Ǵalamtorda qazaqtyń salt-dástúrin úgittep, qazaqy ıisti ańqytýymyz kerek - Aqytbek Sherızatuly

Bizdiń baryp júrgenimiz ǵalamtor áleminiń bergi beti ǵana sekildi. Búginde teledıdar men merzimdi basylymdardyń ózin yǵystyra bastaǵan ǵalamtor salasynan qazaqtyń da alar úlesi kóp. Statıstıka agenttiginiń málimetinshe, qazir elimizdegi ınternet jelisin paıdalanýshylar sany 9 mıllıonǵa jýyqtady. Áleýmettik jelini qoldanýshylar boıynsha Qazaqstan Ortalyq Azııada kósh bastap tur. Kezinde kompıýter pernelerin qorqa-qorqa basatyn aǵa býyn ókilderi búginde blog júrgizetin deńgeıge jetti. Al jastar vırtýaldy álemsiz myna ómirdi elestete almaıdy. Alaıda biz osy salada  «kimderdiń ónimin paıdalanyp júrmiz?», «Ǵalamtordan qazaqtyń ıisi shyǵa ma?» degen saýaldar tóńireginde osy salanyń jiligin shaǵyp, maıyn iship júrgen azamattardyń biri, Qytaıdaǵy tanymal «Sen - qazaq» saıtynyń jetekshisi Aqytbek Sherızatulymen bolǵan suhbatty usynamyz.

- Qazaqtyń ǵalamtor salasyndaǵy búgingi jetistigin qalaı baǵalaısyz?

- Menińshe qazaq ǵalamtory tek aqparattyq  salada ǵana aqyryndap damyp keledi, ǵalamtor salasyndaǵy myqty ónimderdi ózimiz zerttep, ıa bolmasa eldikin óz ultymyz úshin qyzmet etkizýge endi ǵana bettep baramyz. Qazir negizinen tanymdyq portal, odan qalsa forým, án-kúı tyńdaý sol sekildi negizdik qajetti saıttardan ári asyp ketti dep aıta almaımyn. Ár salaǵa baǵyttalǵan ǵalamtordaǵy mazmundar kemshin. Alaıda biz bul salaǵa endi ǵana den qoıa bastadyq qoı. Barlyǵy bolashaqtyń enshisinde. Qazirdiń ózinde  álemdik deńgeıde qurylǵan myqty saıt jobalary da beleń bere bastady.  Óz kóz aldymyzda eseıgen Qytaıdyń ǵalamtor salasy da álemdegi basqa elderdiń ozyq jobalaryn óz jaǵdaıyna sáıkestendirip damytqan. Qazaq ǵalamtorynyń da bolashaǵy nurly dep bilemin. Bul salaǵa shynynda mamandar qatty qajet, olardy maqsatty túrde tárbıeleý kerek. Ǵalamtor ­- oıyn oınaǵan sııaqty qyzyqty sala, bul «oıynǵa» qumarlar óte kóp, solarǵa jaǵdaı jasaý qajet.

- Ózge ulttarmen salystyrǵanda qanshalyqty deńgeıde júzege asyryp otyrmyz? Basty kemshiligimiz nede?

- Basynda aıttym ǵoı, biz ǵalamtordyń  tek alǵashqy satysynda  ǵana júrmiz. Sebebi bizdiń saıttar kommertsııalyq qyzmetterdi áli de kórsete almaı otyr. Ár túrli nápaqaly kásip kózderi ashylýy kerek. Ózimizdiń qazaq ultynyń saýda júıesi, qazaq eliniń senimdilik júıesi ornaý tıis.  Sonda ǵana ınternet ekpindi damıdy da, eldiń ıgiligine jaraıdy. Internetke úrke qaramaý kerek, ol áste balanyń oıyny emes.

Qazaq saıttarynyń mazmuny jutań da qaıtalanǵan, kóshirme. Tek shekti kólemde ǵana qyzmet óteıdi. Jyldamdyǵy aqyryn. Biz qazirge deıin  ulttyń sımvoly bolatyndaı marka jarata almadyq. Sondyqtan tutynýshylar basqa tildi saıttardy paıdalanýǵa májbúr. Qazaq tildi ǵalamtordyń tutynýshylaryn bir arnaǵa jınaýǵa kúsh salýymyz kerek.  Eńbektene otyryp, ulttyń sımvoly bolatyndaı izdegen nárseń tabylatyn kemeldi yahoo, google sekildi portaldar jasap shyǵýymyz kerek.

- Jahandaný dáýirinde qazaq ultynyń ǵalamtordaǵy ózindik bet beınesin qalaı qalyptastyra alamyz?

- Jahandaný - ulttyń tilin qurtýmen qatar, ondaǵy senim men dilge de qatar qater tóndirip otyr. Buǵan ǵalamtor taptyrmas qural boldy. Basqa elderden  keletin adam bilmeıtin ǵalamtorlyq sana apatyna qarsy turý úshin, sol vırýsqa qarsy qoıatyn antıvırýsymyz bolýy qajet. Ol qazaqtyń ushan-teńiz rýhanı baılyǵyn, óleń-jyr, roman jazbalaryn, án-kúılerin, kınolaryn, altyn qordaǵy barlyq baılyqty ǵalamtorǵa ashyq ári tegin tarqatý, ǵalamtorǵa qazaqy ıisti ańqytý, sonymen qatar, ǵalamtorlyq qazaqy jargondar qalyptastyrý ári ınternette qoldanylatyn termınderdi bir arnaǵa túsirýimiz kerek. Mine, baǵytymyz aıqyn bolyp, ulttyq tutastyq úshin ǵalamtordy qyzmet etkizip, ortaq aqparattyq keńistik jasaý, ortaq ulttyq sezim qalyptastyrýymyz lázim.

Qazaq ınterneti qazir eń jaýapty kezeńde tur. Jahandaný úrdisine ushyraǵan qazaq mádenıeti endi ǵalamtordan óz ornyn taba almasa, kelesi urpaq ǵalamtordan ózge ult ıdeologııasyn qabyldap ósedi, sonymen qarýlanady, naǵyz máńgúrttik - sol.

 Menińshe, qazir dúnıe úshke bólindi: bu dúnıe, o dúnıe, endi ǵalamtor dúnıesi qosylyp otyr. Adam ǵumyrynyń taǵy bir bólegi bolǵan osy ǵalamtor dúnıesinde de qazaqtyń óz orny bolýy kerek. Eger ǵalamtorda  da basqa elderge buǵaýlanyp, otarlansaq. Onyń saldaryn oılaýdyń ózi qorqynyshty.

Meıli ǵalamtor adamzat qoǵamyna apat ala kelsin, ony qabyldamasqa sharasyzbyz. Ǵalamtor burynnan qalyptasqan uǵym boıynsha oıyn balasynyń jumysy men ermegi bolyp kelse, endi ol bul kúnderi ıdeologııa keńistigi, ult mádenıetteriniń birin-biri jutatyn, damytatyn da toǵystyratyn ys-túteksiz soǵys alańyna aınaldy.

- Aqparat salasynda «aqparattyq qaýipsizdik» degen uǵym bar. Bizdiń saıt qyrandarymyz nemese saıttarymyz syrttan keletin hakerlerge qanshalyqty daıyn? Osyǵan qalaı tótep bere alamyz?

- Óz basym, ata jurtymyzdyń ol saladaǵy mamandyq qosyny qanshalyq ekeninen habarym joq. Sebebi syrttan keletin hakerler eshqashan aıtyp kelmeıdi de oǵan qarsy turatyn komandany da jaı adam baıqaı bermeıdi. Men ózim de ol saladan habarym joq.

Qytaı elinde «tekserip, zerttemegen, pikir berý quqyǵy joq» degen naqyl bar, artyq bilgirsigim kelmeıdi, áıteý ǵalamtor áleminde aıqas órti tolastamaıtyn túri bar. Buǵan tótep berý úshin taǵy da sol qosyn kerek, maman kerek . Ultshyl jastardan qurama tapqan qytaı eliniń ǵalamtordaǵy «qyzyl armııasy» sııaqty qazaq sarbazdaryn jasaqtaý kezek kúttirmeıtin mańyzdy másele.

Aıta bersek, qyzyq kóp, qytaı elinde arnaýly qarjylandyrylǵan Hackker-ler basqa elderdiń ǵalamtor hakerlerimen qaqtyǵysyp jatady, ol óz aldyna bólek áńgime.

- Qytaı qazaqtarynyń ınternet salasy qalaı bastaý aldy? Qazirgi deńgeıi qalaı?

- Qytaıdaǵy qazaq tildi saıttar 1998 jyldardan bastaý aldy. Alǵashynda arab qarpin ınternette durys kórsetý qıyndyq týdyrǵandyqtan, tuńǵysh ret latyn qarpymen shyǵatyn qazaq tildi «Aýyl» atty saıt ómirge keldi. Saıttyń birneshe júz ǵana tutynýshysy bolýyna qaramastan, ol Qytaıdaǵy  qazaq ǵalamtorynyń bir satysy retinde tarıhta qaldy.

Kompıýter ǵylymynyń, ınternettiń damýyna oraı, arab qarpindegi qazaq tóte jazýyn ǵalamtorda durys kórsete alatyn boldyq. Jaýynnan keıingi jaýqazyndaı lap etip ósýge bet alǵan Qytaıdaǵy qazaq tildi saıttar 2005 jyldarda keremet damýdy bastady. Qazir, Qudaıǵa shúkir, memilekettik saıttardan bólek, 40 tan astam tanymal jeke saıttar qyzmet etedi.

- Ózińiz jetekshilik etip otyrǵan «Sen - qazaq» Qytaıdaǵy tanymal saıttardyń biri eken. Saıttyń baǵyty qandaı?

- «Sen - qazaq» saıty negizinen ashyq forým jáne kemeldi ádebı mádenı tanymdyq portal.  Maqsatymyz bir, muratymyz ortaq, ol - qazaq múddesin qorǵaý, qazaq tiliniń kósegesin kógertý úshin úles qosý. Odan da mańyzdysy ult bolashaǵy úshin, ǵalamtordan paıdalana otyryp «kózqaras» jınaý, óz oılamy bar, bolashaq qazaq kóshin jetekteıtin ulandardy tárbıeleý,  ortaq aqparattyq keńistik jaratý, ortaq ulttyq sezim qalyptastrý úshin edi.

Saıtymyzdyń urany «Sen - qazaqsyń, sanalysyń, sabyrlysyń, azatsyń!», dep jazylǵan. Buny qaıtalaı túsindirýdiń qajeti shamaly, qazaqtyń sanasyn oıatyp, dástúrin dáriptep, qaıǵy-muńymen bólissek degen  arman bizdi adastyrmaı alǵa súırep keledi. San myńdaǵan oqyrmandarymyz bizdi qoldap qýattap otyr, sebebi «Sen - qazaq» saıty árdaıym ashyq pikirtalas ortasy, onda árkim óz shyǵarmashylyǵyn shyńdaıdy, oıyn damytady. Qazir saıttan neshe  myńdaǵan  tamasha qundy tól týyndylar men klassıkterdiń shyǵarmalaryn, taǵy kóptegen derekterdi taba alasyz. Qytaı elin túsingisi kelgen ár qazaq tóte jazýdy tanysa boldy, biraz málimetterge ıe bolady. Saıttyń  26 myńnan astam turaqty tirkelgen múshesi bar,  kúndik kórilimi 15 myńǵa jetip tur.

- Qazaq eli uıymdastyrǵan «Qazaq bloggerler quryltaıynda» qazaqtyń ózindik habarlasý quraly LKK týraly aıttyńyz. Osyǵan toqtala ketseńiz...

- LKK - Lezdik qabarlasý quraly degen sózdiń qysqasha ataýy. Meniń bul jobam, beıne qq, agenti sııaqty, ári óz ultymyzdyń bolmysyna  jaqyndastyryp jasalady. Maqsatym osy qural arqyly shashyrap júrgen qazaqtardy bir arnaǵa jınaý, rýhanı tutastyǵymyzdy saqtaý, basqalarǵa rýhanı bodan bolýdan saqtaýǵa tamshydaı bolsyn úles qosý.

 - Ózińiz týraly aıta ketseńiz.

- Men 1978 jyly QHR ShUR da týyldym. Mektepti qazaq tilinde oqydym. 2004 jyly Qytaıdyń Shanduń ólkesinde Industrial Design mamandyǵy boıynsha joǵary mektepti bitirdim.

Árıne meniń ǵalamtorǵa degen qushtarlyǵym sonaý 1998-jyldardan bastaý aldy . Ol kezde Qytaı tildi ǵalamtor mádenıeti endi beleń bere bastaǵan edi. Men sol qytaı tildi saıttarmen jaǵalasyp óstim. Sol kezde qazaq tildi saıt qurýdy armandaıtyn edim.

 Joǵary oqý ornyn bitirgesin,  óz mamandyǵym boıynsha jumys isteý múmkindigi bolmady. Úrimji qalasynda bıznes jolyna tústim. TMD elderimen saýda-sattyq jasadym. Jeke bıznesimdi dóńgelete júrip, ózim basqaratyn osy «Sen - qazaq» saıtynda jankúıerlerimmen birge jetildirip otyrdym. Osy barysta ǵalamtor da meniń ómirimniń bir bólegine aınaldy.

- Suhbatyńyzǵa raqmet, jumystaryńyzǵa sáttilik tileımiz.