Ǵıbratty ómirin halqyna arnaǵan dara tulǵa

***

Brıtan ımperııasynyń otaryna aınalǵan Úndistan túbeginde XIX ǵasyrdyń basynda Tumandy Albıonnan shyqqan kapıtaldyń keń túrde enýi, temirjol men kásiporyndardyń salynýy, bankterdiń ashylýy jergilikti býrjýazııa men jumysshy tabynyń qalyptasýyna jaǵdaı týǵyzdy. Aǵylshyn úkimetiniń Úndistandy basqarý júıesinde bilim berý salasynda jasaǵan reformalary, birqatar ýnıversıtet pen oqý orynynyń ashylýy jáne úndi jastarynyń eýropalyq bilim alýy úndi ulttyq zııalylaryn qalyptastyrý negizin qalady. Bul úrdis aǵartýshylyq, dinı-reformatorlyq jáne saıası salalarynda R. Raıa, D. Sarasvatı, Sv. Vıvekananda jáne Saıd Ahmad han jáne t.b. ulttyq deńgeıdegi iri tulǵalardyń paıda bolýyna yqpal etti. Olar aǵartýshylyq jáne úgit-nasıhat jumysy arqyly halyqqa azattyq oıyn jetkizip, ult-azattyq, demokratııalyq qozǵalystyń ıdeologtary retinde tanyla bildi. Ýaqyt óte kele úgit-nasıhat jumysyna jańa áleýmettik kúshter tartyldy, ozyq oıly jastar qosyldy, nátıjesinde ult-azattyq qozǵalystyń aýqymy keńeıip, ol neǵurlym uıymdasqan sıpatqa ıe boldy.

Brıtan Úndistanynyń saıası tarıh arenasyna Úndi ulttyq kongresi (ÚUK, Kongress, 1885 j. quryldy) partııasynyń shyǵýy eldiń saıası jáne qoǵamdyq ómirine aıtýly jańalyqtar alyp keldi. Ásirese, aǵylshyn bıligine qarsy qabyldaǵan partııanyń Svadeshı (otandyq óndiriske bet burý) jáne Svaradjǵa (ózin ózi basqarý) shaqyrǵan urany halyq arasyna tez jaıylyp, onyń bedelin arttyrdy. Osy partııany qurýshynyń biri bolǵan D. Naorodjıdiń 1906 jyldan bastap jeke hatshysy qyzmetin atqarǵan Muhammed Álı Djınna saıası qozǵalystardyń belsendi múshesine aınaldy.

M. Djınnanyń áke-sheshesi Gýdjarat shtaty, Panelı aýylynyń hındý dinin ustanǵan turǵyndary edi. Olar 1875 jyly Mysyrdaǵy Sýets sý arnasynyń ashylýyna baılanysty jedel ekonomıkalyq órleý ústinde bolǵan qazirgi Pákistan aýmaǵyndaǵy eń iri Karachı qalasyna kóship keledi jáne osynda musylmandyqty qabyldaıdy. Saýdamen aınalysqan áke-sheshesiniń otbasynda 4 ul, 3 qyzy boldy. Jastaıynan oqýǵa zerek Muhammed bastapqy mektepti Mýmbaı qalasynda ákesiniń aǵaıyndarynyń qolynda turyp oqıdy, sonan Karachıge qaıta oralyp Sınd ıslam mektebi men hrıstıandar mıssııasy qoǵamynyń joǵarǵy mektebinde ıslamdyq jáne eýropalyq bilim alady. Mektepti támamdaǵan ol Bombeı ýnıversıtetine túsedi, alaıda ákesi ony dostarynyń usynysymen Brıtanııaǵa oqýǵa jiberedi. Londonda ornalasqan Lınkolns Inn (Lincoln’s Inn) atty joǵarǵy oqý ornynyń zań bilimi bóliminde oqyǵan M. Djınna Brıtan Úndistan halqynyń táýelsizdigin jaqtaıtyn qozǵalystyń bolashaq basshylary Dadabhaı Naorodjı (Ulybrıtanııa Parlamentiniń depýtaty) men Fırýzshah Mehtamen tanysyp, olardyń saıası ómirlik mektebinen ótedi. Oqýyn tamamdaǵan ol Mýmbaıda advokat mamandyǵy boıynsha jumysyn bastaıdy jáne 20 jastaǵy M. Djınna sol kezde qaladaǵy advokatýra qyzmetindegi jalǵyz musylman ókili bolyp tabyldy.

Osy qyzmetinde jas Muhammed kóbinese musylman qaýymynyń máselelerimen aınalysty jáne onyń barlyq muń-muqtajdaryn tereń sezinip, asa yjdaǵatpen sheship otyrdy. 1901 jyly ákesinen aıyrylǵannan soń otbasynyń barlyq aýyrtpashylyǵy men máseleleri erte eseıgen Muhammedtiń moınyna tústi. Jastyq jyldary onyń ómirlik ǵana emes, sonymen birge saıası ustanymdaryn shyńdady jáne osy jyldary pisip jetilgen – Brıtan Úndistanynyń musylmandaryna qyzmet isteý ıdeıasyn óziniń bolashaqtaǵy muraty retinde qabyldady.

1904 jyldan bastap M. Djınna óziniń advokatýra qyzmetimen qosa saıası karerasyn da qosa alyp júrdi. ÚUK partııasynyń basshylyǵymen tyǵyz qatynasta bolǵan ol osy jyly partııa músheligine ótedi. Kongrestiń negizgi maqsaty - Brıtan Úndistanynyń táýelsizdigine qol jetkizý jáne ol ıdeıanyń musylman qaýymdastyǵynda zor qoldaýǵa ıe bolýy jas zańgerdiń musylmandar partııasyna kirýine óziniń yqpalyn tıgizdi. 1913 jyly Búkilúndistandyq musylman lıgasynyń (BML) músheligine ótken ol 1916 jyly partııanyń prezıdenti bolyp saılandy. Sonymen, 1920 jylǵa sheıin eki partııanyń jumystaryna qatar aralasyp, jergilikti saıasatynyń ortasynda júrdi.

1907 jyly ÚUK basshylarynyń biri F. Mehtanyń Úndistan Parlamenti rólin atqaryp otyrǵan Imperatorlyq zańnamalyq keńes (IZK) músheligine ótý jolynda qarsylastarymen sottasqan isinde ózin isker advokat retinde kórsete bilýi Djınnanyń abyroıyn asqaqtatty, elge tanymal qyldy. 1909 jyly Mýmbaıdaǵy musylmandar qaýymy atynan ol 60 oryndy IZK músheligine ótti jáne 1911 jyly musylman qaýymyna qajet dinı qorlardy jasaýǵa ruqsat beretin zańnamalyq Vakfter aktisin usynyp, ol Vıtse-koroldiń qol qoıýymen zańǵa aınaldy. 1913, 1914 jyldary ÚUK atynan Ulybrıtanııaǵa baryp, kóptegen saıası kelissózderge qatysty.

Alaıda, partııa basshylary F. Mehta men G.K. Gokhalenyń 1915 jyly, al D.Naorodjıdiń 1917 jyly qaıtys bolýlary M. Djınnanyń ÚUK-degi saıası ustanymyna keri áserin tıgizbeı qoımady. Degenmen, basty másele onyń osy jyldary partııa basshylyǵyna kelgen Mahatma Gandımen ortaq mámilege kele almaýynda boldy. Ol 1919 jyly sáýirde Amrıtsarda sherýlerge shyqqan adamdarǵa qarý qoldanǵan aǵylshyn bıligine qarsy Gandı usynǵan qarsylyq kórsetý aktsııalaryn qoldamaı tastady. Myńǵa tarta adam mert bolǵan sherýler Úndistanda halyqtyń ashý-yzasyn týdyrǵanyna qaramastan Djınna bul aktsııalardy saıası anarhııaǵa aparar jol dep atady.

Jalpy, úndi táýelsizdiginiń bastaýynda turǵan eki uly oıshyldardyń ózara saıası pozıtsııalaryndaǵy alshaqtyqtyń sebebi ol hındý dinindegi el men musylmandardyń ózara qatynasy jáne táýelsizdik alǵannan keıingi olardyń bolashaǵy bolyp tabyldy. Táýelsizdik jolyndaǵy kúres barysynda Brıtan Úndistanynyń halyqtary arasynda ózderiniń etnıkalyq bolmysy, dini, ulty, onyń tarıhı damý erekshelikterine arnaıy nazar aýdarǵan árqıly úrdister qatar júrip jatty. Úndi qoǵamynyń dinı bólinisi (ındýızm jáne ıslam) ult-azattyq qozǵalysyna óziniń teris yqpalyn tıgizdi. Elde ultshyl jáne dinı uıymdar paıda bolyp, olar ózge halyqtardyń tirshiliktegi tómengi rólderin aıqyndaýmen shuǵyldandy. Sol kezderde úndi qoǵamynda «Hındý mahasabha», «Rashtrııa sevak sangh» jáne t.b. hındýlardyń artyqshylyǵyn aıqyndaý maqsatynda qurylǵan uıymdar asa bedeldi boldy jáne olardyń ókilderi ÚUK partııasynyń qyzmetine ózderiniń áserin tıgizip, kerek jerde qysym kórsetip otyrdy.

M. Djınna ÚUK partııasy basshylyǵynyń gandızmdi óziniń ıdeologııasy men taktıkasy retinde qabyldaýyna oraı 1920 jyly partııa músheliginen shyqty. Sonymen, eki din ókilderiniń ashyq kelispeýshiligi Úndistanda «eki ult» teorııasynyń ómirge joldama alýyna alyp keldi jáne ol óz kezeginde Úndistanmen qosa Pákistan degen memlekettiń qurylýyna negiz boldy. M. Djınna atalǵan teorııany ashyq jaqtap, onyń birden-bir nasıhatshysy bola bildi. ÚUK úndeýimen búkil Úndistanda 1921 jyly partııanyń basshylyǵyna kelgen M. Gandıdiń «azamattyq baǵynbaý» atty aǵylshyn bıligine qarsy qozǵalysy júrip jatty. Bular, ásirese 1920-1922, 1930, 1932-1934 jáne 1942 jyldary búkil Brıtan Úndistanyn qamtyǵan keń aýqymda ótti. Barlyq qalalar men aýyldardaǵy úndiler aǵylshyn taýarlaryn satyp alýdan bas tartty, aǵylshyn bankterine, meıramhanalaryna, kınoteatrlar men kitaphanalarǵa kirmedi, aǵylshyndarmen barlyq iskerlik qatynastardy toqtatty, aǵylshyn otarshyl úkimeti men sotynyń sheshimderin oryndamady. Mıllıondaǵan adamdar qatysqan beıbit sherýler men ereýilder ótkizildi, ulttyq býrjýazııa óziniń bankteri men kásiporyndarynyń zııan shegýine qaramastan aǵylshyndarmen iskerlik baılanystaryn júrgizýden bas tartty. Satıagraha naýqandary úndi halqynyń otarlyq ezgige qarsy orasan zor belsendi qımyly boldy jáne oǵan musylmandar da qatysyp otyrdy.

Osy kezeńde M. Djınna Musylman lıgasynyń basshysy retinde barlyq is-qımyldy partııalyq tártiptiń ornyǵýyna, sonymen birge uıymǵa jańa múshelerdi tartý máselesi, kezekti shtattyq jáne ózge saılaýlarǵa qatysý sekildi baǵyttarǵa jumyldyrdy. Shtattar bıligine ótken saılaýlarda BML kóbinese jeńilis taýyp otyrdy, óıtkeni hındýlar elde kópshilik bolýymen qatar saıası elıta kóbinese solardan boldy, bızneste, bank júıesinde, ónerkásipte olar ózderiniń saıasatyn júrgizip otyrdy. Álsiz jáne básekege daıyn emes musylmandardyń saıası elıtasynyń barlyq úmiti BML partııasynyń jáne onyń basshysy M. Djınnanyń musylman azamattarynyń tirshiligin jaqsartý baǵytyndaǵy is-áreketterinde boldy.

«Eki ult» teorııasy negizinde Úndistandy ekige bólip, bólek musylman elin qurý maqsatynda tynbaı eńbek etken M. Djınna 1940 jyly naýryz aıynda Lahorda ótken partııa konferentsııasynda birinshi ret Pákstan memleketin qurý jóninde qabyldanǵan qarardyń avtory boldy. Qarar boıynsha Úndistannyń batysynda ornalasqan Pendjab, Sınd, Soltústik-Batys shekaralyq provıntsııa, Belýdjıstan men Kashmır, al shyǵysynda ornalasqan Bengalııa men Assam shtattarynyń negizinde Pákstan memleketin qurý qarastyryldy. Úndistannyń kóptegen saıası partııalardyń basshylary atalǵan qararǵa ózderiniń teris ustanym bildirdi, ásirese M. Gandı M.Djınnamen bólek birneshe kezdesý, kelissóz júrgizdi. Olar qarardy qaıta qarastyrýdy surady, alaıda M.Djınna partııanyń musylmandarǵa bergen ýádesinde turatynyn aıtyp, atalǵan sheshimge beriktigin kórsetti.

M. Djınnanyń osy máseledegi tabandylyǵy aqyry 1947 jyly 15 tamyzda Úndistanmen qatar táýelsizdikke Pákistannyń da qol jetkizýine alyp keldi. Táýelsizdiktiń týyn jelbiretken Pákistan halqy óziniń súıikti perzentiniń otan aldyndaǵy eńbgin joǵary baǵalap, ony táýelsiz eldiń birinshi general gýbernatory etip saılady. Alaıda, 1948 jyly 11 qyrkúıekte M. Djınna naýqastan qaıtys boldy.

Sonymen, ár memlekettiń qıyn-qystaý kezeńderinde ultty alǵa jeteleýshi aıryqsha passıonarlyq qasıetke ıe tulǵanyń paıda bolatyny tarıhtan belgili. Olar azattyq pen táýelsizdiktiń sımvoly bolyp qana qoımaı, ózderin ulttyń rýhanı jáne ıntellektýaldy ustazdary retinde kórsete bildi. Mysal retinde álemdik deńgeıde Djordj Vashıngton, Mahatma Gandı, Nelson Mandela, Mustafa Kemal Atatúrik, Mahathır Muhammedtiń aty birinshi kezekte esimizge túsedi. Olarmen birge eliniń táýelsizdigi jolynda barlyq kúsh-jigerin jumsaǵan uly tulǵa – Pákistannyń birinshi general gýbernatory Muhammed Álı Djınnanyń da esimin ataýǵa bolady.

Rýslan Ahmet, dıplomatııa ardageri