Gaaga soty Mıanmany rohındja halqyna genotsıd jasady dep tanydy
ASTANA. KAZINFORM — 19 qarashada Gaagadaǵy BUU-nyń halyqaralyq soty Mıanmany rohındja halqyna qarsy genotsıd jasaǵany úshin jaýapty dep tanydy. Bul sheshimniń tarıhı mańyzy bar. Sebebi halyqaralyq sot tuńǵysh ret tutas bir memleketti genotsıd jasaǵany úshin jaýapty dep tanydy. Bul týraly BBC jazdy.
Basylymnyń jazýynsha, rohındja halqyna qarsy jappaı qylmystarǵa qatysty sot protsesi jeti jylǵa sozylǵan. Mıanmaǵa qarsy talap-aryzdy 2019 jylǵy qarashada Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń qoldaýymen Gambııa bergen.
Іs 2017 jylǵy tamyz-qyrkúıek aılarynda Rakhaın shtatynda ótken áskerı operatsııaǵa baılanysty qozǵaldy. Quqyq qorǵaý uıymdary men BUU mıssııasynyń málimetinshe, áskerı operatsııa kezinde beıbit turǵyndar jappaı qyrǵynǵa ushyrap, azaptaý men zorlyq-zombylyqqa tap bolǵan. Sonymen birge halyq týǵan jerinen kúshtep kóshirilgen.
BBC málimetinshe, 1948 jyly Genotsıd qylmysynyń aldyn alý jáne ol úshin jazalaý týraly konventsııa qabyldanǵannan beri halyqaralyq sot organdary birneshe ret jekelegen adamdardy genotsıd jasaǵany úshin kináli dep tanyǵan. Atap aıtqanda, Rýanda men burynǵy ıÝgoslavııa aýmaǵynda jasalǵan qylmystarǵa qatysty osyndaı sheshimder shyǵarylǵan.
Alaıda bul jolǵy sheshimniń ereksheligi — jekelegen laýazymdy tulǵalar nemese áskerı qyzmetkerler emes, tutas bir memlekettiń jaýapkershiligi qarastyryldy.
1945 jyly qurylǵan BUU-nyń halyqaralyq soty memleketter arasyndaǵy daýlardy qaraıdy. Ol jekelegen adamdardyń qylmystyq jaýapkershiligin anyqtaıtyn Halyqaralyq qylmystyq sottan erekshelenedi.
Basylymnyń habarlaýynsha, Gambııa sotqa Genotsıd týraly konventsııa boıynsha mindettemeler oǵan qosylǵan barlyq memleketke ortaq degen negizben júgingen. Demek, olardyń árqaısysy konventsııa talaptarynyń oryndalýyn talap etýge quqyly.
Mıanma Gambııanyń mundaı talap-aryz berý quqyǵyna qarsylyq bildirgenimen, sot shaǵymdy qaraý týraly sheshim qabyldady.
Mıanma bıligi sot protsesi barysynda genotsıd pen etnıkalyq tazartý týraly aıyptaýlardy joqqa shyǵardy. Olardyń málimdeýinshe, áskerı kúshter rohındja qarýly toptarynyń shabýyldaryna jaýap retinde operatsııa júrgizgen.
Al BUU-nyń 2018 jylǵy esebinde júzdegen adamnyń kýáligine súıene otyryp, Mıanma áskeriniń áreketi qaýipsizdikke tóngen qaterden áldeqaıda asyp túskeni aıtylǵan. Sarapshylar eldiń joǵary áskerı basshylyǵynyń genotsıd pen adamzatqa qarsy qylmystarǵa qatysy bar-joǵyn tekserýdi usynǵan.
BBC eske salǵandaı, bul iske Mıanmanyń burynǵy memlekettik keńesshisi, Nobel beıbitshilik syılyǵynyń laýreaty Aýn San Sý Chjıdiń qatysýy da erekshe nazar aýdartty. 2019 jyly ol Gaagadaǵy alǵashqy sot otyrystaryna qatysyp, el bıliginiń ustanymyn jeke ózi qorǵaǵan.
2021 jylǵy áskerı tóńkeristen keıin Aýn San Sý Chjı bılikten shettetilip, qamaýǵa alyndy. Keıin BUU-nyń halyqaralyq sotynda Mıanmanyń múddesin áskerı basshylyq taǵaıyndaǵan zańgerler toby qorǵady.
Basylymnyń málimetine qaraǵanda, genotsıdti dáleldeý úshin sotqa bultartpas aıǵaqtar qajet, ıaǵnı jappaı qylmystardyń jasalǵanyn ǵana emes, belgili bir ulttyq, etnıkalyq, násildik nemese dinı toptyń tegis ne ishinara kózin qurtý kózdelgenin de anyqtaýy kerek.
19 qarashadaǵy sheshiminde BUU-nyń halyqaralyq soty Mıanmanyń 2017 jyly rohındja halqyna qarsy jasaǵan áreketterin genotsıd dep tanyp, memlekettiń halyqaralyq konventsııa boıynsha mindettemelerin buzǵanyn anyqtady.
2025 jyl rohındja bosqyndary úshin eń qasiretti kezeńderdiń birine aınaldy. Bengal shyǵanaǵy men Andaman teńizinde shamamen 900 adam qaza tapqan nemese iz-túzsiz joǵalǵan. Eske salaıyq, buǵan deıin keıingi on jylda bul sýlarda 5 myńǵa jýyq adam sýǵa ketkenin jazǵanbyz.