Ǵalymdar Almatydaǵy jer beti deformatsııasynyń alǵashqy 3D kartasyn jasady
ALMATY. KAZINFORM – Jańa zertteýde jeti jyl boıy júrgizilgen spýtnıktik baqylaýlar negizinde Almaty jáne oǵan irgeles aýmaqtardaǵy jer betiniń deformatsııasyna alǵash ret úsh ólshemde baǵa berildi. Zertteý nátıjeleri jerústi ólshemderi arqyly táýelsiz tekserilgen. Alynǵan derekter ınfraqurylymnyń jaǵdaıyn baqylaýǵa, geologııalyq, geotehnıkalyq jáne seısmıkalyq táýekelderdi baǵalaýǵa, sondaı-aq qalany josparlaýǵa kómektese alady.
Advances in Space Research jýrnalynda jarııalanǵan zertteýge Nazarbayev University Injenerııa mektebiniń qaýymdastyrylǵan professory, PhD Emıl Baıramov jetekshilik etti. Zertteý Ionosfera ınstıtýtymen birlesip júrgizildi.
Zertteý nátıjeleri óńir boıynsha jer betiniń joǵary kóterilýi, tómen túsýi jáne kóldeneń yǵysýy árkelki ekenin kórsetti. Derekter bul qozǵalystardyń kartaǵa túsirilgen geologııalyq jarylymdarmen keńistiktik baılanysyn egjeı-tegjeıli qarastyrýǵa, sondaı-aq adam áreketiniń yqtımal áserin baǵalaýǵa múmkindik beredi.
– Bul aımaqqa tektonıkalyq plıtalardyń úzdiksiz soqtyǵysýymen baılanysty kúrdeli protsester áser etedi. Biz jer betiniń tik te, kóldeneń de qozǵalysyn baıqaımyz: keıbir aýmaqtar kóterilip nemese tómen tússe, endi bir jerler batysqa ne shyǵysqa qaraı yǵysady, - dedi Emıl Baıramov.
Jer betiniń jyldyq tik deformatsııa jyldamdyǵy −95 mm-den tómen túsýden +52 mm-ge deıin kóterilýge ózgeredi. Batys-shyǵys baǵytyndaǵy qozǵalys 156 mm batysqa jáne 211 mm shyǵysqa, al soltústik-ońtústik baǵytyndaǵy qozǵalys 20 mm ońtústikke jáne 19 mm soltústikke jetedi.
Zertteýdiń negizgi nátıjeleriniń biri — Almatynyń ortalyq bóligindegi aıqyn ótpeli aımaq (4-sýrettegi qara úzik syzyq). Bul jerde ońtústiktegi jer betiniń kóterilýi soltústikke qaraı tómendeýge aýysady, al kóldeneń qozǵalystyń qarama-qarsy baǵyttary bir núktede toǵysady.
– Bul ótpeli aımaq Ortalyq Almaty jarylymynyń boıymen ótedi. Ol zertteý aýmaǵynda jarylymmen baılanysty deformatsııa eń anyq baıqalatyn aımaq bolyp tabylady jáne jer betiniń qozǵalysyna tán aıqyn ári keńistikte turaqty sıpatqa ıe, - dep atap ótti Emıl Baıramov.
Kartaǵa túsirilgen basqa jarylymdarda qolda bar baqylaý derekterinen mundaı aıqyn zańdylyq baıqalmaıdy. Bul osy jarylymdar boıyndaǵy qazirgi deformatsııanyń álsiz ekenin, tereńirekte júrip jatqanyn nemese qolda bar derekter arqyly senimdi anyqtaýǵa tym az ekenin kórsetýi múmkin.
Almatydaǵy jer betiniń qozǵalysyn baqylaý óńirdiń jer bederi men klımattyq jaǵdaıyna baılanysty kúrdeli. Qar, muzdyqtar, tik betkeıler jáne maýsymdyq ózgerister spýtnıktik ólshemderge áser etip, uzaq merzimdi deformatsııany maýsymdyq ózgeristerden ajyratýdy qıyndatady.
Zertteýshiler taldaý barysynda bul faktorlardy eskerip, spýtnıktik baqylaý nátıjelerin táýelsiz GPS ólshemderimen jáne Almatyda buryn tirkelgen jer betiniń deformatsııa jaǵdaılarymen salystyryp tekserdi. Olardyń qatarynda kóshkinder, ǵımarattardyń deformatsııasy, qısaıýy men jaryqshaqtanýy, sondaı-aq kópirlerdiń deformatsııasy bar. Eń joǵary sáıkestik tik jáne batys-shyǵys baǵytyndaǵy qozǵalystar boıynsha baıqaldy. Al soltústik-ońtústik baǵytyndaǵy salystyrmaly túrde az ózgerister saqtyqpen baǵalandy.
Baıqalǵan ózgerister tabıǵı geologııalyq úderister men adam áreketiniń qatar áser etýinen týyndaýy múmkin. Taýly aýmaqtardyń ońtústigindegi jer betiniń kóterilýi jalǵasyp jatqan tektonıkalyq úderisterge sáıkes keledi. Al qala men jazyq aýmaqtardaǵy jekelegen shógý jaǵdaılaryna jerasty sýlaryn paıdalaný, qurylys jumystary jáne basqa da antropogendik faktorlar áser etýi yqtımal.
Zertteý nátıjeleri qalalyq ınfraqurylymdy egjeı-tegjeıli baqylaýǵa, seısmıkalyq, geologııalyq jáne geotehnıkalyq táýekelderdi baǵalaýǵa, sondaı-aq qalany odan ári josparlaýǵa negiz bola alady. Deformatsııa aıqyn baıqalatyn aýmaqtarǵa, sonyń ishinde Ortalyq Almaty jarylymy mańyna, monıtorıng pen ınfraqurylymdy baǵalaý jumystaryn birinshi kezekte júrgizýge bolady.
Spýtnıktik baqylaý qosymsha dron túsirilimderi men jerústi zertteýlerin qaı aýmaqtarda júrgizý tıimdi ekenin de anyqtaýǵa múmkindik beredi. Mundaı nysanaly tásil baqylaý jumystaryn tıimdi uıymdastyryp, egjeı-tegjeıli zertteýdi qajet etetin ýchaskelerge resýrstardy baǵyttaýǵa kómektesedi.
– Almatydaǵy zertteýge súıene otyryp, qazir Astana men Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy qalalar úshin de spýtnıktik derekter negizinde jer betiniń deformatsııasyn baǵalaý jumystary júrgizilip jatyr. Bul zertteýler atalǵan aýmaqtardaǵy qala qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, ınfraqurylymdy baqylaýǵa, táýekelderdi baǵalaýǵa jáne jergilikti jerdegi tekserýlerdi neǵurlym naqty josparlaýǵa baǵyttalǵan, - dedi Emıl Baıramov.
Zertteý anyqtalǵan barlyq jer qozǵalysy belsendi jarylymdarmen tikeleı baılanysty degen qorytyndy jasamaıdy jáne onyń maqsaty jer silkinisin boljaý emes. Zertteý jer betiniń qaı jerde jáne qalaı qozǵalyp jatqanyn egjeı-tegjeıli kórsetip, bul ózgeristerge áser etetin geologııalyq, tektonıkalyq jáne antropogendik úderisterdi odan ári zertteýge negiz qalaıdy. Olardyń qatarynda jerasty sýlaryn shamadan tys paıdalaný, qarqyndy qurylys pen jer qazý jumystary, ǵımarattar men ınfraqurylymdardyń jerge túsiretin júktemesi, jerasty ınjenerlik qurylystary jáne jerdi paıdalaný sıpatynyń ózgerýi bar.
