Ǵalymdar: Klımat janartaýlardyń belsendiligine áser etýi múmkin
ASTANA. 6 qańtar. QazAqparat - Garvard ýnıversıtetiniń zertteýshileri GEOMAR ortalyǵymen birge sońǵy mıllıon jyl ishindegi janartaý túzilisterine taldaý jasady, dep habarlady Rosbalt.
Zertteý nátıjesinde janartaýlar ǵana klımatqa áser etip qoımaıdy, qaıta kerisinshe temperatýranyń joǵarylaýy olardyń oıanýyna yqpal etedi degen qorytyndyǵa keldi.
Janartaýlardyń atqylaýy klımattyń ózgeristerine ákep soǵatynyna eshkim de shúbálanbaıdy. Stratosferaǵa myńdaǵan tonna kúl shyǵaratyn sýperjanartaýlar jahandyq aýqymda klımatqa yqpal etedi. Biraq, kerisinshe de, bolýy múmkn.
Amerıkandyq ǵalymdardyń jumysy on jyldan astam ýaqyt buryn bastaldy jáne olar negizinen Ortalyq Amerıka janartaýlaryn zertteýge shoǵyrlandyryldy. «Bizde basqa da dáleldermen birge janartaý kúlderiniń ejelgi qyrtystary úlgileri bar, ol arqyly sońǵy 460 myń jyldaǵy janartaýlar atqylaýynyń tarıhyn tizbeleýge múmkindik aldyq, - deıdi jumys avtorlarynyń biri. - Onda keıbir kezeńderde janartaýlardyń atqylaýy basqalarǵa qaraǵanda edáýir kóp bolǵany baıqalady».
Úlgilerden osy kezdegi janartaý belsendli qalaı ózgerýin kórýge bolady. Ǵalymdar bul ózgeristerdi klımat tarıhymen salystyryp qaraǵanda tańǵalarlyq sáıkestikke kóz jetkizdi. Janartaýlar belsendiligi temperatýranyń joǵarylaýy men muzdyqtardyń erýine qaraı ózgerip otyrǵan. Dálirek aıtsaq, kún sáýlesi jaryǵynyń qubylýy ǵalamshardyń orbıtamen qozǵalý erekshelikterimen baılanysty bolyp shyqqan.
Ǵalymdar qosymsha zertteýlerin Tynyq muhıt túbinen alǵynǵan úlgilermen júrgizgen. Olar 1 mln jyl burynǵy ótkenge úńilýge múmkindik berdi - jáne osyndaı kórinisti ashty. Endi osyndaı yqtımal áserdiń sebebin túsindirý ǵana qaldy.
Avtorlardyń pikrinshe, onyń sebebi temperatýranyń jahandyq kóterilýinde jatyr - ol qurlyqtyq muzdyqtardyń tezirek erip, muhıt deńgeıiniń kóterilýine ákep soǵyp otyr. Sonyń nátıjesinde qurlyqtardyń massasy azaıyp, muhıt túbindegi taqtatasqa qysym túsirgen sýdyń massasy ósedi. Jer qyrtysy stress pen ózgerýge ushyraıdy da jańa «álsiz oryndar» ashylady, qysymnyń kúsheıýi arqyly janartaýlar atqylaıdy.
