Ǵanı Omarov: Ań stıli - saqtardan qalǵan asyl muramyz
ASTANA. QazAqparat - Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyna oraı ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń kitaphanasynda ýnıversıtet rektory Ǵ.M. Mutanovtyń ıdeıasymen «Uly dalanyń jeti qyry» atty kompozıtsııa ashyldy. Munda qoıylǵan jádigerlerdi negizinen Arheologııa, etnologııa jáne mýzeologııa kafedrasy ǵalymdarynyń arheologııalyq zertteý jumystary nátıjesinde tabylǵan ań stıli mánerindegi artefaktiler quraıdy.
Keshende bizdiń ata-babalarymyzdyń murasynyń jarqyn kórinisi, kórkem bolmysy men rýhanı baılyǵynyń aıshyqty belgisi - «ań stıli» óneri týyndylary berilgen.
Dala órkenıetiniń adamzat damýyna qosqan teńdessiz úlesiniń biri saq babalarymyzdyń qolynan shyqqan ań stılindegi jaýharlar bolyp tabylady. Kireberis esikter saq dáýirine jatatyn Shilikti, Berel eskertkishterinen tabylǵan altyn buıymdardyń aıshyqty keskinderimen kórkemdelgen. Bul naqyshtar saqtardyń ań stıli negizinde jasalǵan áshekeı buıymdary túrinde ertedegi ata babalarymyzdyń tańǵajaıyp zergerlik óneriniń eń ozyq kórkem úlgilerin pash etýmen shektelmeı, sonymen qatar olardyń rýhanı-dúnıetanymdyq kókjıeginiń Uly daladaı keńdiginen tylsym syr shertedi.
Saqtar dáýirindegi zergerlik buıymdar men túrki-qımaq dáýirindegi zerlerlik buıymdar jáne túrki-qımaq dáýirindegi buıymdar kóshirmeleri (at ábzelderi, zergerlik buıymdar) zalda arnaıy vıtrınalardan shuǵyla shashyp tur.
Saq-skıf sheberleriniń asqan sheberligi jaıynda metaldy óńdeýdegi kóptegen ádisterdi qoldanýy maǵlumat beredi. Olardyń arasynda - quıylmaly ádis, qalyptaý, naqyshtaý, soǵý, metalmen jalatý, bederleý syndy ádisteri bar. Metaldy kórkemdep óńdeýde kóptegen ádisterdi keńinen paıdalanýy sheberlerdiń ózderiniń buıymdarynyń túpqusqalyq beınemen uqsastyrý úshin qoldanyldy. Sheberlerdiń tabıǵılyqqa umtylýymen birge aldyńǵyazııalyq ónerdiń sıýjetterin paıdalanýda keń taralǵan fantastıkalyq beınelerdi qoldanǵan.
Al tuıaqty janýarlarǵa keletin bolsaq, olarǵa jatqan nemese túregep turǵan keıip tán bolyp keledi. Keıbir janýarlardyń tórt aıaqtary da búgýli bolýyna baılanysty túsinikterdiń qarama-qaıshy kelýi oryn alýda. Ań stıliniń saq-skıftik torevtıkasynyń jalpy sıpattamasy osyndaı bolyp keledi. Kıimder, at-ábzelderdegi, dinı, nanym-senim zattaryndaǵy jáne qarý-jaraqtaǵy «zoomorftyq torevtıka» zattardyń mán-maǵynasyn túsindirý úshin jasalǵan. Buralyp jasalǵan janýar beınesi torevtıka jáne jumsaq materıaldan jasalǵan buıymdarǵa da tán bolyp keledi. Bylǵary músinderde sheberler janýarlar denesiniń keıbir bólikterin, tabıǵılyq pen naqtylyqty aıqyndaýda kerek boldy. Mundaı jaǵdaıda olar syrmen boıaý ádisin nemese oıyp jasaý ádisin qoldanǵan. Núkte, útir, jarty aı, jarty taǵa, úshburysh túrindegi stıldep jasalǵan buıymdar boıalyp nemese oıyp jasaldy.
Saq-skıf ań stıliniń týyndylary erte kóshpelilerdiń kóptúrli jáne ózindik óneriniń aıyryqsha belgisi bolyp sanalady. Sebebi, bul termınniń astarynda b.z.d. І myńjyldyqta Eýrazııa jazırasynda kóship-qonyp júrgen, Aldyńǵy Azııanyń damyǵan elderine basyp kirip otyrǵan, Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy grek otarlarymen baılanys júrgizgen kóptegen rý-taıpalardyń ań stıli, kóptegen ózine tán erekshelikterimen qatar basqa da aıyrmashylyqtarǵa ıe bolady. Kóshpeli taıpalardyń ónerdegi jalpy uqsastyqtary eń aldymen olardyń mádenıetteriniń damýyndaǵy birdeńgeıligi, áleýmettik turmys jaǵdaıynyń, dinı-mıfologııalyq túsinikteriniń uqsastyǵymen túsindiriledi. Alaıda, erte kóshpeliler alyp otyrǵan alyp keńistik, jaqyndyqta nemese kerisinshe álemdik mádenı oshaqtan qashyqtyqta bolýy, kórshilermen baılanysta bolýy nemese keı-kezde oqshaýlanýy birshama uǵymdyq, beınelik aıyrmashylyqtardy engizdi.
Erte kóshpeli taıpalardyń ań stıliniń jalpy belgileri bolyp, eń aldymen beınelerdiń sebep-saldary bolady. Ejelgi sheberler kóp jaǵdaıda jyrtqyshtardyń tuıaqty janýarlardy jaralaý sátin jáne odan basqa kezderin beınelegen. Solardyń ishinde keń taralǵany maral, jolbarys, arqar, barys, bulan, jylqy, jyrtqysh qustar bolsa, sırek kezdesetini qaban men aqbókenniń jáne óte sırek balyq pen aıýdyń beıneleri. Saq-skıf ań stıline aldyńǵyazııalyq keıbir saryndardyń bolýy, onyń ishinde qııal-ǵajaıyp janýarlardyń bolýy da tán. Erekshe beınelerdiń biri arystan beınesi bolyp tabylady, sebebi sýretshiler kúndelikti bul janýardy baqylap, bile almaǵan. Alaıda, olar shynaıy ómirmen ushtasatyn, uqsastyqtary janasatyn belgilerin alyp, onyń ózi oǵan aıyryqsha belgisin - beıneniń shynaıylyǵyn shartty túrde belgiledi. Osy maqsatqa ıe bolý úshin, sheberler tula boıdy erekshe burap jasaý ádisin qoldanǵan. Mundaı janýarlardyń beıneleri saq-skıf óneriniń ózindik tósbelgisine aınaldy. Aqsúıek ókilderiniń qabirinen janýarlardyń birshama sany, kósem denelerindegi tatýırovkalar, erekshe basymdyq belgi retinde, janýarlardyń arnaıy kostıýmde, qarý-jaraqta, at ábzelderinde beınelenýi saq-skıf óneriniń, naqtyraq aıtsaq ań stıliniń erte kóshpelilerdiń dinı-mıfologııalyq túsinikterimen, ejelgi totemızmmen baılanysy bar degen pikirdi qalyptastyrady.
Ań stılimen aptalaǵan b.z.d.VІІІ-VII ǵasyrlarmen merzimdeletin Shilikti «Altyn adamy» bizdiń kafedranyń professory Á.T.Tóleýbaevtyń jetekshiligimen qazylǵan bolatyn. Shilikti qorymynyń Báıgetóbe obasynan barlyǵy 4303 dana altyn zattar tabyldy. Onyń 153 danasy málinniń maskasy beınesinde, 36 danasy búrkit-samuruq, 20 danasy buǵylar, 39 danasy qasqyr (aıý) túrinde, bir túıme-qaptyrma besjuldyz, bir qaptyrma arqar beınesinde. Sol jádigerlerdiń kompozıtsııaǵa qoıylǵan kóshirmelerine sıpattama bere keteıik.
Málin beınesindegi qaptyrma. Bul óziniń kompozıtsııasy jaǵynan óte kúrdeli áshekeı. Bul zatta úsh turyq, úsh maǵyna bar. Áshekeı alystan qaraǵanda málin (mysyq) tektes jyrtqyshtyń bet beınesin elestetedi. Al endi áshekeıge jaqynnan úńilip qarasa onyń bir-birine tumsyǵyn túıistirip, beti men múıizi anyq kórinip turǵan eki taýtekeniń beınesinen quralǵandyǵyn baıqaýǵa bolady. Taýtekelerdiń kózine, tumsyǵyna, aýzy men qulaǵyna kók aqyq tas (bırıýza) ornatylǵan. Al endi osy quıma altynnan jasalǵan áshekeı zatty bir qyrynan qarasańyz týra qalyqtap ushyp kele jatqan alyp qusty elestetedi. Bul áshekeı saq-skıf óner buıymdarynda buryn sońdy kezdespegen.
«Buǵylar» dep atalatyn áshekeıler, quıma. Áshekeıdiń tinin eki buǵynyń moıyny, basy jáne múıizderi quraıdy. Eki buǵy moıynymen bir-birimen jymdasyp ketken, bastary eki jaqqa qarap tur, biraq taǵy da ózara jymdasyp qosylyp ketken múıizderi bir kompozıtsııa qurap tur, beıne bir máýeli taldyń butaqtary sııaqty. Buǵylardyń aýyzy, muryny, qulaǵy kók aqyq taspen bezendirilgen. Áshekeıdiń artqy jaǵynda úsh túımeligi bar. Buǵan uqsas, eki buǵynyń múıiz túıistirip turǵan beınesindegi altyn áshekeı kezinde Jetisýdan tabylǵan Jalaýly kómbesinde kezdesken.
Búrkit túrindegi áshekeı-qaptyrma. Qanatyn jaıyp-qomdap, moıynyn ishine alǵan búrkitti elestetedi. Tumsyǵynyń ústi dóńesteý. Kózderi dóńgelek, úlken. Denesiniń ústińgi jaǵy jáne qanaty mólshermen jalpy uqsastyrylyp ǵana beınelengen, ol tompaıyp kelip, súıirlenip bitedi. Jyrtqysh qustyń denesiniń tómengi jaǵy, aıaǵy, quıryǵy, tyrnaqtary da nobaılanyp qana berilgen. Zer sala qaraǵan kisi qustyń aıaǵyn shaǵyp jatqan jylannyń basyn, denesin kóredi. Jylannyń ıirilgen denesi bir jaǵynan qustyń baýyr jaq bóligin de qurap tur.
Qasqyr túrindegi áshekeıler. Bul áshekeıde jyrtqysh haıýanattyń shaqalaq balasy beınelengen. Kóne zaman zergeri bul beıneni jasap jatyp neni oılady eken?! Basy, tumsyǵy jańa ǵana týǵan qasqyrdyń kúshiginikine uqsaıdy. Al endi jalpy denesiniń bitimi, tabany, quıryǵy aıýdyń qonjyǵyna uqsaıdy. Jalpy saq-skıfterdiń beıneleý ónerinde qasqyr men aıýdyń beınesin bir-birine uqsatyp jasaý, keıde osy eki jyrtqyshtyń qasıetterin ushtastyrý kezdesetin jaǵdaı.
Bul jádigerler kórmege qoıylǵan ańdyq stıldegi óner týyndylary kóshirmeleriniń bir parasy ǵana. Budan basqa Berel qorymy, Araltóbe, Taqsaı eskertkishterinen tabylǵan zattar da qoıylǵan.
Qorytyndylaı kele, ulan ǵaıyr Uly dalanyń kóshpeliler órkenıeti álemdik órkenıetke qosqan úlesi men qaldyrǵan murasy ushan teńiz. Búgingi tańda ata-babamyz qaldyryp ketken materıaldyq jáne rýhanı mádenıetti arheologııalyq jáne etnografııalyq zertteý men saqtaý ózekti máselelerdiń biri. Osyndaı ıgi bastamalardy búgingi tańda Arheologııa, etnologııa jáne mýzeologııa kafedrasynyń ujymy jyl saıyn jazǵy maýsymda ǵylymı ekspedıtsııalar men jazǵy mektepter uıymdastyrý arqyly jalǵastyrýda.
Omarov Ǵanı Qalıhanuly,
t.ǵ.k., ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ
tarıh, arheologııa jáne
etnologııa fakýltetiniń dotsenti
