyn – ıdeıadan bastap daıyn ónim men serııalyq óndiriske deıingi kezeńdi qamtıtyn bolady.

Qazirgi ýaqytta tájirıbelik úlgi jasaý jáne ony óndiriste synaqtan ótkizý kezeńderin qoldaýǵa arnalǵan jeke tetik ázirlenip jatyr. Bul ǵylymı jobalardyń naqty nátıjege jetýin jedeldetýge múmkindik beredi.

Sonymen qatar 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan óńirlik damý josparlaryna ǵylymǵa jumsalatyn shyǵyn kórsetkishi engiziledi. Bul óńirlerdegi nátıjelerdi biryńǵaı ólshemmen baǵalaýǵa jáne ózara salystyrýǵa jaǵdaı jasaıdy.

– Bul kórsetkish boıynsha qarjylandyrý boljamy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń 2029 jylǵa deıingi JІÓ boljamyna súıene otyryp jasalǵan, – dep atap ótti vedomstvo.

Osynyń nátıjesinde ákimderdiń esepterinde tek jol, mektep nemese áleýmettik nysandar ǵana emes, ǵylymnyń damý kórsetkishteri de eskeriletin bolady. Sonymen qatar ǵylymǵa jumsalǵan qarajat tekserilip, óńirler arasynda salystyrylatyn bolady.

Kadr – ǵylymdaǵy eń mańyzdy másele

Ǵylym salasynda kadr máselesi basty nazarda. Mamandardy ustap qalý jáne qoldaý úshin arnaıy sharalar qolǵa alynǵan. Bul jumysty Jas ǵalymdar keńesi úılestiredi.

Máselen, árbir ǵylymı jobaǵa keminde 30% jas maman qatysýy tıis. Sonymen qatar «Jas ǵalym» baǵdarlamasy iske asyrylyp jatyr.

Jas zertteýshilerdi qoldaý maqsatynda 40 jasqa deıingi ǵalymdarǵa «Otbasy bank» arqyly jeńildetilgen ıpoteka usynylady (bastapqy jarna – 10%, mólsherleme shamamen 5%). Budan bólek, jastarǵa arnalǵan arnaıy syıaqylar men stıpendııalar qarastyrylǵan.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, 2022–2024 jyldary jas ǵalymdar bastamashy bolǵan 57 joba júzege asyrylǵan. Bul qabyldanǵan sharalardyń naqty nátıje berip otyrǵanyn kórsetedi.

ıAǵnı shetelge ketýi múmkin bolǵan jas ǵalymdardyń jobalary el ishinde iske asyrylyp, naqty nátıjege – tabysty jobalarǵa aınalyp otyr.

Qazir óńirlerde ǵylymdy damytýǵa qajetti barlyq negiz qalyptasqan. Damý josparlary bar, naqty kórsetkishter belgilengen, TRL júıesi engizilgen, tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy qarjylandyrý tetikteri qarastyrylǵan. Sondaı-aq kadrlardy qoldaý jáne jastardy tartý baǵytyndaǵy sharalar da iske asyrylyp jatyr.

Alaıda bul bastamalardyń barlyǵy qaǵaz júzinde qalyp qoımaýy tıis. Eń bastysy – olardy naqty nátıjege aınaldyrý. ıAǵnı josparlar men kórsetkishter zerthanalarǵa, tájirıbelik úlgilerge jáne óndiristik jobalarǵa ulasýy qajet.

Bul – eń aldymen jergilikti bıliktiń jaýapkershiligi. Sondyqtan ákimder ǵylymdy ınfraqurylym men áleýmettik salamen qatar el damýyna áser etetin strategııalyq baǵyt retinde qarastyrýy tıis.

Osyǵan deıin Úkimetke ǵylym salasyn basqarýdyń tıimdi, nátıjege baǵyttalǵan modelin jasaý tapsyrylǵany týraly jazdyq.