Ǵalymdar kóne juldyzdar kartasyn qalpyna keltirmek
ASTANA. KAZINFORM — Ǵalymdar adamzat tarıhyndaǵy kóne juldyzdy aspan kartalarynyń birin qalpyna keltirýge kiristi. Halyqaralyq zertteýshiler toby ortaǵasyrlyq pergamentti rentgendik skanerleý arqyly zerttep jatyr. Bul pergamenttiń astynda kóne dáýirge tıesili juldyzdar katalogy jasyrynǵan. Bul týraly ScienceAlert portaly habarlady, dep 24 kg jazdy.
Zertteýshilerdiń boljamynsha, kartanyń avtory – b.z.d. shamamen 190–120 jyldary ómir súrgen ejelgi grek astronomy Gıpparh. Ol Batys ǵylymynda juldyzdar katalogyn alǵash jasaǵan ǵalymdardyń biri sanalady. Sondaı-aq ol Kún men Aıdyń aspan keńistigindegi qozǵalysyn anyqtaǵan.
Uzaq ýaqyt boıy Gıpparhtyń eńbekteri derlik tolyq joǵalǵan dep eseptelip keldi. Bizdiń zamanymyzǵa onyń tek shoqjuldyzdar sıpattamasyna arnalǵan túsindirme eńbegi ǵana jetken. Bul eńbekte ǵalym burynǵy astronomııalyq mátinderdi synı turǵydan taldaǵan.
Ǵalymdardyń bul eńbekterdi qaıta qalpyna keltirýge jańa múmkindigi 2022 jyly paıda boldy. Sol kezde zertteýshiler VI ǵasyrǵa jatatyn ortaǵasyrlyq qoljazbany zerttegen. Tekserý barysynda keıin jazylǵan mátinniń astynda ejelgi astronomııalyq qujattyń izderi bar ekeni anyqtaldy.
Orta ǵasyrlarda pergament óte qymbat materıal bolǵandyqtan, eski qoljazbalardaǵy sııany óshirip, onyń ústine jańa mátin jazý jıi kezdesken. Bul jaǵdaıda da monahtar kóne qujattyń ústine jańa mátin kóshirip jazǵan. Soǵan qaramastan, alǵashqy jazbalardyń bir bóligi pergamenttiń astynda saqtalyp qalǵan.
Qazir Codex Climaci Rescriptus dep atalatyn bul qoljazba AQSh-taǵy SLAC National Accelerator Laboratory zerthanasynda zerttelip jatyr. Ǵalymdar ony taldaý úshin sınhrotron dep atalatyn bólshekter údetkishin qoldanady. Bul qurylǵy óte qýatty rentgen sáýlelerin alýǵa múmkindik beredi.
Tarıhshy Vıktor Jısembergniń aıtýynsha, zertteýdiń basty maqsaty – múmkindiginshe kóp juldyzdyń koordınattaryn qalpyna keltirý.
Onyń sózinshe, tabylǵan koordınattardyń dáldigi tańǵalarlyq. Ásirese ejelgi astronomdar baqylaýdy teleskopsyz júrgizgenin eskersek, bul úlken jetistik.
Rentgen sáýleleri sııanyń hımııalyq quramyn ajyratýǵa kómektesedi. Ortaǵasyrlyq mátin temir mólsheri kóp sııamen jazylǵan, al ejelgi grek mátininde kaltsıı kóp. Osy aıyrmashylyqtyń arqasynda ǵalymdar názik pergamentti búldirmeı, astynda jasyrynǵan jazbalardy anyqtaı alady.
Zertteýshiler qazirdiń ózinde birneshe juldyz sıpattamasyn jáne Sýquıǵysh shoqjuldyzy týraly derekterdi tapqan.
Eske sala keteıik, Qazaqstan ǵalymdary ǵarysh qoqysyn joıýdyń jańa tásilderin usynyp otyr.