Ǵalymdar tómen sapaly temir keninen arzan jartylaı ótkizgishterge arnalǵan materıal aldy
ASTANA. KAZINFORM — Mınnesota ýnıversıtetiniń zertteýshileri alǵash ret tómen surypty temir kenin jartylaı ótkizgishtik qasıeti bar pırıt óndirýge paıdalanýǵa bolatynyn kórsetti. Bul týraly ýnıversıtettiń saıtynda habarlandy.
Pırıt — «aqymaqtyń altyny» dep atalatyn mıneral.
Bul jańalyq elektrondy qurylǵylar men taza energetıka tehnologııalaryna qajetti materıaldardy arzanyraq ári ekologııalyq turǵydan tıimdi óndirýge jol ashýy múmkin.
Mınnesota — AQSh-taǵy temir keni óndirisiniń eń iri ortalyǵy. Eldegi temir keniniń shamamen 75 paıyzy osy shtatta óndiriledi. Onyń jyldyq kirisi 4 mıllıard dollardan asady. Temir keniniń edáýir bóligi Iron Range aımaǵyndaǵy Mesabı-Reındj ken ornynan alynady. Bul óńirde ondaǵan jyl boıy tómen surypty temir keni — takonıt óńdelip keledi. Ony óńdeý tehnologııasyn Mınnesota ýnıversıtetiniń ǵalymy Edvard Ýılson Devıs ázirlegen.
Endi zertteýshiler bul resýrsty tek temir óndirý úshin emes, basqa maqsatta da paıdalanýǵa bolatynyn anyqtady. Ǵalymdar jartylaı ótkizgishtik qasıeti bar temir sýlfıdi FeS₂ — pırıtke nazar aýdarǵan.
Pırıt mundaı tehnologııalar úshin birneshe qasıetine baılanysty qyzyqty. Ol jaryqty jaqsy sińiredi, quramynda keń taralǵan hımııalyq elementter bar, ýly emes ári salystyrmaly túrde arzan. Sondyqtan ǵalymdar ony kún energetıkasy, elektronıka jáne basqa da tehnologııalar úshin perspektıvaly materıal retinde burynnan qarastyryp keledi.
Alaıda jartylaı ótkizgish óndirý úshin materıaldyń tazalyǵy óte joǵary bolýy kerek. Tipti az mólsherdegi qospalar men aqaýlar onyń qasıetterin ózgertýi múmkin. Osyǵan baılanysty zertteýshiler sapaly pırıt alý úshin temir kenin aldymen tazartý qajet dep boljaǵan.
Alaıda ǵalymdar Iron Range aımaǵynan tikeleı alynǵan ken úlgilerin paıdalanyp, odan jartylaı ótkizgishtik sapadaǵy pırıt alýǵa bolatynyn tekserdi.
Nátıje kútpegen bolyp shyqty: materıaldy salystyrmaly túrde qarapaıym ádispen, qosymsha tazartý kezeńderinsiz alýǵa múmkindik bolǵan.
— Biz pırıttiń kádimgi jartylaı ótkizgishterge uqsamaıtynyn anyqtadyq. Ol qospalarǵa tańǵalarlyqtaı tózimdi bolyp shyqty, — dedi zertteý jumysynyń jetekshi avtory, Mınnesota ýnıversıtetiniń hımııalyq ınjenerııa jáne materıaltaný salasyndaǵy qurmetti professory Krıs Leıton.
Ǵalymdar temir keniniń úsh túrin synaqtan ótkizdi. Eń jaqsy nátıje Mınnesotada keńinen qoldanylatyn ken túrleriniń biri — tikeleı qalpyna keltirýge arnalǵan takonıtten alynǵan.
Leıtonnyń aıtýynsha, zertteýshiler tómen surypty ken quramyndaǵy qospalar qajetti sapadaǵy materıal alýǵa kedergi keltiredi dep kútken. Alaıda tájirıbe barysynda ken ornynan tikeleı alynǵan ken qosymsha tazartýsyz-aq jartylaı ótkizgishtik sapadaǵy pırıtke aınaldy.
Ǵalymdardyń pikirinshe, bul jańalyq jergilikti mıneraldyq resýrstardy paıdalanýdyń jańa baǵytyn qalyptastyryp, zamanaýı tehnologııalarǵa qajetti keıbir materıaldardy óndirý qunyn tómendetýi múmkin.
Pırıtti akkýmýlıatorlarda, kún panelderinde, elektrondy qurylǵylarda jáne sýdy tazartý tehnologııalarynda qoldanýǵa bolady. Degenmen zertteýshiler jumystyń ázirge bastapqy kezeńde ekenin atap ótti.
Kelesi kezeńde ǵalymdar temir keniniń basqa da túrlerin zerttemek. Óıtkeni olardyń quramy men qasıetteri aıtarlyqtaı erekshelenýi múmkin. Sonymen qatar zertteýshiler pırıttiń kólemdi krıstaldaryn óndirýden juqa qabyqshalar jasaýǵa kóshýdi josparlap otyr. Mundaı materıaldardyń elektrondy jáne energetıkalyq qurylǵylarda praktıkalyq qoldaný múmkindigi joǵary.
Aıta keteıik, Qytaıda quramynda germanıı mólsheri joǵary jańa mıneral tabyldy.
