Ǵabıt Músirepovtiń qamqorlyǵymen ónerge qanat qaqqan Dámesh Qurmankınanyń shyǵarmashylyǵy týraly syrly suhbat

***

Qazaq ádebıetiniń klassıgi, Qyzyljar óńiriniń perzenti Ǵabıt Músirepovtyń aýyly Jańajolda dúnıege kelgen Dámesh Qurmankına bala kezinen án salýdy unatatyn. Altynshy synypta oqyp júrgende jazýshynyń aldynda án salyp, aq batasyn alǵany bar. Sodan bastap, Ǵabıt atasy aýylǵa kelgende ylǵı ánshi qyzdy izdestirip, ánderin tyńdap, máz-meıram bolyp otyrýshy edi. Dámeshtiń Qurmanke degen atasy Ǵabeńmen jaqyn aralasqan desedi. Atasy on saýsaǵynan óner tamǵan sheber adam bolǵan eken, ol týraly jerles jazýshymyz Sábıt Muqanovtyń «Ómir mektebinde» aıtylypty. Jetinshi synypty bitirgennen keıin jazdygúni Ǵabeń Dámeshti Almatyǵa arnaıy shaqyrtqan.Ondaǵysy bolashaq ánshini kásibı ustazdarǵa tyńdatý edi. Jazdyń jaımashýaq keshinde Dámeshtiń úıine Jambyl aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Márken Ahmetbekov keledi.

«Dámesh, seni Ǵabıt atań Almatyǵa shaqyrtyp jatyr, barasyń ba?»- deıdi. Sóıtip, Márken aǵasy ekeýi Almatyǵa ushyp kelip, Ǵabeńniń úıine toqtaıdy. Erteńine Ǵabeń Dámeshti P.I.Chaıkovskıı atyndaǵy mýzykalyq ýchılışege alyp kelip, kásibı mamandarǵa jolyqtyrady. Sol jerde biraz án shyrqalyp, kelesi jyly atalǵan ýchılışege oqýǵa qabyldanady.

Dámeshtiń esinen Ǵabeńniń bir aıtqan sózi áli ketpeıdi.Ol kisi «Jańajoldan shyqqan jazýshy - men, aqyny - Erbol Shaımerdenov bolsa, ánshisi - sen bolasyń» dep árdaıym aıtyp otyratyn.

Qyzyljarlyq ánshi Dámesh Qurmankınanyń ónerge qanat qaǵýy dál osy kezden bastalǵan. Ol mýzyka ýchılışesin bitirgen soń bilimin ári qaraı jalǵastyryp, Qazaqtyń pedagogıgıkalyq ýnıversıtetine oqýǵa túsedi. Qyzyljar óńiriniń sulý tabıǵat aıasynda ósip, Alataýdyń baýraıynda bilim alǵan qyz estigen ánderin birtindep úırene otyryp, rýhanı álemge boılaı beredi.

Dámesh Qurmankına 1985 jyly ýnıversıtetti bitirgen soń eńbek jolyn Semeı oblysynda Kókpekti mýzyka mektebinde bastap, vokal, solfedjıo páninen sabaq beredi. Eńbek ete júrip, Respýblıkalyq «Jastar daýysy» baıqaýyna qatysyp laýreaty atanady. Ol elge oralǵan soń Petropavl qalasyndaǵy qalalyq klassıkalyq gımnazııadaǵy óner stýdııasyn ashyp, birneshe jyl qatarynan sol stýdııanyń kórkemdik jetekshisi bolady.

Osy kúnge deıin Dámesh Qurmankına ustazdyq ete júrip, oblystyq fılarmonııada ánshilik ónerin jalǵastyrýda. Ol osy ujymdaǵy «Segiz seri» qazaq halyq aspaptary jáne estradalyq-djaz orkestrleriniń beldi ánshisi.

Óz eliniń bulbuly, tamasha ánshi Dámesh Qurmankınanyń án qorjynyndaǵy týyndylar jerlesteriniń súısinip tyńdaıtyn rýhanı baılyǵy dese de bolǵandaı. Shámshiniń «Bárinen de sen sulý», Jolaman Tursynbaevtyń «Aınalaıyn, Qyzyljar», Eskendir Hasanǵalıevtyń «Aınaldym elim», Áset Beıseýovtyń «Meni saǵyndyń ba?», «Baqyt týraly án», Dásten Baımuqanovtyń «Qazaǵym», Kákimbek Salyqovtyń «Osynaý ánge salǵaısyń», S.Saparalyulynyń «Aýylym» ánderi júrek qylyn sherter ereksheligimen áserli. Ánshi búginde tolysqan shaǵynda. Áli de bıik maqsat bar. Ol 2001 jyly Áset Beıseýov atyndaǵy «Armandastar» halyqaralyq baıqaýynyń ІІ dárejeli laýreaty, 2003 jyly Respýblıkalyq«Aýylym - ánim» atty án baıqaýynyń jáne 2005 jyly Eskendir Hasanǵalıevtyń júldesi úshin respýblıkalyq baıqaýdyń laýreaty ataqtaryna ıe boldy. Soltústik Qazaqstan oblysynyń turǵyndaryna mádenı qyzmet kórsetýge, óńirimizde qazaq óneriniń damýyna sińirgen kóp jylǵy eńbegi úshin, 2003 jyly Soltústik Qazaqstan oblysy ákiminiń Qurmet gramotasymen, 2006 jyly oblys ákimi syılyǵynyń І dárejeli laýreaty atanyp, 2009 jyly QR Mádenıet mınıstriniń Qurmet gramotasymen marapattaldy. 2013 jyly QR Mádenıet salasynyń úzdigi atandy.

Osyǵan oraı, «Qazaq radıosynyń» áýe tolqynyna ázirlegen «Ónerge árkimniń-aq bar talasy» degen ádebı-mýzykalyq habarymnyń jelisimen qaǵazǵa túsirilgen suhbatty nazarlaryńyzǵa usynbaqpyn.

Olaı bolsa, QR Mádenıet salasynyń úzdigi, ánshi Dámesh Qurmankınamen bolǵan suhbatymyzǵa kezek berelik:

-Dámesh, siz osy óńirdiń belgili ánshisiz. Toqyraý zamanynda qazaq ánderine kóp kóńil bólinbeı keldi. Siz Qyzyljar óńiriniń ánshilik dástúrin damytyp, ózindik úles qosyp júrgen óner ıesisiz. Ónerge degen qushtarlyǵyńyz qaı kezden bastaý aldy?

- Ras, es bilgeli osy án qanatynda kelemin. Sol bir arman áli kúnge maza bermeı keledi. Án aıtsam, jeńildep qalamyn.Án meniń ómirimniń maǵynasy desem de bolady. - Bilim qýyp Almatyǵa keldińiz. Ónerge baýlyǵan qamqorshyńyz jaıly bilsek. - Áýeli osy óner jolyna baýlyp, asa qamqor bolǵan Ǵabıt Músirepov atama alǵysym sheksiz. Men sol kisiniń qamqorlyǵynyń arqasynda mýzyka ýchılışesine tústim. Ýnıversıtetti tamamdadym. Ánshilik jolǵa tústim. -Siz ýchılışede de, ýnıversıtette de dırıjerlyq mamandyqqa tárbıelendińiz. Oqyp júrgen kezińizde sizdi ánshilikke baýlyǵan ustazdar boldy ma? - Vokaldan sabaq bergen ustazym Sofııa Mıhaılovna Rozenblıým bolatyn. Árıne, «ándi aıtsań da janyńdy jep aıtasyń» degendeı, ánniń syryn ashý ońaı emes. Ol únemi izdenisti talap etedi.

-Soltústik Qazaqstan oblystyq fılarmonııasynda «Segiz seri» ult-aspaptar orkestri bar eken. Sol sııaqty sımfonııalyq orkestr bar. Ózińiz án baǵdarlamasyn daıyndaǵanda qandaı ánderdi janyńyzǵa jaqyn kóresiz? - Men jıi aıtylatyn ánderden góri sırek oryndalatyn ánderdi tańdaımyn. Ózim ǵana oryndaıtyn ánderim bar. Kóp izdenemin, keıingi shyqqan kompozıtorlardyń ánderin qarastyramyn. Oblys bolǵan soń kóptegen qıyndyqtar týady. Іzdegen notalaryńdy der kezinde taba almaı qalýyń múmkin degendeı. -Mysalǵa, «Aınalaıyn Qyzyljar» ánin ózimizdiń jerlesimiz Jolaman Tursynbaev maǵan berdi. Repertýaryma qosyp, oryndap júrmin. -Akademık-jazýshy Ǵabıt Músirepovtyń týǵanyna 110 jyl tolýyna oraı «Ǵabeń sózi» atty shyǵarmashylyq kesh uıymdastyrypsyz. Bul sizdiń uly jazýshyǵa degen qurmetińiz bolar? -Iá, bala kezimnen qyrandaı baýlyp, qanatymdy qataıtqan, óner degen kıeli jolǵa aq batasyn berip, asa qamqor bolǵan atamnyń rýhyn shattandyrý - meniń maqsatym edi. Bul keshti Kákimbek Salyqovtyń óleńine jazylǵan Shámil Ábiltaevtyń «Ǵabıt sózi» ánimen ashtym. Bul ándi óz kezinde Ǵabıt atam notasymen maǵan bergen edi, men alǵash ret Ǵabeńniń týǵanyna 100 jyl tolǵan mereıtoıynda sahnada oryndaǵam. Ekinshi ánim - Ǵabeńe arnalyp jazylǵan «Qyz qaraǵaı» áni. Bul ánniń sózin jazǵan Maqsuthan Áýbákirov te, ánin jazǵan Jolaman Tursynbaev. Sondaı-aq, Shashýbaı Maldybaevtyń «Teńizden sálem» jáne «Bir kezdesý tur alda» atty jańa ánderin oryndadym. Meniń bunyń aldynda úsh ret arnaıy kontsertimdi bergenmin. - Ánshi bolǵannan keıin halyqtyq dástúrdi de umytpaǵan abzal. Qyzyljar óńirinde halyq ánderi men halyq kompozıtorlarynyń ánderi burynnan az nasıhattalyp kelgeni ras. Ózińiz ne deısiz? - Halyq kompozıtorlary Aqanseri, Birjan sal, Úkili Ybyraı, Segiz seri, Nııaz seriler óz elimizdiń sal-serileri. Ol kisilerdiń ánderi biz úshin taýsylmas baılyq. Men Úkili Ybyraıdyń «Hararaý» degen ánin súıip oryndaımyn. Bul ándi kezinde Kákimbek aǵamyz «Qaratorǵaı» dep aıt degen edi. Keıde kontsertte osylaı habarlaımyn. Aqanseriniń «Mańmańgerin», halyq áni «Bir kelinshekti» oryndap júrmin. Halyq ánderiniń bári birdeı estradaǵa kele beredi dep aıta almaımyn. - Ánshi bolǵannan keıin oryndap júrgen ánderdi toptap, án albomyn shyǵarý kerek. Osy jaǵy jolǵa qoıyldy ma? -Buryn «Júrek úni» degen keıin, «Án shashý» atty án albomymdy shyǵardym. Israıl Saparbaevtyń «Baqytym bolshy» jáne Jolaman Tursynbaevtyń «Aınalaıyn, Qyzyljar» ánderine beınebaıan túsirdim. Sonymen birge, 2013 jyly Erik Asqarovtyń óleńine jazylǵan Shashýbaı Maldybaevtyń «Bir kezdesý tur alda» ánine beınebaıan túsirdim.

- Qyzyljar óńiriniń adamdary saýyqshyl keledi. Halyq án-jyr, maǵynaly sózdi, ónerdi asa baǵalaıdy. Árkez ónerge shóldep otyrady. Siz án aıtqan kezdegi kórermenmen qandaı baılanysta bolasyz? - Men kontsertke shaqyrǵanda kórermenniń jas ereksheligine qaraı baǵdarlamamdy daıyndaımyn. Omby jaqta kontsertte júrgende mynandaı jaǵdaı boldy. Óleń aıtyp tursam, zaldan úlken kisilerdiń daýysy estildi. «Qaraǵym, endi zaldan túsip, bizge jaqynyraq kelip aıt» degen soń jaqynyraq baryp, án aıtqan kezim boldy. Kórermen ártúrli bolady, solardyń kóńilin tabý úshin repertýar mol bolý kerek. Úlken kisiler kontsert bitkennen soń otyrystarda «jańa sahnadan tyńdadyq, endi ózińdi jaqynyraq tyńdaıyq» dep qolqalap, án aıtqyzyp jatady. -Sizder buryn gastroldyq saparlarmen kóp jerdi araladyńyzdar. Kópshilik qaı tilde oryndaǵan ánderdi qalaıdy?

- Jezqazǵan, Semeı, Balqash, Qaraǵandyda jerlerin aralaǵanda ana tilimizdegi ánderdi kóbirek oryndaımyz da, kórshiles memlekettiń jerinde baǵdarlamamyzdaǵy sol eldiń ánderin de sheber oryndaýǵa tyrysamyz. Mysalǵa, Reseıdiń Túmen, Ishım, Zavodoýkovsk, Sýrgýt qalalarynda jeke kontsertterimdi uıymdastyrǵanda tyńdaýshynyń ulttyq ereksheligine asa mán bergenmin, árıne qazaq ánderin de tamyljyta oryndaımyn. «Mýzykada til joq» degendeı, jaqsy oryndalǵan án kórermenniń kóńilinen shyǵatynyna esh shúbá joq. - Kóbine ánshiler estradalyq ánderdi aıtqandy qalaıdy. Al endi sizder balalarǵa arnap qandaı ánder oryndap júrsizder? - Balalarǵa jeńil, oınaqy ánderdi aıtsaq, úlkenderdiń ortasynda oılanatyn, fılosofııalyq maǵynasy bar ánderdi oryndaýǵa tyrysamyz. Aldaǵy ýaqytta balalarǵa arnalǵan ánderdi án baǵdarlamama qossam deımin. - Sizdiń óz shákirtterińiz bar ma? - Shákirt jeterlik. Men 2007 jyldan beri Petropavl qalalyq qazaq mektep-gımnazııasyndaǵy «Óner» ortalyǵynyń kórkem jetekshisi retinde jas urpaqty ulttyq mádenıet pen ónerge baýlýdamyn. Gımnazııada ashylǵan «Óner» ortalyǵy oqýshylarynan «Murager» qazaq halyq aspaptary orkestrin, «Seriler» vokaldyq tobyn, «Zaman-aı» kórkemónerpazdar teatryn quryp, qala jurtshylyǵy aldynda jıi lektsııa-kontsert berip, ulttyq óner men mádenıetti nasıhattaýǵa zor úlesimdi qosyp kelemin dep oılaımyn. Ári bolashaq ánshilerdiń árqaısysymen jeke sabaq júrgizemin, daýys múmkindigin ashamyn, sahnaǵa daıyndaımyn. - Erterekte fılarmonııa ánshileri án saparymen kórshi oblystardy aralaýshy edi. Basshylaryńyz osyǵan kóńil bóle me? Álde ónerlerińiz aýyl arasynan uzamaı jatyr ma? - Buryn alys saparlarǵa shyǵyp, jıi ónerimizdi kórsetetinbiz, ol kezde fılarmonııanyń kúndelikti jospary bolatyn. Qazir qala merekeleri men qosa Astanadaǵy úlken merekelerge oblys atynan qatysyp, ónerimizdi kórsetemiz. Ótken jazda Túmen oblysynyń 70 jyldyǵyna, Aqmola oblysyndaǵy Qyzyljar óńiriniń óner kúnderine qatysyp, úlken ǵıbrat alyp qaıttym. Bizdiń qalaǵa Reseı ánshileri jıi keledi. Ózimizdiń jergilikti ánshi-kúıshiniń ónerin kórsetý jaǵy árkez kemshin soǵyp jatady. Aldaǵy ýaqytta oblystyq Mádenıet departamentiniń basshylary osy jaǵdaıǵa erekshe kóńil bólse eken deımin. -Áńgimeńizge rahmet! Qyzyljar óńiriniń ónerin damytyp, eldiń qoshemetine bólene berińiz!.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri QR Mádenıet qaıratkeri Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi Altyn Imanbaeva