Genderlik teńdik: jahandyq úrdister men Qazaqstandaǵy jaǵdaı
ASTANA. KAZINFORM – Genderlik teńdik – er men áıeldiń barlyq salada teń quqyq pen múmkindikterge ıe bolýy. BUU bul prıntsıpti adamzattyń ornyqty damýynyń basty alǵysharty dep tanıdy. Qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq ilgerileýi men turaqtylyǵy da osy qundylyqpen tyǵyz baılanysty. Kazinform tilshisi sarapshylarmen birge mańyzdy taqyrypqa taldaý jasady.
123 jylǵa sozylatyn jol
Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým ázirleıtin Genderlik alshaqtyqtyń jahandyq ındeksi 2006 jyldan beri áıelder men erler arasyndaǵy teńdik deńgeıin júıeli túrde ólshep keledi. Ótken jylǵy esepte 148 el qamtylyp, álem boıynsha genderlik alshaqtyqtyń 68,8%-y jabylǵany anyqtaldy. Bul — 2024 jylmen salystyrǵanda nebári 0,3 paıyzdyq ilgerileý ǵana. Qazirgi qarqyn saqtalsa, tolyq teńdikke jetý úshin shamamen 123 jyl qajet.
Álem elderiniń tájirıbesine úńilsek, kósh basyndaǵy memleketterdiń tabysy júıeli saıasattyń nátıjesi ekenin kórýge bolady. Máselen, Islandııa 92,6% kórsetkishpen qatarynan 16 jyl boıy birinshi orynda keledi. Elde teń eńbekaqy týraly zań qatań saqtalady, áıelderdiń saıası jáne ekonomıkalyq belsendiligi joǵary. Sonyń nátıjesinde genderlik teńdik deńgeıi 90%-dan asyp otyr.
Jalpy, úzdik ondyqtaǵy elderdiń barlyǵy genderlik alshaqtyqtyń keminde 80%-yn qysqartqan. Olardyń segizi — Eýropa memleketteri.
Azııa elderiniń ishinde úzdik elýlikke engen sanaýly memlekettiń biri — Sıngapýr. Al ındeks sońynda turǵan Aýǵanstan kerisinshe úrdisti kórsetedi. Sońǵy jyldary áıelderdiń bilim alýyna jáne eńbek etýine qoıylǵan shekteýler eldiń kórsetkishin kúrt tómendetken.
Qazaq Expert Club janyndaǵy áleýmettik sala sarapshysy Tolqyn Sámetovanyń aıtýynsha, jahandyq úrdisterdi mádenı erekshelikpen túsindirý qate. Genderlik alshaqtyq — ınstıtýtsıonaldyq, ekonomıkalyq jáne saıası faktorlardyń ózara yqpaldasýynyń nátıjesi.
— Demokratııalyq ınstıtýttary ornyqqan, sot júıesi táýelsiz ári quqyq qorǵaý tetikteri naqty jumys isteıtin elderde kemsitýshilikke jol berilmeıdi jáne ol zańmen jazalanady. Mundaı memleketterde teń múmkindik saıasaty sóz júzinde emes, is júzinde júzege asady. Máselen, Soltústik Eýropa elderinde — Norvegııa men Fınlıandııa sııaqty memleketterde genderlik teńdik ondaǵan jyl boıy memlekettik saıasattyń basty baǵyty bolyp keledi, — dedi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, soǵys, saıası daǵdarys jáne turaqsyzdyq jaǵdaıynda genderlik teńsizdik kúsheıe bermek. Óıtkeni mundaı kezeńderde áıelder eń aldymen jumysqa, bilimge jáne qaýipsizdikke qol jetkizý múmkindiginen aıyrylady. Al keshe ǵana tutanǵan qaqtyǵys bul máselede búkil Taıaý Shyǵys óńiri úshin keri qaıtpaıtyn sheginis núktesine aınalýy múmkin.
Ortalyq Azııa: progress pen problemalar
Ortalyq Azııa genderlik alshaqtyq ındeksi boıynsha álemniń segiz óńiriniń ishinde tórtinshi orynda tur. Óńirdiń ortasha kórsetkishi — 69,8%. Bul jahandyq aýqymda salystyrmaly túrde jaman nátıje emes, biraq áleýet tolyq ashyldy deýge de kelmeıdi.
Óńirdiń basty artyqshylyǵy — bilim berý (99,3%) men densaýlyq saqtaý (97,3%) salalarynda. Ol Ortalyq Azııany álemdegi úzdik óńirlerdiń qataryna qosady.
Ekonomıkalyq qatysý kórsetkishi — 71,2%. Áıelderdiń eńbek naryǵyndaǵy belsendiligi óńir ekonomıkasynyń qurylymdyq ózgeristerine yqpal etip keledi.
Alaıda óńirdiń álsiz tusy — saıası múmkindikter. Bul baǵyttaǵy kórsetkish — nebári 11,6%. Áıelderdiń parlament pen úkimet qurylymdaryndaǵy úlesi áli de tómen. Degenmen 2006 jyldan beri mınıstrlikter men parlamenttegi áıelder sany birtindep artqany baıqalady.
Áleýmettanýshy Tolqyn Sámetovanyń pikirinshe, kórsetkishter áleýmettik teńdik máselesi ǵana emes, ekonomıkalyq damý strategııasymen de tikeleı baılanysty.
— Shyn máninde, bul — adamı kapıtaldy tolyq paıdalaný týraly másele. Eger halyqtyń jartysy óz áleýetin tolyq júzege asyra almasa, memleket óz JІÓ-sin sanaly túrde shekteıdi degen sóz. Qarapaıym tilmen aıtqanda, genderlik teńdik — ekonomıkalyq qajettilik, — deıdi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, ásirese Ortalyq Azııada bul máselege qatysty memleket basshylarynyń ustanymy men naqty saıasaty strategııalyq damýdyń aıqyn kórsetkishi bolmaq.
Qazaqstandaǵy ahýal qandaı?
Qazaqstan genderlik alshaqtyq ındeksinde 148 eldiń ishinde 0,698 ball jınap, 92-orynǵa turaqtady. Bul — ótken jylmen salystyrǵanda tómen nátıje (2024 jyly — 76-oryn, 0,710 ball), ıaǵnı eldiń jahandyq reıtıngtegi pozıtsııasy álsiregen.
Soǵan qaramastan, elimiz bilim men densaýlyq saqtaý salasynda aldyńǵy qatarda. Saýattylyq pen joǵary bilimge qoljetimdilik boıynsha tolyq teńdik qamtamasyz etilgen. Tipti joǵary bilimde áıelder belsendirek: 58,38% — áıel, 48,73% — er adam. Densaýlyq jáne ómir súrý baǵyty boıynsha da kórsetkish joǵary — 0,976 ball (33-oryn).
Alaıda áleýmettik baza myqty bolǵanymen, ekonomıkalyq salada aıyrmashylyq aıqyn. Áıelderdiń jumys kúshine qatysýy — 63,3%, al erlerde — 74,6%.
Eń álsiz tus — saıası ókildik. Qazaqstan bul baǵytta 117-orynda (0,111 ball). Sonymen qatar eńbek naryǵynda kásibı bólinis baıqalady. Áıelder kóbine bilim berý men densaýlyq saqtaý salalarynda shoǵyrlanǵan, al erler joǵary jalaqyly tehnıkalyq jáne óndiristik baǵyttarda basym.
Genderlik teńdik sarapshysy Nurjamal Imınovanyń aıtýynsha, másele tek eńbek naryǵymen shektelmeıdi. Úı sharýasynyń teń bólinbeýi de áıelderdiń ekonomıkalyq ónimdiligine yqpal etip otyr.
— Úı sharýasy aıtarlyqtaı ýaqytty talap etedi jáne eńbek etý múmkindigin shekteýi múmkin. Bul olardyń kásibı damýyna kedergi keltiredi, — deıdi ol.
QR Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń Ulttyq statıstıka bıýrosy (2024 j.) derekterine sáıkes, jumys isteıtin er adam úı sharýasy men bala tárbıesine jumys kúnderi orta eseppen 48 mınýt, demalys kúnderi 1,5 saǵat bóledi. Al áıelder jumys kúnderi as daıyndaý, tazalyq, kir jýý jáne balalarmen aınalysýǵa orta eseppen 2 saǵat 13 mınýt, senbi-jeksenbi kúnderi 4 saǵat 44 mınýt jumsaıdy.
— Otbasylyq ómirde áıelder tap bolatyn júktemeni tereń túsiný qajet. Ol aıtarlyqtaı kúızelis pen emotsııalyq qajýǵa ákelýi múmkin, — dep sanaıdy sarapshy.
Áleýmettanýshy Tolqyn Sámetovanyń pikirinshe, jaǵdaıdy ózgertý úshin álemdik tájirıbege súıený qajet.
— Mysaly, Shvetsııa elinde ıkemdi jumys kestesi men qashyqtan jumys isteý múmkindigi áıelderge mansap pen otbasyn qatar alyp júrýge jol ashty. Fınlıandııa balabaqsha jelisin keńeıtip, bala kútimine sýbsıdııa engizý arqyly áıelderdiń jumyspen qamtylýyn 80%-ǵa deıin arttyrdy. Norvegııa dırektorlar keńesterinde áıelderge kvota belgilep, tálimgerlik baǵdarlamalar arqyly joǵary basshylyqtaǵy áıelder sanyn kóbeıtti. Al Islandııa teń eńbekaqy týraly zańnamany kúsheıtip, jumys berýshilerge mindetti eseptilik engizý arqyly jalaqy alshaqtyǵyn qysqartty, — dedi Tolqyn Sámetova.
Sarapshylardyń pikirinshe, eger osyndaı júıeli sharalar Qazaqstanda da júzege asyrylsa, áıelderdiń áleýetin tolyq ashýǵa múmkindik týady.
Sonymen qatar jalaqy mólsherin ashyq etý de mańyzdy. Mysaly, Eýropalyq Odaq elderinde kompanııa deńgeıinde genderlik alshaqtyqty jarııa etý talaptary engizilgen. Ol jumys berýshilerdi jalaqyny teńestirýge yntalandyrady.
Saıasatta genderlik stereotıp saqtalyp otyr
Keıingi jyldary Qazaqstan genderlik teńdik baǵytynda mańyzdy ınstıtýtsıonaldyq qadamdar jasady. Parlament pen máslıhattarda áıelderge kvota engizildi. Qazir Parlamentte 28 áıel depýtat bar. Memlekettik qyzmettegi áıelderdiń úlesi 55,8%-ǵa jetken, basshylyq qyzmettegi áıelder 39,1%, sot júıesinde áıelderdiń úlesi — 53%.
Degenmen, sandyq kórsetkish barlyq máseleni sheshpeıdi. Bul tusta saıasattanýshy Tolǵanaı Úmbetálıeva genderlik saıasatty zertteý boıynsha ǵylymı ádebıettegi glass ceiling — «shyny tóbe» uǵymyn atap ótti, ıaǵnı áıelder barlyq qabiletine qaramastan kóbine birinshi basshy deńgeıine jetpeı, orynbasar deńgeıinde ǵana qalýy múmkin.
— Áıelder bilimi men qabileti jetkilikti bolsa da, kóp jaǵdaıda birinshi basshy deńgeıine jete almaı, orynbasar qyzmetinde qalyp qoıady. Buǵan kóbine qoǵamdaǵy «áıel basshy bolýǵa daıyn emes» degen eski kózqaras pen stereotıpter áser etedi.
«Shyny tóbe» kedergisin buzý úshin uıymdarǵa áıel basshylardyń kóbirek kelýi mańyzdy. Sebebi kóptegen elde basqarý keńesteriniń quramynda áıelderdiń bolýy arnaıy talaptarmen bekitilgen, — deıdi saıasattanýshy.
Genderlik teńdik sarapshysy Nurjamal Imınova taǵy bir máseleni erekshe atap ótti. Onyń pikirinshe, álemde áıelder kóbinese áleýmettik mınıstrlikterdi basqarady, al ekonomıkalyq, qorǵanys pen energetıkalyq vedomstvolar dástúrli túrde er azamattardyń qolynda qalady.
— Qoǵamdaǵy stereotıp pen negizsiz mıfterdi joıý qajet. Ol úshin ekonomıkanyń túrli salalarynda tabysqa jetken áıel kóshbasshylardyń úlgisin nasıhattaý mańyzdy. Qorǵanys, ekonomıka, qurylys, kommýnıkatsııa, IT nemese óndiris sııaqty dástúrli túrde «erler salasy» sanalatyn baǵyttardy da tabysty basqaryp júrgen áıelderdiń naqty mysaldaryn kórsetý kerek. Bul qyz-kelinshekterge senim syılap, qoǵamdaǵy kózqarasty ózgertýge yqpal etedi, — deıdi ol.
Al áleýmettanýshy Tolqyn Sámetova Qazaqstandaǵy zań shyǵarýshy bılikti qalyptastyrý prıntsıpiniń ózgerý yqtımaldyǵyna nazar aýdarady.
— Buryn engizilgen kvotalar áıelderdiń saıasatqa kelýine belgili bir deńgeıde jol ashqan tetik boldy. Alaıda uzaq merzimde Memleket basshysy basty nazardy turaqty ınstıtýtsıonaldyq jaǵdaı qalyptastyrýǵa aýdaryp otyr, ıaǵnı partııalar arasyndaǵy básekeni kúsheıtý, kandıdattardy irikteý úderisin ashyq etý áıelderdiń basqarýshy laýazymdarǵa teń múmkindikpen jetýine jaǵdaı jasaıdy dep sanaımyz, — deıdi spıker.
Áıelder bızneste belsendi me?
Taǵy bir mańyzdy aspekt — Qazaqstanda áıelder kásipkerligi keıingi jyldary aıtarlyqtaı damyp keledi. Resmı derekterge sáıkes, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń 48%-yn áıelder basqarady, al jeke kásipkerler arasynda olardyń úlesi 54%-dan asqan.
«Atameken» kásipkerler palatasynyń Astana qalasy boıynsha Іsker áıelder aralyq keńesiniń tóraǵasy, Astana qalasy ákimdigi janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııa múshesi Sánııa Irsalıeva elimiz áıelderdiń kásipkerlikke qatysýy boıynsha álemdegi úzdik 30 eldiń qataryna kiretinin alǵa tartty.
— Áıelder kóbinese qyzmet kórsetý, bólshek saýda jáne bilim berý salalarynda bıznes bastaıdy. Sondaı-aq agrobıznes pen shyǵarmashylyq salalarda belsendi, — deıdi Sánııa Irsalıeva.
Qazaqstandaǵy úkimettik jáne seriktestik baǵdarlamalar áıelderdiń bıznes bastamalaryn qoldap otyr. Olarǵa «Damý» kásipkerlikti qoldaý qory, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy arqyly arnaıy baǵdarlamalar, sondaı-aq EQDB jáne halyqaralyq uıymdarmen birlesip iske asyrylatyn jobalar kiredi. Degenmen qosymsha qoldaý áli de qajet.
— Mysaly, áıelderdiń ár saladaǵy naqty qajettilikterin eskerip, arnaıy qarjylyq ónimder usyný qajet. Bilim berý men tálimgerlik baǵdarlamalaryn kúsheıtip, olardyń kásibı damýyna jaǵdaı jasaý mańyzdy. Ásirese aýyldyq jáne shalǵaı óńirlerdegi kásipker áıelderge qoldaý kórsetýge basymdyq bergen jón, — deıdi sarapshy.
Spıkerdiń sózinshe, kásipker áıelderdiń betpe-bet keletin qıyndyqtary da az emes.
— Áıelderdiń belsendiligi joǵary bolǵanymen, olar áli de naqty qıyndyqtarǵa tap bolady. Sondyqtan áıel kásipkerlerdi qoldaý sharalary týraly aqparatty keńinen ári túsinikti túrde jetkizý mańyzdy. Jeńildikter, oqytý baǵdarlamalary men sýbsıdııalar jóninde naqty ári maqsatty aqparat arnalary jetkiliksiz bolǵandyqtan, kóptegen áıel bul múmkindikterden beıhabar. Bul olardyń baǵdarlamaǵa qatysýyn shektep, bıznestiń turaqty damýyna kedergi keltiredi, — dep atap ótti sarapshy.
Bul máseleler Qazaqstanǵa ǵana tán emes. Sarapshynyń pikirinshe, jahandyq tájirıbelerde de osyndaı qıyndyqtar jıi kezdesedi.
Qazaqstan áıelder úshin qaýipsiz be?
Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, zorlyq-zombylyq ta — kún tártibindegi ózekti másele. BUU deregine súıensek, dúnıejúzindegi árbir úshinshi áıel ómirinde keminde bir ret zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan. Bul — genderlik teńdikke qol jetkizý jolyndaǵy eń kúrdeli kedergilerdiń biri.
Nurjamal Imınovanyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıda azamattyq qoǵam uıymdarynyń róli aıryqsha. Onyń pikirinshe, áıelderdiń qaýipsizdigi — nazardan tys qalmaýy tıis negizgi kórsetkish.
— «Áıelder, bıznes jáne quqyq - 2026» baıandamasy álem boıynsha áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaýǵa qajetti zańdardyń tek úshten biri ǵana qabyldanǵanyn kórsetedi. Sonyń ózinde qoldanystaǵy zańdar shamamen 80 paıyz jaǵdaıda tıimdi júzege aspaıdy. Sondyqtan bul baǵytta azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń belsendiligi erekshe mańyzdy, — dep esepteıdi spıker.
Qazaqstanda máseleni júıeli sheshýge baǵyttalǵan mańyzdy qadam 2024 jyly jasaldy. Sol jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev áıelder quqyǵy men balalardyń qaýipsizdigin kúsheıtý týraly zańǵa qol qoıdy. Qoǵamda qujat «Saltanat zańy» degen ataýmen belgili. Zań eks-mınıstr Qýandyq Bıshimbaev isine baılanysty ótken rezonansty sot protsesinen keıin qabyldandy. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, jańa norma genderlik zorlyq-zombylyqtyń barlyq túrine tosqaýyl qoıýǵa baǵyttalǵan sheshim boldy.
Jańa zań áıelderdiń quqyqtyq qorǵalýyn kúsheıtedi. Іshki ister mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jyly turmystyq saladaǵy qylmystar sany 3 paıyzǵa azaıǵan. Qazir polıtsııa árbir aryz-shaǵymdy mindetti túrde tirkeıdi, áleýmettik jeli men buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan derekter de nazardan tys qalmaıdy.
P.S. Genderlik teńdik — tek áleýmettik másele emes, eldiń ekonomıkalyq jáne saıası damýyna tikeleı áser etetin faktor. Sarapshylar atap ótkendeı, júıeli memlekettik saıasat júrgizý, qoǵamdaǵy stereotıpti joıý jáne áıelderdiń kásipkerlik pen saıasattaǵy belsendiligin qoldaý turaqty nátıjege bastaıtyn jol bolyp qala beredi.