Germanııa azamattary Qazaqstanǵa turaqty turýǵa vıza alyp jatyr - Elshi Bolat Núsipov
- Bolat Turaruly, bıyl Qazaqstan jáne Germanııa elderi arasynda dıplomatııalyq qatynas ornaǵanyna 25 jyl toldy. Siz osy aralyqtaǵy eki memlekettiń qandaı jetistikterin atap óter edińiz? Sonymen qatar eki memlekettiń arasyndaǵy yntymaqtastyq deńgeıine baǵa beresiz?
- Osy dıplomatııalyq qarym-qatynastar jyldary ishinde ornyqty saıası dıalog quryldy, saýda-ekonomıkalyq baılanystar kóp qyrly damyp kele jatyr, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq nyǵaıýda. Ekijaqty ózara is-qımyldyń barlyq oń úrdisteri men jetistikteri kóbinese memleket basshylyǵynyń kúsh-jigeriniń arqasynda múmkin boldy.
2007 jyly Germanııa Ortalyq Azııaǵa qatysty EO Strategııasyna bastamashylyq etkeni, sondaı-aq jańa strategııany jasaýǵa belsendi qatysyp jatqany ózińizge málim. Qazaqstan óz kezeginde «Eýropaǵa jol» Memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýda Germanııany negizgi seriktes retinde qarastyrdy.
Berlın Qazaqstannyń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn, 2015 jyly ASEM uıymynda músheligin qoldap, Astanada «EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesin ótkizý jónindegi bizdiń ótinimge qoldaý bildirdi. Sondaı-aq Germanııa bizdiń elimizdiń DSU-ǵa múshe retinde kirýge eleýli qoldaý kórsetken jáne Qazaqstannyń EYDU-daǵy nesıelik kórsetkishterin arttyrýǵa yqpal etti. Qazaqstan óz tarapynynan Germanııanyń BUU Qaýipsizdik keńesine turaqty múshe retinde kirý nıetin qoldaýda.
Joǵary deńgeıdegi ekijaqty sapar almasý qarqyndy júrip jatyr. Dıplomatııalyq qarym-qatynastaryn ornatqannan beri Memleket basshysymyz Germanııaǵa 7 resmı sapar jasady. Óz kezeginde Qazaqstanda federaldyq prezıdentter R.Hertsog pen H. Keler, federaldyq kantslerler G.Shreder men 2010 jyly eki ret kelip ketken A.Merkel boldy. Birneshe kúnde biz elordamyzǵa resmı saparmen keletin Germanııanyń jańa taǵaıyndalǵan Federaldyq prezıdenti Frank-Valter Shtaınmaıerdi Astanada kútýdemiz.
- Osy sapar aıasynda joǵary deńgeıde talqylanýy múmkin máseleler jaıynda aıtyp berseńiz. Osy sapar aıasynda uıymdastyrylatyn Qazaqstan-Germanııa ekonomıkalyq is-sharalarynan qandaı nátıjelerdi kútesiz?
- Resmı sapar barysynda dástúrli túrde Elbasy men Prezıdent Shtaınmaıerdiń kelissózderi, sondaı-aq joǵary qonaqtyń EKSPO Halyqaralyq kórmesi aıasynda Germanııanyń ulttyq kúni men nemis pavılonynyń resmı ashylýy rásimine qatysýy josparlanýda. Nemis tarapy memleketimizde ótip jatqan EKSPO taqyrybynyń barlyq adamzat úshin ózektiligi men mańyzdylyǵyn atap ótýde,
Ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda Germanııanyń jańa Federaldyq prezıdenti laýazymyna taǵaıyndalǵan soń, Izraılden keıin saparmen baratyn Qazaqstan memleketi postkeńestik aımaqtaǵy eń alǵashqy el bolyp tabylady. Germanııa basshysynyń aýqymdy delegatsııasyna nemis depýtattary men isker toptarynyń ókilderi kiretin bolady. Elimizdiń basshylyǵymen kezdesýi jáne joǵary meımanyń ekijaqty is-sharalarǵa qatysýy bizdiń yntymaqtastyǵymyzdy nyǵaıtýǵa, sondaı-aq halyqaralyq kún tártibiniń ózekti máseleleri boıynsha «saǵat teńestirýge» múmkindik beredi. Osy múmkúndikti paıdalana otyryp, Astanada 10-13 shilde arasynda «nemis aptasy» dep atalatyn, ıaǵnı birqatar Qazaqstan-German ekijaqty is-sharalar ótetindigin aıtqym keledi.
Atap aıtqanda, Berlın Eýrazııalyq Klýbynyń, Strategııalyq yntymaqtastyq jónindegi Qazaqstan-German Іskerlik keńesiniń, Etnıkalyq nemister máseleleri jónindegi Úkimetaralyq komıssııasynyń, Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi Úkimetaralyq jumys tobynyń otyrystary, «Nemis energetıkalyq dıalogy» forýmy jáne kóptegen basqa da is-sharalar ótedi.
Osy sapardyń ekonomıkalyq quramdas maqsatyn atap ótkim keledi. Sonymen qatar, Qazaqstan-German Іskerlik keńesiniń otyrysy barysynda shamamen 1 mlrd AQSh dollarǵa tarta somada ekonomıkalyq kelisimder men jobalarǵa qol qoıý josparlanýda. Qol qoıýǵa usynylǵan 22 ınvestıtsııalyq jobalardyń beseýi jańartylatyn energııa kózderi salasynda joǵary tehnologııaly óndiristerge jatady, qalǵan jobalar «nemis sapasy» atty markasymen ónerkásiptik óndiristi uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan. Jobalardyń shamamen 80% shıkizattyq emes sektorǵa engizilmek. Meniń oıymsha, bul ekonomıkalyq kelisimder sapardy sapaly túrde tolyqtyrady.
- Bıylǵy 12 shildede «EKSPO-2017» kórmesi aıasynda nemis pavılonynyń ashylýyna oraı Shtaınmaıer myrza Germanııanyń ulttyq kúnine qatysýdy josparlap otyr. Bul óz kezeginde atalǵan eldiń Qazaqstanda ótkizilip jatqan halyqaralyq kórmege joǵary qurmetpen qaraıtynyn ańǵartady. Jalpy, úsh aıdyń ishinde «EKSPO-2017» kórmesine Germanııadan qansha adamnyń kelýi boljanyp otyr? Munymen qosa, osy kórmeniń GFR-da nasıhattalýy jaıynda aıtyp berseńiz?
- Nemis basshylyǵynyń bizdiń óńirde alǵash ret ótip jatqan halyqaralyq kórmeniń aıasynda Astanaǵa saparynyń sımvoldyq máni bar. Germanııa Parıjde daýys berý barysynda Astana kandıdatýrasyn qoldap, bizdiń elordada kórmeni daıyndaýǵa belsene qatysyp kele jatyr jáne onda keńinen usynylǵan. Eki iri nemis kontserni, ıaǵnı «Siemens» tehnologııa jaǵynan seriktes jáne logıstıkalyq seriktes retinde «DıEıchEl» kompanııasy demeýshilik etýde, al «Bosh» kompanııasy kórme tehnıkasy qaýipsizdigin qamtamasyz etý seriktesi boldy. Bul basqa da nemis kompanııalary úshin jaqsy úlgi boldy.
Jalpy, kórmege Germanııada qyzyǵýshylyq joǵary, ony osy jyldyń mamyr aıynda Berlınde mobıldik EKSPO-ny tanystyrý barysynda baıqadyq, sondaı-aq Astanadaǵy «EKSPO-2017» kórmesine arnalǵan 2016-2017 jyldar kezeńine Germanııadaǵy birneshe ekonomıkalyq is-sharalar barysynda óte jaqsy kózqarastar bolǵanyn atap ótken jón.
Kórme taqyryby qyzyqty. Jalpy energııa teńgeriminde balamaly energııa kózderi úlesin ulǵaıtýda Germanııada «Energetıkalyq serpilis» atty baǵdarlama júzege asyrylýda. Osylaısha, 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha jańaratyn energııa kózderiniń úlesi 31,7 paıyzdy qurady, al 2050 jalǵa qaraı bul kórsetkishn 80 paıyzǵa jetpek.
Kórme men onyń taqyrybyna ásirese nemis ınvestorlarynyń qyzyǵýshylyǵy joǵary bolǵandyqtan, olar osy salada yntymaqtastyqty keńeıtýge nıetti. Qazaqstanǵa GFR-dyń azamattary vızasyz barǵandyqtan, sol sebepten bizde nemis týrısteriniń sany týraly jalpy statıstıka joq. Alaıda Astanadaǵy kórme barysynda nemis delegatsııalary quramyndaǵy ókilderdiń kóp bolatyndyǵyn aıta alamyz. Bizdiń málimetter boıynsha, Germanııadan kórme aıasynda jáne Qazaqstan-German ekijaqty is-sharalary kezinde 350-den astam adam keledi dep kútilýde.
- Eýropa Odaǵy Qazaqstannyń jetekshi saýda jáne ınvestıtsııalyq seriktesi bolyp tabylsa, bul salada qazirgi tańda bizdiń el men Germanııa arasyndaǵy kórsetkishter qandaı?
- Eń aldymen, búgin eki el arasynda memlekettik deńgeıde saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtýdi jáne nyǵaıtýdy qoldaıtyn edáýir ınstıtýtsıonaldyq negiz qurylǵanyn atap ótken jón.
Nemis statıstıkalyq qyzmetiniń aqparatyna sáıkes, 2016 jyly QR men GFR arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi 4 mlrd eýro qurady, al aǵymdaǵy jyldyń 4 aı ishinde eki eldiń taýar aınalymy ótken jylǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 30 paıyzǵa ulǵaıyp, 1,6 mlrd. eýroǵa jetti. Osy jyldyń qorytyndysy boıynsha eki el taýar aınalymy 40 paıyzǵa ósip, 2013 jylǵy 6,5 mlrd. eýrodan asyp túsken rekordtyq syrtqy saýda kórsetkishine qaıta oralalamyz dep kútilýde.
Qazaqstan Germanııanyń Ortalyq Azııa óńirindegi negizgi saýda seriktesi. 2016 jyly Ortalyq Azııanyń barlyq bes elderimen júrgiziletin saýdanyń 85 paıyzy bizdiń elemizdiń úlesine tıesili. Ózara taýar aınalymynyń qurylymy kóptegen jyldar boıy ózgerissiz qalýda. Qazaqstan eksportynyń 91 paıyzdan astamy mıneraldyq resýrstardy quraıdy, al qalǵan bóligi qara metaldar (2,4%), beıorganıkalyq hımıkattar (2,2%), tústi metaldar (1,7%), balyq (0,7%), maı jáne ósimdik daqyldary (0,6%) jáne basqa da ónimderdi qamtýda. Munaı jetkizý kólemi boıynsha Qazaqstan Germanııanyń bes negizgi áriptesteri qataryna kiredi.
Jalpy, negizgi shıkizat resýrstary baǵalarynyń tómendeýine qaramastan, QR men GFR arasyndaǵy saýda aınalymy ornyqty sıpatyn kórsetýde. GFR ındýstrııalandyrý, shıkizat jáne tehnologııalyq seriktestik úrdisinde Qazaqstannyń basty seriktesi bolyp qalýda. Germanııa ındýstrııaldy damyǵan, joǵary tehnologııalyq, ınnovatsııalyq jáne eksportqa baǵyttalǵan el bolyp tabylady. Bul jaıt bizdiń elder arasynda óndiris jáne tehnologııalar transferti salasynda belsendi yqpaldastyǵymyz úshin jaǵymdy alǵysharttardy quraıdy. Búginde nemis ınvestıtsııalarynyń 90 paıyzy Qazaqstan ekonomıkasynyń shıkizattyq emes sektoryna baǵyttalýda, ıaǵnı qaıta óńdeý ónerkásibi, hımııa salasy, qurylys zattary óndirisi, mashına jasaý, agrarlyq-ónerkásip kesheni men aýyl sharýashylyǵyna negizdelgen. Ózińiz kórip turǵandaı, bul Qazaqstannyń ındýstrııalandyrý boıynsha memlekettik baǵdarlamasy men «Nurly Jol» jańa ekonomıkalyq saıasatynyń mindetterine tolyq jaýap beredi. Osylaısha, Germanııa negizinen munaı-gaz jáne energetıka sektoryna óz ınvestıtsııalaryn baǵyttaıtyn basqa elderden erekshe.
Sonymen birge, kólemi boıynsha Qazaqstan Germanııanyń tórtinshi munaı jetkizýshisi bolyp sanalady jáne GFR men Eýropanyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde basty ról oınaıdy. Al Germanııa óz kezeginde bizdiń elimizdiń energotıimdilik jáne energııany únemdeý, dýaldy kásibı-tehnıkalyq bilim berý salasyndaǵy strategııalyq seriktesi. Qazirgi ýaqytta eki el óndiristik úderisterdi avtomattandyrý men dıgıtalızatsııalaýdyń «Indýstrııa 4.0» nemis baǵdarlamasynyń elementterin bizdiń elimizde engizý jóninde belsendi yntymaqtasýda. Bunyń bári Elbasynyń qańtardaǵy «Úshinshi jańǵyrý - jahandy básekege qabilettilik» halyqqa Joldaýynyń maqsaty men mindetterine jaýap beredi.
- Sońǵy jyldary Qazaqstanda týrızmdi damytýǵa erekshe mán berilip otyr. Germanııadan elimizge saparlaýǵa qyzyǵýshylyq tanytqandar sany artty ma?
- Ózderińizge málim, Qazaqstan Respýblıkasy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn damytý maqsatynda 45 memlekettiń azamatyna, sonyń ishindeGermanııa azamattary úshin 30 kúndik vızacyz rejım ornatty. Bul eń aldymen elimizge keletin týrısterdi arttyrýǵa baǵyttalǵan shara bolyp sanalady jáne sońǵy kezde Germanııadan Qazaqstanǵa saparlaıtyndar sanynyń kúrt ósýine yqpal etti.
Sonymen qatar Qazaqstan aýmaǵy arqyly týrıstik baǵyttar boıynsha Germanııadan kóp týrısterdi tartý úshin belgili bir alǵysharttar jasaıtyn, ásirese týrızm salasyn qamtıtyn Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtý jobasyna GFR-da qyzyǵýshylyq artyp keledi. Qazaqstanda bolyp, etnografııalyq ocherkter qaldyrǵan ataqty nemis saıahatshylary Aleksandr fon Gýmboldt pen Alfred Brem joldarmen júrýge nıetti keıbir azamattar jóninde Germanııada jıi áńgime estýge bolady
Germanııadan keletin týrısterdiń sanyn arttyrýda mańyzdy faktor retinde bizdiń elderimiz arasyndaǵy tyǵyz saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty atap ótýge bolady. Nemis isker toptarynyń ókilderi Astana men Almatydan bólek, Qazaqstannyń basqa da óńirlerinde kóptegen jobalardy bastady. Bul óz kezeginde elimizde qonaq úı bıznesiniń damýyna oń áser beredi. Sondaı-aq Qazaqstanda turatyn nemis dıasporasymen Germanııada turyp jatqan týystary únemi qarym-qatynasta bir-birin qoldap júretindigin atap ótken jón. Mysaly, burynǵy otandastarymyz Qazaqstanǵa kelgende kóptegen kýrorttyq jerler men ulttyq parkterte demalýdy qalaıdy. Meniń oıymsha, bul bizdiń elimizdiń týrızm ındýstrııasynyń damýyna oń yqpal etedi.
- Jaqynda Astanada Dúnıejúzi qazaqtarynyń V Quryltaıy ótkenin bilesiz. Osy aıtýly sharaǵa Germanııada turatyn qandastarymyz da keldi. Olardyń arasynda túrli salalardaǵy joǵary bilikti mamandar barshylyq. Bul qandastarymyzdyń tarıhı otanyna oralýy múmkindigi qandaı? ıAǵnı Qazaqstanǵa qonys aýdarýǵa nıetti otbasylar bar ma?
- Shet elderde turatyn qandastardy qoldaý maqsatynda Qazaqstan Elshiligi Germanııa aýmaǵyndaǵy qandastarymyzben jumysty júıeli túrde júrgizýde. Atap aıtqanda, Memleket basshysynyń sońǵy mereıtoıly Quryltaıda bergen tapsyrmasy baılanysty osy baǵyttaǵy jumystar óte mańyzdy mánge ıe bolyp otyr.
GFR-de júıeli túrde qandastarymyzdyń qatysýymen ártúrli mádenı-rýhanı jáne bilim berý baǵytynda ıgilikti is-sharalardy uıymdastyrýdamyz. Elshiliktiń kómegimen dástúr boıynsha Eýropa elderinde turatyn qazaqtardyń kishi Quryltaılary 2011 jyly Kopengagende, 2014 jyly Berlınde, al 2016 jyly Keln qalasynda ótkizildi. Sonymen qatar Germanııa aımaqtarynda «Toǵyz qumalaq» sport túri boıynsha jyl saıyn uıymdastyrylatyn jarystarǵa qatysamyz, «Qazaq kitaphanasy» jobasy aıasynda Germanııada qazaq jazýshylary shyǵarmalarynyń oqýlary uıymdastyrylady. Dıaspora arasynda Qazaqstannan alynatyn qazaq tili oqýlyqtary taratylady, sonymen qatar 2014 jyly ashylǵan Berlın mádenıet ortalyǵynda balalar úshin arnalǵan qazaq tili kýrstary ótkizilip jatyr.
Qazirgi ýaqytta Germanııada turyp jatqan qazaq dıasporasynyń sany shamamen 1000 adamǵa jýyq. Olar Keln, Mıýnhen jáne Berlın qalalaryna shoǵyrlanǵan. Dıaspora ókilderiniń kóbisi ótken ǵasyrdyń 50-60-shi jyldary Túrkııadan GFR-ǵa eńbek mıgranttary retinde kelgeni ózderińizge málim. Qazirgi ýaqytta olardyń arasynda dárigerler, ınjenerler, zańgerler jáne basqa da joǵary bilikti mamandar bar.
Qandastarymyzdyń elge oralýyn qoldaý maqsatynda memleketimiz birqatar is-sharalar jasap jatqanyn atap ketken jón. Olarǵa vızalar tegin jáne 3 jylǵa deıingi merzimge beriledi, sonymen qatar bilim alý úshin balalaryn Qazaqstanǵa jiberip jatqan qandastarymyzda bar.
- Ótken ǵasyrdyń sońynda Qazaqstannan Germanııaǵa etnıkalyq nemister jappaı qonys aýdardy. El ishinde solardyń kóbisi keıin qazaq jerine qaıtyp oralyp jatyr degen sózder jıi aıtylady. Bul jaıynda statıstıkalyq málimettermen bólisseńiz?
- Qazaqstanda turatyn nemis ultynyń ókilderi men Germanııaǵa kóship kelgen bizdiń burynǵy otandastarymyz Qazaqstan-Germanııa qarym-qatynastarynyń tabysty damýynyń mańyzdy faktory bolyp tabylady. Ózderińiz biletindeı, nemis dıasporasy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń quramynda bar, olardyń kópshiligi joǵary memlekettik laýazymdarda qyzmet atqaryp keledi, belsendi túrde ekonomıkaǵa jáne bizdiń elimizdiń damýy men gúldenýine laıyqty úles qosyp otyr. Bizdiń keıbir jerlesterimiz Germanııada áleýmettik, saıası jetistikterge qol jetkizdi. Mysaly keıinnen qonys aýdarǵandardyń arasynan Qazaqstanda týǵan Genrıh Tsertık Býndestag depýtaty boldy. Nemis ekonomıkasy jáne mádenıet salasynda basqa da jaqsy mysaldar bar.
GFR ІІM málimetine sáıkes, Qazaqstannan Germanııaǵa qonys aýdaryp, osy jerde turyp jatqan etnıkalyq nemisterdiń sany 1 mıllıonǵa jýyq. Solardyń arasynan Qazaqstanǵa qaıtyp oralýǵa nıet bildirgender burynnan bar ekendigin atap ketken jón. Mysalǵa, tek osy jyldyń basynan 80-nen astam nemis azamattaryna Qazaqstanǵa turaqty turýǵa vıza berildi.
- Lańkestik taqyrybynda toqtasaq, byltyr Germanııada lańkestik áreket boldy. Osy baǵytta resmı Berlın men Ortalyq Azııa memleketteri arasynda qandaı ózara árekettesý bar ma?
- Eń bastysy, mundaı yntymaqtastyq úshin quqyqtyq bazanyń bar ekenin atap ótý qajet. 1995 jyly Qazaqstan men Germanııa arasynda baǵyttary naqty belgilengen uıymdasqan qylmystylyqqa, lańkestikke jáne basqa qaýipti qylmystyqqa qarsy kúres boıynsha yntymaqtastyq týraly úkimetaralyq Kelisimge qol qoıyldy.
Qazaqstan men Germanııanyń tıisti qurylymdar arasynda lańkestikke qarsy kúres salasynda belsendi árekettesý júrgizilýde, ózara aqparatpen almasý iske asyrylýda.
Byltyr Germanııada birqatar jańǵyryq lańkestik áreketter oryn aldy. Bul problemany ózektiligi artypı keledi. Sırııada DAISh qysymnyń ósýine qaraı, lańkesterdiń týǵan elderine qaıta barýy faktorynyń artýy men ınternet jelilerinde nasıhattaýdyń jandanýyna baılanysty Eýropa men Ortalyq Azııa memleketteri úshin qaýip joǵarylap otyr.
Qazaqstan men Germanııa arasynda syndarly quqyqtyq yntymaqtastyq qurylǵan. Jyl saıyn IRZ nemis quqyqtyq yntymaqtastyq qory Germanııada qazaqstandyq quqyq qorǵaý organdary men ádilet organdary úshin quqyqtyq reformalarǵa arnalǵan túrli semınarlar men konferentsııalar uıymdastyrylady.
- Memleketterimiz arasynda iske asyrylyp jatqan saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy eń qyzyqty jobalardy atap ótseńiz?
- Ekonomıkalyq dıplomatııanyń mindetterin oryndaý maqsatynda, sondaı-aq Ortalyq Azııa men Eýroodaq jáne Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy yntymaqtastyq máseleleriniń keń spektrin talqylaý úshin 2012 jyldan beri Elbasy men GFR-dyń burynǵy vıtse-kantsleri, syrtqy ister mınıstri Hans-Dıtrıh Gensherdiń bastamalary boıynsha dıalog alańy retinde Berlın Eýrazııalyq Klýby tabysty jumys isteıdi. Bes jyl ishinde kezektesip Astana, Brıýssel jáne Berlın qalalarynda Klýbtyń 20 otyrysy ótkizildi.
2007 jyldan beri Germanııada «Qazaq kitaphanasy» jobasy iske asyrylýda. Jobanyń maqsaty - qazaq tili men ádebıetin nemis tilinde nasıhattaý. Ótken jyly Frankfýrt kitap jármeńkesi sheńberinde «Qazaqstan Táýelsizdigine 25 jyl - Qazaq kitaphanasynyń 25 kitaby» uranymen bul jobanyń tusaýkeseri ótti.
2010 jyldyń qazan aıynan bastap Berlın Gýmboldt ýnıversıtetinde «Qazaqstan jáne qazaq tili» lektoraty jobasy júzege asyrylýda. Sońǵy jeti jyl ishinde birqatar nemis azamattary tildik jáne eldik bilim alyp, olar qazir ekijaqty yntymaqtastyq úderisterine belsendi túrde qatysýda. GFR-men bul bizdiń tek keıbir ózara is-qımylymyzdyń tabysty úlgileri, al jalpy alǵanda, bizdiń elderde yntymaqtastyqty barlyq deńgeılerde jáne barlyq salalarda damytýda zor áleýeti bar.
- Áńgimeńizge rahmet!