Ǵalymdar Altyn Orda dáýirine tıesili jańa eskertkishterdi zerttep jatyr
ASTANA. KAZINFORM — Altyn Orda dáýirine jatatyn jańa arheologııalyq oljalar Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Aqmola oblystary aýmaǵynda júrgizilip jatqan ǵylymı ekspedıtsııa barysynda anyqtalyp, ǵylymı aınalymǵa engizilip jatyr. Bul týraly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi málim etti.
Altyn Orda dáýiriniń jańa arheologııalyq oljalary ǵylymı aınalymǵa engizilip jatyr
Marǵulan ýnıversıtetiniń ǵalymdary men stýdentteri Altyn Orda dáýirine jatatyn arheologııalyq eskertkishterdi izdestirý jáne zertteý maqsatyndaǵy ǵylymı ekspedıtsııa jumysyn jalǵastyrady. Ekspedıtsııa baǵyty Ertistiń sol jaǵalaýyn, Qyzylqaq kólin, Óleńti, Shiderti jáne Sileti ózenderiniń ańǵarlaryn qamtyp, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Aqmola oblystarynyń aýmaǵy arqyly ótedi.
Zertteý jumystary júrgizilgen mańyzdy nysandardyń biri — Jantaı qonysy. Qazba jumystarynyń bastapqy kezeńinde-aq arheologtar bul jerde iri sáýlet qurylysynyń bolǵanyn aıǵaqtaıtyn belgilerdi anyqtady. Muny keıingi tarıhı kezeńderge tán emes kúıdirilgen kirpishterdiń kóptep tabylýy, sondaı-aq aýmaqty zamanaýı lıdar tehnologııasy men georadar arqyly skanerleý nátıjeleri dálel boldy.
— Keıingi zertteýler tabylǵan kirpishterdiń kólemi 25×25 santımetr ekenin jáne olardyń «Altyn Orda standartyna» sáıkes keletinin kórsetti. Dál osyndaı qurylys materıaly Altyn Orda dáýirinde saraı, meshit, kesene jáne basqa da monýmentaldy sáýlet nysandaryn turǵyzýda keńinen paıdalanylǵan, — dep habarlady vedomstvodan.
Qazba jumystary barysynda arheologtar jerleý oryndarynyń izderin jáne sazdy eritindimen qalanǵan ortaǵasyrlyq qabyrǵa qaldyqtaryn anyqtady. Aldyn ala júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesine sáıkes Jantaı qonysyndaǵy sáýlet kesheniniń qırandylary XIV–XV ǵasyrlarǵa jatatyn dala aqsúıekteriniń kesenesi bolýy múmkin. Ol Altyn Orda kezeńi men Qazaq handyǵynyń qalyptasý dáýirine tán sáýlet eskertkishteriniń qataryna jatady. Sonymen qatar kesene mańynan sol kezeńge tıesili aýqymdy qorym da anyqtaldy. Arheologııalyq eskertkishtiń barlyq arshylǵan bólikteri muqııat tirkelip, robottandyrylǵan geoskanerdiń kómegimen úsh ólshemdi tsıfrlyq modelge aınaldyryldy. Bolashaqta bul tsıfrlyq kóshirme arheologııalyq nysandy saqtap qana qoımaı, joǵalǵan sáýlet eskertkishin úsh ólshemdi úlgide qaıta qalpyna keltirýge múmkindik beredi.
Stýdentterdiń óndiristik tájirıbesiniń jetekshisi Asqar Ábildın bul ekspedıtsııanyń Altyn Orda dáýirin tereńirek zerdeleýge, arheologııalyq zertteýlerge tikeleı qatysý arqyly tájirıbe jınaqtaýǵa jáne Qazaqstan tarıhynyń tyń betterin ashýǵa múmkindik beretinin aıtty.
— Qazba jumystary barysynda kıimge taǵylǵan metall áshekeıler men monshaqtar jıyntyǵy tabyldy. Metall buıymdarǵa júrgizilgen rentgen-flýorestsenttik jedel taldaý olardyń quramynda qorǵasyn men qalaıy mólsheri joǵary qola qorytpasynan jasalǵan. Arheolog Elena Týshevanyń pikirinshe, bul Altyn Orda dáýirinde Ertis óńirindegi metallýrgııa isiniń joǵary deńgeıde damyǵanyn dáleldeıdi, — delingen habarlamada.
Monshaqtar jıyntyǵyn zertteý nátıjeleri de erekshe qyzyǵýshylyq týdyrdy. Taldaý olardyń barlyǵynyń syrttan ákelingenin kórsetti. Bul orta ǵasyrlarda óńir turǵyndarynyń Eýrazııanyń shalǵaı aımaqtarymen tyǵyz ekonomıkalyq jáne mádenı baılanys ornatqanyn kórsetedi.
Tabylǵan jádigerlerdiń qatarynda tabıǵı taralý aımaǵy Úndi muhıty sanalatyn kaýrı baqalshaǵy da bar. Bıoarheolog Natalıa Mıllerdiń pikirinshe, bul — Uly Dalany ǵasyrlar buryn Ońtústik Azııa órkenıetterimen baılanystyrǵan uzaq saýda joldarynyń bolǵanyn dáleldeıtin taǵy bir mańyzdy aıǵaq.
Ekspedıtsııa jetekshisi, Marǵulan ýnıversıteti Arheologııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Tımýr Smaǵulovtyń aıtýynsha, bul oljalar óńirdiń tarıhı damýy týraly túsinikti tolyqtyra túsip, Altyn Orda dáýiriniń mádenı murasyn zertteýge jańa múmkindikter ashyp otyr.
Buǵan deıin Mańǵystaýda Rım dáýirimen baılanysty kóne qala tabylǵanyn jazdyq.
Jent qalasynda Altyn ordanyń teńge saraıy jumys istegen.
