Gazany qalpyna keltirý jáne qaıta qurýǵa $71,5 mlrd qajet
ASTANA. KAZINFORM — Gaza sektoryn qalpyna keltirý jáne qaıta qurý jumystaryna 71,5 mıllıard dollar (shamamen 31,6 trıllıon teńge) jumsalady, al ınfraqurylym nysandaryna kelgen naqty zalal kólemi 35,2 mıllıard dollarǵa (shamamen 15,6 trıllıon teńge) baǵalanyp otyr, dep habarlaıdy Kazinform BUU-ǵa silteme jasap.
BUU Saýda jáne damý jónindegi konferentsııasynyń (ıÝNKTAD) jańa esebinde Gazanyń ondaǵan jyldar boıy qol jetkizgen damý nátıjeleriniń joıylýy, ekonomıkalyq quldyraý jáne Batys jaǵalaýdaǵy ekonomıkalyq shekteýlerdiń kúsheıýi qujattama negizinde muqııat tirkelgen.
Gazadaǵy qalpyna keltirý jáne qaıta qurý jumystarynyń quny 71,5 mıllıard dollarǵa baǵalanyp otyr. Bul jaıly ıÝNKTAD-tyń Palestına halqyna kómek kórsetý týraly sońǵy baıandamasynda aıtylǵan. Qujatta Gaza ekonomıkasynyń quldyraýy, Batys jaǵalaýdaǵy ekonomıkalyq belsendilikke qoıylǵan shekteýlerdiń kúsheıýi jáne Palestınanyń memlekettik qarjysy men bank sektoryna qysymnyń artýy egjeı-tegjeıli sıpattalǵan. Baıandamada 59 jyldyq okkýpatsııanyń Palestınanyń ekonomıkalyq damýyn shektegeni, 2023 jyldyń qazan aıynan bastap qurylymdyq jáne ekonomıkalyq shyǵyndar kúrt óskeni kórsetilgen. Kúrt quldyraýdan keıin Palestınanyń JІÓ 2025 jyly 4,3 paıyzǵa ósken, biraq sonyń ózinde jalpy ósim 2022 jylǵy deńgeıden 20 paıyzǵa tómen bolyp otyr. Al 2024 jyly 83 paıyzǵa qysqaryp ketken Gazanyń naqty JІÓ 34,2 paıyzǵa ósti. 2023 jyldyń qazan aıynan beri Sektorda júzdegen myń jumys orny jabylyp, 2,8 mlrd dollarǵa jýyq jalpy eńbek tabysy toqtady.
Baıandamada Batys jaǵalaýda qonystardyń keńeıýine baılanysty jergilikti turǵyndardyń jeri qysqaryp, tabıǵı resýrstardy paıdalaný múmkindigi azaıyp ketkeni qujat negizinde kórsetilgen. Sondaı-aq, 2023 jyldan beri 38 palestınalyq qaýym bosyp ketken, al 2026 jyldyń birinshi toqsanyndaǵy qonys aýdarý aýqymy 2025 jylǵy jalpy kórsetkishten asyp tústi.
Bıýdjetke túsimder qysqardy
Baıandamada Palestınanyń memlekettik qarjysy kúrt nasharlaǵany kórsetilgen. Parıj hattamasyna sáıkes, Palestınanyń bıýdjettik kiristeriniń úshten ekisinen astamyn Palestına ákimshiliginiń atynan Izraıl jınaıdy. Aýdarymdar turaqsyz ári shegerimderge ushyrap otyr. Palestına ákimshiligine tikeleı aýdarylýy tıis kedendik kirister 2025 jyldyń mamyr aıynan 2026 jyldyń ortasyna deıin tolyǵymen toqtatylǵan.
2019 jyldyń qańtary men 2026 jyldyń naýryzy aralyǵyndaǵy shegerimder men ustalǵan kiristerdiń jıyntyq somasy tólemder tólenýi tıis kezdegi valıýta baǵamy boıynsha shamamen 3,67 mıllıard dollardan asady, bul Palestınanyń 2025 jylǵy jalpy taza kirisiniń 83 paıyzyna teń. 2025 jylǵy bıýdjet tapshylyǵy JІÓ-niń 13 paıyzyna jetti. Eger barlyq josparlanǵan tólemder jasalsa, bul kórsetkish alty paıyzdan aspas edi.
Osynaý qarjylyq qysym saldarynan ómirlik mańyzdy qyzmetterdi kórsetý múmkinshiligi shektelip otyr. 2025 jyldyń sońyna qaraı densaýlyq saqtaý salasynyń qaryzy 1 mıllıard dollardan asty. Bul jaǵdaı aýrýhanalar men basqa da mekemelerdiń jumysyna kedergi keltiredi.
Baıandamaǵa sáıkes, Batys jaǵalaýda resýrstardyń shekteýli bolýynan 2025 jyly mektepter aptasyna úsh-aq kún bala oqytty.
Bank sektoryna tóngen qaýipter
Bıýdjet tapshylyǵyn qarjylandyrý úshin úkimet eldegi bankterden qaryz aldy, jeke sektordaǵy kásip pen zeınetaqy qorynyń aldyndaǵy qaryzy da kóbeıip barady. 2025 jyly jalpy memlekettiń ishki qaryzy 4,8 mıllıard dollarǵa jetkizdi. Onyń ústine, úkimettiń jalaqysymen qamtamasyz etilgen nesıeler berildi, bul bank júıesiniń memlekettik sektor táýekelderine ushyraý kórsetkishin 5,3 mıllıard dollarǵa nemese barlyq bank nesıeleriniń 42 paıyzyna jetkizdi.
Esepke sáıkes, Izraıl bıligi bergen kepildik hattarynyń qysqa merzimdi bolýy korrespondenttik bank qatynastaryna jáne jahandyq saýda men qarjylandyrý múmkinshilikterin qoldanýǵa áserin tıgizedi. Palestına bankteri valıýtany qaıtarýǵa qoıylǵan shekteýlerge baılanysty shekel banknottaryn tsıfrlyq qarajatqa aıyrbastaýda da shekteýlerge tap bolyp keledi. Jalpy alǵanda, bul shekteýler otyn, dári-dármek jáne azyq-túlik ımportyn qarjylandyrýǵa nuqsan keltiredi.
Gazadaǵy ekonomıkalyq daǵdarys
Baıandama avtorlarynyń aıtýynsha, 2023 jyldyń qazan aıynan beri Gazanyń ekonomıkalyq kásiporyndarynyń 92 paıyzy zaqymdalǵan nemese joıylǵan. 2025 jyly JІÓ jan basyna shaqqanda 212 dollardy qurady, ıaǵnı ár adamǵa táýligine shamamen 0,58 dollardan keledi, bul 2022 jylǵy deńgeıdiń 17 paıyzyna ǵana jetedi. Jumyssyzdyq deńgeıi 78 paıyzǵa jetti, qazir eńbekke jaramdy halyqtyń 90 paıyzdan astamy jumyssyz júr.
Gazanyń Palestına JІÓ-degi úlesi 2023 jyldyń qazan aıyna deıin 17,4 paıyzdy qurasa, 2025 jyly tórt paıyzǵa da jetpedi.
Baıandamada aıtylǵandaı, Gazanyń barlyq óndiristik salalary 2022 jylǵy óndiris deńgeıinen edáýir tómen boldy. Atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy jáne ónerkásip óndirisiniń kólemi 94 paıyzǵa, al qurylys 99 paıyzǵa qysqardy. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha, Gazadaǵy jalpy baǵa deńgeıi 2022 jylǵydan 274 paıyzǵa ósti, kartop jáne turmystyq gaz sııaqty negizgi taýarlardyń quny 2022 jylǵy baǵalardan birneshe ese joǵary boldy.
Qaıta qurý jáne qalpyna keltirýdiń qajettigi
Dúnıejúzilik bank, Eýropa Odaǵy jáne Birikken Ulttar Uıymy júrgizgen zalal men qajettilikterdi jedel baǵalaýǵa sáıkes, 2026 jyldyń basynda Gazanyń ınfraqurylymyna keltirilgen naqty zalal 35,2 mıllıard dollarǵa, al ekonomıkalyq jáne áleýmettik shyǵyndar 22,7 mıllıard dollarǵa baǵalandy. Al, qalpyna keltirý jáne qaıta qurýdyń jalpy qajettilikteri 71,5 mıllıard dollarǵa baǵalanady. Aldaǵy ýaqytta keltirilýi múmkin zalaldy qosqanda, bul kórsetkish artýy múmkin.
Qaqtyǵys saldarynan eń kóp zalal kelgen ári qalpyna keltirý jumystaryna asa muqtaj bolyp otyrǵan baǵyt — turǵyn úı sektory. Baǵalaýda, sondaı-aq bilim berý jáne medıtsınalyq mekemelerge keltirilgen úlken zalal tirkelgen, mysaly, aýrýhanalar men alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómek mekemeleriniń jartysynan kóbi jumysyn toqtatqan. Gazada aýyl sharýashylyǵyna tıesili jerlerdiń paıdalanýǵa jaramdy bóligi qazir 1,5 paıyzǵa da jetpeıdi, bul gýmanıtarlyq azyq-túlik kómegine táýeldilikti kúsheıtti.
Esepte Palestınanyń okkýpatsııalanǵan aýmaǵyndaǵy qalpyna keltirý jáne qaıta qurý jumystaryna aýqymdy halyqaralyq qarjylyq jáne tehnıkalyq kómek qajet bolatyny aıtylady. 2023 jyldyń qazan aıyna deıingi jaǵdaılarǵa oralý úshin eń aldymen aýyl sharýashylyǵynda, ónerkásipte, qurylysta, energetıkada jáne tehnologııa salasynda óndiristik qýatty qalpyna keltirý qajet.
Baıandamada kezek kúttirmeıtin úsh baǵyt atalady. Olar: Palestınaǵa tıesili kiristerdi aýdarý, bank júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, qalpyna keltirýgege kórsetiletin kómektiń mólsherin qujat negizinde tirkelgen zalal men ekonomıkalyq shyǵyndardyń kólemimen úılestirý.
Buǵan deıin AQSh prezıdenti Donald Tramp qurǵan Beıbitshilik keńesi Gaza sektoryn qalpyna keltirýdiń alty aıǵa arnalǵan 2,45 mıllıard dollarlyq josparyn usynǵan.
Qazaqstan Taıaý Shyǵystaǵy shıelenisti báseńdetip, Gaza sektoryndaǵy gýmanıtarlyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq bastamalardy qoldaıdy.
