Gazdandyrý: 80 paıyzǵa jete alamyz ba

Keıingi alty jylda gazdandyrý deńgeıi 51 paıyzdan 64,2 paıyzǵa ósti. Osy ýaqyt ishinde myńnan astam eldi meken kógildir otynǵa qosylyp, shamamen 20 myń shaqyrym gaz jelisi salynǵan bolatyn. Endi alty jylda jetken deńgeıden taǵy asyp túsýimiz qajet – Prezıdent kórsetken kórsetkishke deıin áli 15,8 paıyz bar. Bul 2020-2026 jyldary qol jetkizgen ósiminen de joǵary. Onyń ústine, jańa joba buryn-sońdy gaz jetpegen ári gazdandyrý deńgeıi óte tómen óńirlerge baǵyttalmaq.

Soltústikke jańa ınfraqurylym qajet

2035 jylǵa qaraı eldi 80 paıyz gazben qamtý úshin ne qajet jáne qazirgi júıe júktemege daıyn ba? Atalǵan saýaldy Energetıka mınıstrligine joldaǵan bolatynbyz. Mınıstrlik máseleni magıstraldyq jáne gaz taratý ınfraqurylymyn damytý jobalary arqyly sheshýdi kózdep otyr. Bıýdjettiń búıirin qyspaý úshin bárin bir mezette emes, kezeń-kezeńimen júzege asyrýǵa nıetti.

Qazir negizgi másele – ınfraqurylym. Ońtústiktegi «Beıneý-Bozoı-Shymkent» gaz qubyryn alaıyq. «QazaqGaz» ulttyq operatorynyń málimetinshe, suranys joǵary kezeńde batys óńirdegi gazdyń bir bóligi Ózbekstan arqyly balama baǵytpen tasymaldanyp, keıin Qazaqstannyń ońtústigindegi gaz jelisine qaıta beriledi eken. Bul tetik jylý maýsymynda qoldanylyp kelipti. Osyny eskergen energetıka mınıstrligi «Beıneý-Bozoı-Shymkent» gaz qubyrynyń ekinshi jelisin damytýǵa qulyqty. Ol batys óńirdegi gazdy ońtústik pen ortalyqqa jetkizý múmkindigin arttyrýy tıis.

Kelesi kezekte Aqtóbe oblysyndaǵy №14 kompressorlyq stantsııa Qostanaımen baılanystyrylady. Osylaısha, jańa kompressorlyq tsehtan shyqqan gaz Qostanaı oblysy arqyly Arqaǵa baǵyt alady degen jospar bar..

Uzyndyǵy 302 shaqyrym bolatyn «Taldyqorǵan-Úsharal» magıstraldyq gaz qubyry da nazar aýdarýǵa turarlyq. Qazir bul baǵyt paıdalanýǵa berilgen. Joba Jetisý oblysyndaǵy 84 eldi mekendi tolyq qamtıtyn bolady.

Degenmen gazdandyrylmaǵan aımaqtyń basym deni soltústik pen shyǵysta qalyp otyr. Mınıstrliktiń málimetinshe, qazirgi ýaqytta Soltústik Qazaqstan, Pavlodar jáne Abaı oblystary tolyq gazdandyrylmaǵan. Astana qalasynda gazdandyrý deńgeıi – 17,7 paıyz, Aqmola oblysynda – 15,3 paıyz, Qaraǵandy oblysynda – 5,8 paıyz, Ulytaý oblysynda – 4,3 paıyz, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 3,3 paıyz.

Dál osy óńirler úshin «Esil-Astana» magıstraldyq gaz qubyry salynady dep josparlanǵan. Jobanyń ınvestıtsııa kólemi, tehnıka sıpattamasy ázirge belgisiz, degenmen soltústiktegi kórsetkishti kóterýge kómek beretini anyq. Óıtkeni negizgi suranys osy aımaqtardan týyndady.

Osy tusta «Saryarqa» gaz qubyryn umytpaýymyz kerek. Úkimet qubyrdyń konfıgýratsııasyna qazirdiń ózinde ózgeris engizipti. 2019 jyly jobanyń birinshi kezeńi – 1061,3 shaqyrym «Qyzylorda-Astana» jelisi aıaqtalǵan bolatyn. Ekinshi jáne úshinshi kezeńder gazben qamtýdyń jańa shemasyn eskere otyryp qaıta qaralýy tıis. Al tórtinshi kezeń aıasynda kompressorlyq stantsııalar salýǵa qatysty satyp alý rásimi júrip jatyr. Resmı derekke sáıkes, tórt kezeńniń quny 630 mlrd teńgege jetýi múmkin.

Qazir «Qyzylorda-Astana» jelisiniń múmkindigi shekteýli, óıtkeni suranys artqan. Al Reseı gazyn 2030 jyldan bastap tasymaldaý máselesi áli kómeski kúıde. Aıta keterligi, Qazaqstan qysqy maýsymda gaz ımportyn paıdalanýdy ázir tejeı almaıtyn sekildi. Vedomstvonyń málimetinshe, kúzgi-qysqy kezeńde Reseı gazy ishki naryqqa ishinara jetkiziledi. Al «Gazprommen» uzaq merzimdi ımporttyq kelissóz júrgizilip jatyr.

Jer astynda 3,8 trln tekshe metr gaz bar

Infraqurylymdy jetildirý jumystyń jartysy ǵana. Qubyrlar arqyly tasymaldanatyn gaz jetkilikti bolýy mańyzdy. Energetıka mınıstrliginiń dereginshe, eldegi anyqtalǵan gaz qory 3,8 trln tekshe metrge jýyq. Onyń shamamen 2,2 trln tekshe metri ilespe gaz, 1,6 trln tekshe metri tabıǵı gazdyń úlesinde. Qordyń negizgi bóligi Batys Qazaqstan oblysynda shoǵyrlanǵan.

Bir qaraǵanda, gaz resýrsyna alańdaýǵa sebep joq sekildi. Áıtse de gaz qory, óndirilgen gaz ben taýarlyq gaz kólemi arasynda alshaqtyq seziledi. Energetıka mınıstrligi usynǵan málimet muny rastap otyr. Máselen, 2021–2025 jyldary gaz óndirý kólemi 53,8 mlrd tekshe metrden 68,2 mlrd tekshe metrge deıin ósken. Alaıda osy kezeńde taýarlyq gaz óndirisi artqan joq, kerisinshe 29,4 mlrd tekshe metrden 27,5 mlrd tekshe metrge deıin tómendedi. Taýarlyq gaz ımporty 2,3 mlrd tekshe metrden 4,7 mlrd tekshe metrge deıin ósken.

Taǵy bir málimet, jer qabatyna qaıta aıdalatyn gazǵa qatysty bolyp otyr. Іri munaı-gaz ken oryndaryn ıgerý kezinde gazdyń bir bóligin qaıta jer astyna jiberedi. Mundaı tehnologııa kóptegen ken ornynda qoldanysta bar, onsyz ónim alý múmkin emes. Mine, osy tásilmen bes jyl ishinde 33,5 mlrd tekshe metr tómenge ketken. Ótken jyly da jerge qaıta jiberilgen gaz kólemi taýarlyq gazdan asyp tústi.

«QazaqGaz» AQ Baǵa saıasaty jáne monıtorıng departamentiniń dırektory Bereke Іzimbergen ózge máselege nazar aýdarǵan jón dep sanaıdy. Aıtýynsha, Qazaqstandaǵy gazdyń edáýir bóligi munaı óndirýmen baılanysty jáne taýarlyq gazǵa aınaldyrý úshin óńdeý qajet. Demek aldaǵy jyldary gaz óńdeý salasyn damytý mańyzǵa ıe.

Gazdy qaıdan alamyz?

Energetıka mınıstrligi taýarlyq gaz kólemin arttyrýdyń birneshe jolyn usyndy.

Birinshiden, Qashaǵanda jylyna 1 mlrd tekshe metr gaz óńdeıtin zaýyt salynyp jatyr. Ony jyl sońynda iske qosý josparlanǵan. Al 2030 jyly ekinshi kezeńge – jylyna 2,5 mlrd tekshe metr gaz óńdeıtin deńgeıge jetýi tıis.

Ekinshiden, Jańaózende jyldyq qýaty 0,9 mlrd tekshe metr bolatyn jańa zaýyt boı kóterýde, ashylý saltanatyn keler jyly kórýimiz yqtımal.

Úshinshiden, Qarashyǵanaqta iri gaz óńdeý zaýyty salynady degen boljam basym. Mınıstrlik zaýytty 2032 jylǵa qaraı iske qosýǵa ýáde bergen.

Búginde Qarashyǵanaq gaz óńdeý zaýyty birlese salatyn seriktesi belgili boldy. Prezıdenttiń Koreıa Respýblıkasyna memlekettik sapary aıasynda «QazaqGaz» jáne «Hyundai Engineering» kompanııalary jobany iske asyrý týraly kelisimge qol qoıdy. Koreı kompanııasy «SICIM Kazakhstan» mekemesimen birlesken konsortsıýmdy basqaryp, jobalaý men jabdyqtardy satyp alýǵa jaýap bolady. Al qurylys jáne iske qosý, baptaý jumysyn kompanııalar birlesip atqarmaqshy. Bolashaq kásiporynnyń qýaty – jylyna 5 mlrd tekshe metr shıki gaz.

Jalpy osy jobalar sońyna jetse, jıyntyq óndiristik qýat jylyna shamamen 9,4 mlrd tekshe metrdi quraıdy. Energetıka mınıstrliginiń pikirinshe, zaýyttar aldymen ishki naryqtyń suranysyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Suranys ósip keledi

Ótken jyly elde 21,6 mlrd tekshe metr taýarlyq gaz qoldanylǵan. Mınıstrlik bıyl gaz tutyný kólemi 22,6 mlrd tekshe metrge jetedi degen stsenarııge senedi. ıAǵnı, bir jyldyń ishinde taǵy 1 mlrd tekshe metrge ósýi múmkin.

Osy rette gazdy eń kóp paıdalanatyn sektorǵa nazar aýdaraıyq. Resmı málimetke sáıkes, halyq jaǵatyn gazdyń kólemi kóp emes, mamandar kógildir otyndy kásiporyndar kóp alady degen ýáj aıtýda. «QazaqGaz Aimaq» AQ Óndiristik-tehnıkalyq departamentiniń dırektory Áblikem ıÝsýpovtyń aıtýynsha, 2025 jyly kompanııa naryqqa 18,7 mlrd tekshe metr gaz jetkizgen. Bes jyl buryn kórsetkish shamamen 14 mlrd tekshe metr edi. Negizgi bólikti iri kompanııalar alyp otyr.

– Buǵan «Qarmet» metallýrgııalyq kombınatyn mysal retinde keltirýge bolady. Kásiporyn 2025 jyldyń kúzinde gazǵa qosyldy. Sol jyldyń qalǵan aılarynda 120 mln tekshe metrden astam gaz tutyndy. 2026 jylǵa josparlanǵan kólem 400 mln tekshe metrden asady. Al kásiporyn tolyq qýatyna shyqqan kezde jyldyq tutyný 1 mlrd tekshe metrden asýy múmkin, — dedi Áblikem ıÝsýpov.

Mamannyń sózinshe, aldaǵy ýaqytta suranystyń artýyna energetıka salasy yqpal etedi. Máselen, «QazaqGaz Aimaq» Almatydaǵy №2 jáne №3 jylý elektr ortalyqtary úshin ınfraqurylym ázirlep qoıǵan. Áblikem ıÝsýpovtyń baǵalaýynsha, №2 JEO gazǵa kóshkennen keıin jylyna 1 mlrd tekshe metrden astam, al №3 JEO shamamen 600–700 mln tekshe metr gaz alatyn bolady.

Qyzylordadaǵy «Aksa Energy» bý-gaz elektr stantsııasy, Almaty oblysyndaǵy «PepsiCo» zaýyty, Astana men Qazaqstannyń ońtústik jáne batys óńirlerindegi iri jylyjaılar az tutynbaıdy. Buǵan arnaıy ekonomıkalyq aımaqtaǵy kásiporyndar men jańa jylý nysandaryn qossaq, kólemdi esepteý qıyn emes. Osylaısha, Úkimet jylyna mıllıondaǵan tekshe metr gaz tutynatyn alpaýyt kásiporyndar qalaýyn da, qarapaıym halyqty gazben qamtý mindetin de qatar alyp júrýge májbúr.

Shyǵyn arta ma?

Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń aǵa sarapshysy Janerke Rahmannyń boljamynsha, gazdandyrý deńgeıin tek gazben qamtylǵan halyqtyń úlesi arqyly baǵalaý orynsyz. Bul rette qoldanystaǵy jelilerdiń jaǵdaıy, olardyń tozý deńgeıi, jańa nysandar salý máselesi nazarda bolýy shart. Sebebi Qazaqstanda 6,1 myń shaqyrym gaz qubyryn aýystyrý qajet, 19,2 myń shaqyrym jańa jeli kerek.

Sarapshynyń pikirinshe, munyń bári gaz jelisine qosý qunyn ózgertýi yqtımal.

– Gazdandyrylmaǵan eldi mekenderde ádette halyq sany az, qoldanystaǵy ınfraqurylym shalǵaı. Sondyqtan jańa jobanyń ekonomıkalyq tıimdiligin tek qansha turǵynnyń gazben qamtylatyny sheshpeıdi. Gaz jelilerin aldaǵy ýaqytta qanshalyqty suranysta bolatyny da ózekti, – deıdi spıker.

Rasyn aıtsaq, qazirdiń ózinde qoldanystaǵy ınfraqurylymdy kútip ustaý qıyn. «QazaqGaz Aimaq» málimetinshe, mekeme balansyndaǵy gaz taratý jelisiniń ortasha tozý deńgeıi 35 paıyzdy quraıdy. Besjyldyq ınvestıtsııalyq baǵdarlama aıasynda myń shaqyrymnan astam jelini qaıta jańǵyrtý qarastyrylǵan. Aldaǵy jyldary bir mezgilde myńdaǵan shaqyrym jańa gaz qubyryn salyp, sonsha kólemdegi jelilerdi jóndeý ońaıǵa soqpaıdy.

Aýa sapasy jaqsardy

Tabıǵı gaz jylý energetıkasy men jeke sektordaǵy kómirdiń ornyn bassa, ekologııa aıtarlyqtaı jaqsarýy múmkin. Muny qalaı baıqaımyz?

Mysaly, Astana qalasynyń qorshaǵan ortany qorǵaý basqarmasynyń málimetinshe, shahardaǵy 16 JEO qazandyǵy gazǵa kóshirilgen. Onyń 10-y №1 JEO-da, altaýy №2 JEO-da. Al №3 JEO tek tabıǵı gazben jumys isteıdi. Nátıjesinde sońǵy úsh jylda №1 jáne №2 JEO-nyń shyǵaryndylary 30,5 paıyzǵa kemigeni týraly derek bar.

Alaıda kásiporyn shyǵaryndylardyń azaıýy men qaladaǵy aýa sapasy – eki túrli kórsetkish. Sondyqtan Kazinform sońǵy birneshe jyldaǵy «Qazgıdromet» deregin jeke taldaýdy sheshti.

Mysaly, qańtar aıynda PM2.5 usaq dıspersti bólshekteriniń eń joǵary kontsentratsııasy tómendegen. 2024 jylǵy shekti ruqsat etilgen kontsentratsııa (ShRK) 5,1 bolsa, 2025 jyly – 3,5, 2026 jyly – 2,4-ke deıin azaıdy. 2025 jylǵy aqpanda PM2.5 boıynsha shekti mólsherden asý kórsetkishi 135 ret tirkelgen, bıyl tek 19 jaǵdaı anyqtalypty.

Endi kómir jaǵý kezinde shyǵatyn kúkirt dıoksıdin qaraıyq. 2024 jylǵy qańtarda onyń kontsentratsııasy 4 ShRK-ǵa deıin jetip, 1886 ret shekti deńgeıden asqan. 2025-2026 jylǵy qańtar aılarynda SO₂ boıynsha shekti mólsherden aspaǵan.

Bul rette aýa sapasynyń jaqsarýyn tek gazdandyrýmen baılanystyrý durys bolmas. Statıstıkaǵa aýa raıy, kólik tútini de áser etetinin umytpaý kerek.

Tarıf táýekeli

Memleket ishki naryqtaǵy baǵany barynsha rettep otyr. Búginde Qazaqstandaǵy gaz tarıfy alystyrmaly túrde tómen. Bıyl sáýirde turǵyndar 1 kVt tabıǵı gaz úshin 0,007 dollar tólegen. EnergyProm monıtorıng agenttiginiń zertteýinshe, bul álemdik ortasha kórsetkishten 12 ese arzan.

«QazaqGaz» Baǵa saıasaty jáne monıtorıng departamentiniń dırektory Bereke Іzimbergenniń pikirinshe, ishki naryqtaǵy baǵa saıasatyn ózgertpesek, resýrstyq baza men ınfraqurylymdy qarjylandyrý qıynǵa soǵa bermek.

Janerke Rahman kógildir otynǵa ketetin shyǵyndy jelge ushqan qarajat dep qaramaý kerek deıdi. Sebebi óńirlerdi gazdandyrý ónerkásip áleýetin kóterip, ekonomıkany damytady.

Buǵan Qostanaı oblysyn mysal etýge bolady. Munda №14 kompressorlyq stantsııadan jańa gaz qubyry tartylýy tıis. Janerke Rahmannyń sózinshe, óńirdiń gaz tasymaldaý ınfraqurylymyn damytý astyqty tereń óńdeý, temir, alıýmınıı óndirý jáne hımııa-gaz jobalaryn jedeldetýge kómek. Turaqty energııa kózi ınvestıtsııaǵa arqaý bolyp, óndiristerdi keńeıtedi degen senimde. Sondyqtan sarapshy mundaı jobalardyń ekonomıkalyq qaıtarymyn keshendi túrde baǵalaýǵa shaqyrdy,

– Memleket keshendi túrde saraptaýy qajet. Gazdandyrý deńgeıin arttyrý ózge salalarǵa qalaı áser etetinin bilýimiz kerek: ınvestıtsııa, jańa jumys oryndary, salyq túsimderi, balamaly otyn túrlerine jumsalatyn shyǵyndardyń únemdelýi eskerilýi kerek. Oǵan qosa ekologııalyq áser este bolýy tıis, – deıdi ol.

Prezıdent tapsyrmasyn oryndaý úshin Úkimet 15,8 paıyzdyq mejeni oryndaýy shart. Bastysy, gazdy soltústik pen shyǵystaǵy shalǵaı óńirlerge jetkizý mindeti tur. Ol úshin jańa magıstraldar, ken oryndary, gaz óńdeý zaýyttary qajet. Suranys deńgeıi, ımportqa táýeldilik, qubyrlardy jańartý máselesi turǵanda 15 paıyzdyń bel ortasyna barýdyń ózi aýqymdy kúshti etetini anyq.