Fýnktsıonaldy-semantıkalyq óristegi mezgil mándi turaqty tirkester

Abdýova B.S., f.ǵ.k.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtteti

Qazaq til bilimindegi fýnktsıonaldy-semantıkalyq óriske jatatyn temporaldy kategorııany anyqtaý úshin etistiktiń shaq kórsetkishteri negizgi ólshem bola almaıdy. Temporaldylyq mátindegi tildik elementterdiń mezgildik, ýaqyttyq qatynastaryn jınaqtap, tutas fýnktsıonaldy-semantıkalyq birlik jasaıdy. Qazaq tilinde birtutas fýnktsıonaldy-semantıkalyq óris (FSÓ) quryp, aýyzeki tilde de, jazba tilde de belsendi qyzmet atqaratyn mezgil leksemalarynyń aıasy aýqymdy bolyp keledi. Bular basqa sóz toptarymen birge sózdik qorǵa qatysty bolyp, tildik deńgeıler aıasynda kórinis tabady. Til biliminde fýnktsıonaldyq baǵyttyń negizgi qaǵıdaty til birlikteriniń qurylymdyq qyzmetimen qatar jumsalymdyq maǵynalyq mazmunyn eskerý bolyp tabylady. Tildik deńgeı birlikterin qarym-qatynas, sóıleý jaǵdaıatymen tikeleı baılanysta qaraýǵa múmkinshilik beredi. Temporaldylyq kategorııasy FSÓ retinde jan-jaqty zerttelgen emes. Ár túrli til deńgeıine jatatyn, biraq tek birkelki qatynastardy, durysynda, biryńǵaı maǵynalardy bildiretin til quraldarynyń jıyntyǵy óris retinde túsindiriledi. «Óris - maǵyna ortaqtyǵynyń negizinde birikken jáne bildiretin tildik kategorııalardyń uǵymdyq, zattyq nemese qyzmettik uqsastyqtaryn beıneleıtin tildik (negizinen leksıkalyq) birlikterdiń jıyntyǵy» [1, 381]. Óristiń qandaı da bir ózindik sıpattamasy bar júıe nemese qurylym retinde anyqtalatyndyǵy orys ǵalymy A.V.Bondarko usynǵan «fýnktsıonaldy-semantıkalyq óris» teorııasyna jáne kategorııalyq jaǵdaıatqa negizdeledi [2]. Qazirgi ǵylymı zertteýlerde osy ǵalymnyń anyqtamasy negizge alynady. FSÓ degenimiz - tildegi grammatıkalyq tulǵalardyń leksıkalyq, leksıka-grammatıkalyq jáne sózjasamdyq quraldarmen ózara árekettestigi nátıjesinde uıymdasqan qatary mol semantıkalyq tutastyq. FSÓ aıasy ishki mazmunnan jáne sony beretin tildik quraldardyń birliginen turady. Іshki mazmunǵa tirek bolatyndar - belgili bir semantıkalyq kategorııa, aspektýaldylyq, modaldilik, t.b. bolsa, tildik quraldardyń birligi - sol kategorııalardy berýge jumsalatyn leksıkalyq jáne grammatıkalyq quraldar.

FSÓ negizgi belgileriniń biri - ıadrosy (ózegi) nemese ortalyǵy jáne perıferııasy (shet aımaǵy) bolady. ıAdro men perıferııany bólýdiń krıterııi retinde olardyń qoldanylýyndaǵy jıiligi, kóp maǵynalylyǵy, semantıkalyq maǵynalylyǵy, aqparattylyq, mándilik sııaqty belgiler alynady. Temporaldylyq uǵymynyń mazmuny qurylymdyq (dástúrli) grammatıkadan bastaý alady. Temporaldylyqtyń FSÓ mezgil maǵynaly leksemalar men mezgil ústeýleri, sıntaksıstik qurylymdar arqyly beriledi.

Mezgildik (temporaldyq) fýnktsıonaldyq-semantıkalyq óristiń qurylymyndaǵy negizgi ózek - etistiktiń shaq kategorııasy, al shaǵyn órisi ótken shaq, osy shaq, keler shaq bolyp sanalady. Osy óristiń morfologııalyq (grammatıkalyq) negizin, onyń domınantyn etistiktiń shaq tulǵalary quraıdy. Óris negiziniń aınalasynda onyń jaqyn perıferııalary (qosalqy maǵyna beretin kórsetkishter aıasy) qalyptasady. Bul - sıntaksıstik deńgeı, ıaǵnı sóılemdegi grammatıkalyq shaq.

Kelesi aımaq (kontsentr) - alysyraq perıferııalardan quralady. Bul aımaqty leksıkalyq deńgeı quraıdy, munda tek sózder (búgin, jyl, qysta, endi, kóktem, t.b) ǵana emes, jaz boıy, jumysqa deıin, jyl ishinde, keler kún sııaqty esimdi toptar da quraıdy.

Eń sońǵy perıferııalyq qabatyn kontekstýaldyq quraldar quraıdy. Olar kóbine perıfrazalanǵan sóz tirkesteri, turaqty sóz tirkesterimen jasalady. Mysaly, el orynǵa otyrǵanda, tolǵan aıdyń jaryǵymen degen tirkester naqty mezgil uǵymdarynyń ornynda qoldanylady. Mezgil maǵynasyn quraıtyn FSÓ shaqtarmen, ústeýlermen, mezgil mándi leksıkalyq zat esimdermen, mezgil-valentti etistiktermen (uzartý, jalǵasý, sozylý, jaıylý, taraý, t.b.) jasalady. Qazaq tilindegi mezgildiń (temporaldyqtyń) fýnktsıonaldyq semantıkalyq órisi óte keń. Bizdiń sanamyzdaǵy Ýaqyttyń fızıkalyq sıpatynyń beınelenýi osy kategorııanyń mazmundyq aspektisin qalyptastyrady

Іs-árekettiń, amaldyń, qımyl-qozǵalystyń mezgilin anyqtaý joldary qazaq tilinde ár túrli bolyp keledi. Biraq olardyń kez-kelgeni halyq turmysymen, onyń ómir súrý tásilderimen qabysyp jatady. Qazaq tilinde mezgildi bildirýdiń qalyptasqan turaqty kórsetkishteri bar. Mezgildik uǵymdy bildiretin turaqty tirkesterdiń ózin bylaısha toptastyrýǵa bolady:

1) Tabıǵat qubylystaryn, aýa raıyn bildiretin turaqty tirkester: qar kete, seń júre, qarashanyń sýyǵynda (1986 jyly Almaty qalasynda bolǵan qazaq jastarynyń jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty tilimizde 86-nyń yzǵarynda, jeltoqsan jeli, jeltoqsan yzǵarynda degen tirkester enip, turaqty qoldanysqa kirdi), jer qarada, qara sýyqta, seń sógile, muz qata, t.b. Bul tirkesterdiń kóbi jyl saıyn belgili bir merzimde qaıtalanyp kelip otyratyn qubylystar bolǵandyqtan, qımyl, áreket merzimin kórsetedi.

2) Sharýashylyq, kásiptiń jyl saıyn bir mezgilde qaıtalanyp otyratyn túrlerin bildirý arqyly qalyptasqan turaqty tirkester: qoı qozdaǵanda, mal tóldegende, egin naýqanynda, saban toıda, maqta terimde, jıyn-terim kezinde, t.b. Kúndelikti sharýashylyq kásipke baılanysty da qalyptasqan turaqty tirkester mezgildi naqty kórsete alady: mal órgende, qozy aǵytarda, mal óristen qaıtqanda, bıe baılarda, mal qoralana, t.b. Tilimizde «qoıshynyń qyzy qoı kelgende is tigedi» deıtin maqaldyń birinshi maǵynasy jumystyń eń bir qaýyrt kezinde ózge sharýany qoıa turyp, negizgisin aıaqtaýǵa meńzese, ekinshi maǵynasy ýaqyttyń (qoıdyń óristen kelýi - keshki mezgildiń balamasy) ár sátiniń ózindik atqarylýǵa tıisti jumystarynyń barlyǵynda. Tabıǵatpen, mal sharýashylyǵymen etene baılanysty halqymyz úshin mezgildi bildirýdiń osyndaı qalyptasqan úlgileri óte kóp. Mundaı tásil kóp halyqtyń tilinde de bar. Qandaı halyq bolsa da mezgildi óziniń kún kóris kásibine baılanysty aıqyndap belgilep otyrǵan.

3) Ýaqytqa tán aıyrym belgi, qasıet, syn-sıpat arqyly paıda bolǵan turaqty tirkester: kóz baılanbaı turǵanda, tań sáride, apaq-sapaqta, sibirlep tań atqanda, tús aýa, besin aýǵanda, ymyrt jabylǵanda, t.b.

4) Qımyl arqyly mezgildik uǵymdy bildirip, sóılemde mezgil pysyqtaýysh bolatyn mynadaı turaqty tirkester bar: kózdi ashyp-jumǵansha, qas pen kózdiń arasynda, qas qaqqansha, qalt etkende, et pisirim, shaı qaınatym, bir bıe saýym, t.b. Osy keltirilgen turaqty tirkesterdiń kóbisiniń mezgildik mán alyp, mezgildik qatynasta jumsalýyn naqty maǵynaly sózdiń abstraktsııaǵa aınalýy dep túsiný kerek, ıaǵnı konkrettilikten abstraktsııaǵa aınalý protsesi júrgen. Áýel basta qımyldy, tabıǵat qubylystaryn, kezeńge tán syn, sıpatty, kólem men obektini bildiretin tirkester qoldanylý protsesinde ózderiniń konkretti maǵynalarynan ajyrap, abstraktili uǵym, mezgildi bildirýge kóshken. Bundaı qoldanystar mezgildi bildirýdiń halyq tilinde burynnan qalyptasqan amal ekendigine dálel bola alady.

Qazaq tilindegi ýaqyt, mezgil ólshemderin bildiretin turaqty tirkesterdi saralap qarasaq, kóp málimetter nazardy aýdarady. Buryndary ata-babalarymyz ýaqytty saǵatpen ólshemeı-aq, sekýnd, mınýt, saǵat ólshemderin shamalap, dál boljaı bilgen. Mysaly, sekýnd - demniń arasynda, qas qaqqansha, aýyz jıyp alǵansha, qas pen kózdiń arasynda degen sııaqty obrazdy tirkestermen berilgen. Kórnekti ǵalym Á.Qaıdar frazeologızmderge qatysty eńbeginde turaqty tirkesterdiń maǵynalyq sıpatyn ajyratyp, qoldanystaǵy erekshelikterine toqtalady:

«Kózdi ashyp-jumǵansha» - munda oqıǵa, is-árekettiń jyldamdyǵy kózdiń jyldam ashyp-jumylǵanymen sáıkestendirilgen, bul qımyl sekýndtyń bir bólshegindeı sátke teńestirilgen. Bastapqy maǵynasyndaǵy kózdiń ashyp-jumylýyndaǵy tezdik qımyl maǵynasy keıinnen halyq uǵymynda ýaqyttyq «tez», «shuǵyl» «jyldam» sııaqty túsinikterge aýysqan [3, 179] (orys tilinen qazaqshaǵa aýdarǵan -A.B). Akademık-ǵalym ashyp kórsetkendeı, mezgil mándi turaqty tirkester ýaqyttyń ótýi men belgisine qatysty beıneli qoldanysqa ıe bolyp, tildiń poetıkaly sıpaty men ekspressıvti qýatyn áserleı túsedi. Sol sekildi, ásireleý maqsatymen de qoldanylatyn keıbir turaqty tirkester bolǵan oqıǵa, amal, árekettiń jyldamdyǵyn tanytýǵa yqpal etedi: Basy jastyqqa tıisimen qor ete qaldy, aıaq astynda tappaı qalý, habar qulaǵyna tıisimen, jyldam jınalý t.b. Shý degennen kóriner sulý artyq (Abaı).

Bolymsyzdyq jurnaǵy arqyly jasalǵan turaqty tirkester de mezgildik maǵyna berip, is-áreket, oqıǵaǵa baǵa berýshi kózqaras qalyptastyrady: kirmeı jatyp, tór meniki deý, besikten beli shyqpaı jatyp qaǵyný, aýzynan ana súti keppeı jatyp buzylý, asatpaı jatyp, quldyq deý, t.b. Bul frazeologızmder de shartty túrde jyldam, tez bolǵan, bolatyn áreket, qımyl, oqıǵalardyń mezgildik qatynasyn tanytady.

• 5) Aspan deneleriniń qozǵalysyn jiti baqylap, qadaǵalaýdyń arqasynda ata-babalarymyz táýlik, apta, aı, jyl merzimderindegi ýaqyttyq ólshemdi dál, naqty boljap bilgen. Ásirese tańnyń atý kórinisine baılanysty qalyptasqan tirkester saǵattyń mólsherin durys bildire alǵan: tań atpaı, el turmaı, tań qarańǵysynda, tań biliner-bilinbeste, tań syz bergende, boztorǵaı shyryldaǵanda, tańǵy namazda, tań qulan ıektengende, tań bozynan, eleń-alańda, t.b. Atalǵan turaqty tirkesterdiń keıbiri naqtyly is-áreketpen baılanysty mezgildi tanytsa, keıbiri beıneli, obrazdy sıpattaǵy sózdik qoldanystar negizinde qalyptasqan: qulan ıektenip atqanda, araılap atqanda, asyqpaı atqanda, tańǵy tátti uıqyda, t.b.
• 6) Al endi tań appaq bop atqannan keıingi ýaqyt merzimi kúnniń qımyl-qozǵalysy arqyly ólshenedi: kún shyǵar aldynda, kún shyǵa, kún arqan boıy kóterilgende, kún naıza boıy kóterilgende, sáske túste, tapa-tal túste, shańqaı túste, kún tas tóbege kelgende, tús aýa, tús eńkeıe, kún uıasyna bata, kún bata, t.b. Bulardyń bári tań atqannan kesh batqanǵa deıingi merzimdi bildirse, kelesi top keshkilikten túnge deıingi ýaqyt arasyn qamtıdy: kesh túse, aqsham jamyraı, eki keshtiń arasynda, el orynǵa otyra, kóz baılana, qas qaraıa, qyzyl ińirde, jeti qarańǵy túnde, el shyrt uıqyda jatqanda, el uıqyǵa ketkende, t.b. Keltirilgen frazeologızmderdiń deni fızıkalyq ýaqyttyń mezgilin dál bermegenmen, jalpy turmystaǵy ýaqyt aǵymyn jik-jikke bólip, birshama durys tanytýymen de erekshelenedi. Osylardyń birazyn akademık Á.Qaıdardyń pikirimen tolyǵyraq túsindire keteıik: «El aıaǵy basylǵanda» - keshki 7-8 shamasyndaǵy ýaqytqa baılanysty qalyptasqan frazeologızm, al odan da keshkirek uǵymdy bildiretin 8-9-dar shamasyn el orynǵa otyrǵanda dep aıtatyn bolǵan. Qazaqtar ýaqytty, ýaqyt aralyqtaryn saǵatty áli paıdalanbaǵan kezderde de naqty belgileı alǵan» [3,113].

Tilimizde «tún balasyna kóz ilmeý» degen turaqty tirkes bar. Bul tún uıqysyn tórt bólý frazeologızmine sınonım bola almaıdy. Tún uıqysyn tórt bólý tirkesinde uıyqtaý, alaıda ol uıqynyń tym mazasyz, shala-sharpy bolýyna, bir kedergilerge baılanysty durys uıyqtamaýyna meńzeý bar da, tún balasyna kóz ilmeý tirkesinde múldem uıyqtamaý, uıyqtaýǵa áldebir bógettiń barlyǵyna tuspal bar. Bul tirkes atar tańdy kózben atqarý frazeologızmine sınonım bolady. Osyndaǵy tún balasy - erekshe tildik qoldanys. Óıtkeni, tún jáne bala - ózara shartty tirkesim, sınkretti amal, ıaǵnı maǵynalary alys, bir-birine tirkespeıtin sózderdi áserli etý maqsatymen tirkestirý - tilimizde kezdestin tildik ádis.

Tilimizdegi mezgil maǵynasyn bildiretin turaqty tirkestermen qatar, avtorlyq qoldanystaǵy okkazıonal frazeologızmderdiń, sýretteý tásilimen beriletin kórkemdik mezgilderdiń shyǵarma tilin árlendirý maqsatynda jumsalý múmkindigi óte kóp. Mysaly: «Osy kezde: aı Altaıdyń ar jaǵynda bir jambastap júzgen shaqta, bergi bette uıyqtaǵan qara mysyqtaı qorqynyshpen qaraýytqan del-sal sýyq mezette, úrker tóbeden áldeqashan aýyp, endi kóp uzamaı tań juldyzy týar, sáresi isher sátte, uıqy men oıaýdyń, óli men tiriniń eki ortasynda shókelep otyrǵan Amannyń qasyna on jasar Bala keldi» [4]. Alynǵan úzindide fızıkalyq ýaqyttyń ólshemine yńǵaılas keletin úrker tóbeden aýǵanda, tań juldyzy týarda, sáresi isher sátte deıtin halyqtyq turaqty tirkesterge qosa, kórkemdik mezgil jasaýǵa qyzmet etetin avtorlyq ...aıdyń bir jambastap júzgen shaǵy, ...qorqynyshpen qaraýytqan del-sal mezeti jáne fızıkalyq ýaqyttyń da, kórkemdik ýaqyttyń da merzimine emes, adamnyń jan-dúnıesindegi, bitim-bolmysyndaǵy, qalyp-tulǵasyndaǵy belgili bir mezgildiń belgisin bildiretin uıqy men oıaýdyń, óli men tiriniń eki ortasynda deıtin turaqty tirkester, bári-bári ujymdasa kele, eki keıipkerdiń kezdesý ýaqytyn bildirýge «atsalysyp tur». Ortasy kómekshi esimi negizinen kólemdik, keńistik uǵymdy berse de, jatys septigin qabyldap, mezgildik qyzmette jumsala alady. Bundaı qoldanysta olar is-árekettiń bolyp jatqan mezgil-merziminiń tutas ýaqytyn emes, belgili kezeńin ǵana qamtıdy. Mundaı eselene kelgen mezgildik kórsetkishterdi túrli tildik tásildermen jetkizý - shyǵarmanyń ekspressıvtik-emotsıonaldyq boıaýyn qalyńdatyp, maǵynalyq áserin kúsheıtedi.

Táýliktegi ýaqyt merzimi jik-jikke bólingende, jyl mezgilderi de maýsymǵa, ár kezeńge jiktelip otyrǵan. Mysaly, kóktem - qar erip jatqanda, seń júrgende, kóktem shyǵa, uzyn saryda, jýannyń jińisherip, jińishkeniń úziler kezinde, quralaıdyń jelinde, jaz - el jaılaýǵa kóshkende, jer aıaǵy keńigende, jaz ortasynda, qyryq kún shildede, jazdyń aptap ystyǵynda, kúz - oraq kezinde, sabantoıda, kúzek alyp jatqanda, kúzdiń qara sýyǵynda, qys - soǵym soıyp jatqanda, aq qar, kók muzda, el qystaýǵa qonǵanda, t.b. Atalǵan turaqty tirkesterdiń bári de jyl mezgilderine qatysty qoldanylyp, aılar men ýaqyttyq tsıkldyń balamasy retinde qazirge de jalǵasyp keledi. Ásirese, kórkem ádebıette, obrazdy, beıneli oı qajet etiletin shyǵarmashylyq jumysta, buharalyq-aqparat quraldarynyń mátinderinde de jıi qoldanylatyn tildik element retinde bundaı mezgil mándi tirkester ómirsheń bolyp qala bermek. Bulardan basqa taǵy bir topty adam jasyna qatysty poetıkaly mazmundaǵy mezgil mándi tirkester quraıdy. Olarǵa: balalyq shaǵynda, es jıyp, etek japqanda, bir múshelge tolǵanda, mektep qabyrǵasynda júrgende, kámeletke tolǵanda, oń men solyn tanyǵanda, at jalyn tartyp mingen shaqta, orda buzar jasynda, qyryqtyń qyrqasynda, erdiń jasynda, samaıyn aq shalǵanda, alpystyń asqarynda, seksenniń seńgirinde degen sııaqty metaforaly, aıshyqty tirkester jatady. Bulardyń ishinde adamnyń ómir súrý kezeńindegi túrlishe satylardyń paralleldi qubylystardyń belgisine súıene otyryp, aýyspaly maǵynada qoldanylýy - kórkem shyǵarmalarda jıi paıdalanylatyn tásil. Mysaly, sary aýyz shaǵynda (balalyǵy tarqamaǵan kezde), jer ortasyna kelgende (jigit aǵasy bolǵan kez), bazary tarqaǵanda (qarttyqtyń belgisi), zaýal shaǵynda, t.b. tirkester perıfrazalanǵan turaqty tirkesterdiń qataryna jatady. Perıfraza degenimiz - kórkem sóz mádenıetiniń kúrdeli damýyn, beıneli tirkestiń poetıkalyq tabıǵatyn kórsetetin tásil. Perıfraza - qandaı da bir uǵymdy óz denotatynan tys, basqashalap, birneshe sýrettermen sıpattaý ádisi, ıaǵnı qandaı da bolmasyn, zattyń, qubylystyń, mezgildiń, is-árekettiń bir belgisine, qasıetine qatysty sýrettelip, óz aty atalmaı, ony basqasha etip atap, sýrettep túsindirý ádisi. Mysaly, adam ómirin uzaq kósh dep atasa, munda adam ómiriniń kósh sııaqty jyljý, ilgeri basý, kúnnen kún, jyldan-jyl ótkizý tárizdi belgisin kósh sózimen kórsetip, sýrettep, ózge sózdermen atap tur. «Perıfraz qubylysyn tanýda kózqarastar birkelki emes. Bireýler belgili bir uǵymdy ádettegi (tildegi qoldanystaǵy) bar ataýdan ózgeshe sózdermen (ne sózben) atalǵannyń bárin perıfraz dep tanysa, endi bir zertteýshiler munda ekinshi ataýdyń (oryssha «vtorıchnaıa nomınatsııa») arnaıy jasalý joly (amaly) baryn kórsetedi, ol amal bir nárseni (zatty, qubylysty, is-áreketti, abstrakt uǵymdy), onyń bir belgisin kórsetip, ıaǵnı astarly aıtqanda, sol belgini tanytatyn sózdi keltirip, sýrettep ataýdy júzege asyrady» [5, 67] dep túsindiredi belgili ǵalym R.Syzdyq. Biz perıfrazalanǵan turaqty tirkester dep keltirgenimizde belgili bir uǵymnyń astarly, sýretti belgisine baılanysty alynǵan qoldanysyn nazarda ustadyq.

7) Kóptegen mezgil mándi turaqty tirkester zamannyń, aıtýly kezeńderdiń erekshe tarıhı-áleýmettik jaǵdaılaryna baılanysty shyqqandyǵymen erekshelenedi. Tarıhı kezeńderdiń belgisin tanytatyn náýbet jyldary, aqtaban shubyryndyda, Abylaıdyń asynda, asharshylyq jyldary, zobalań tusta, qýǵyn-súrgin jyldary, alash qozǵalysy kezinde, uly tóńkeriste, stalındik qyrǵynda, toqyraý jyldarynda, qaıta qurý tusynda, «qurǵaq zań» tusynda, tyń ıgerý jyldary, táýelsizdik alǵanda, astana aýysqanda, t.b. tirkester naqty jyldardyń, belgili kezeńderdiń mezgildik uǵymyn bildiredi. Mysaly, 1932-37 jylǵy qýǵyn-súrgin kezderinde qazaqtyń betke ustar talaı zııaly azamattary náýbet qurbandary bop kete bardy. (Egemen Qazaqstan. 2009, mamyr) Alynǵan úzindidegi ótken shaqtyq maǵyna (kete bardy) fýnktsıonaldy-semantıkalyq óristegi negizgi ózek (ıadro) bolsa, osy shaqtyq kórsetkishtiń leksıkalyq birlikterin tanytatyn qýǵyn-súrgin kezderi turaqty tirkesi shetkeri aımaqty (perıferııany) tanytyp, sóılemniń jalpy mezgildik sıpatyn naqtylaı túsken. Mezgil mándi turaqty tirkesterdiń oıdy týra jáne aýyspaly, beıneli ári sýretti, áserli jáne kórkem beretin múmkindigi sheksiz. Tilimizde «qyz-qonaq», «qyz bala - jatjurttyq» degen metaforalar bar. Qyzdaryn álpeshtep, ıba men ádepke, sypaıylyqqa baýlıtyn halqymyz qyzyn oń jaqqa, ulyn sol jaǵyna otyrǵyzatyn bolǵan. Osy ulttyq bolmystan shyǵatyn turaqty tirkes oń jaqta otyrǵan kezinde deıtin mezgildik uǵymdy berip, perıfrazalanady. Turaqty tirkester sóılemniń mezgildik aıasyn keńeıtýde, taryltýda, naqtylaýda erekshe qyzmet atqarady. Qımyl ataýlynyń shyndyq ómirde jasalýy belgili bir mezgilge qatysty bolady. Mezgil uǵymyn bildiretin turaqty tirkester qımyldyń jasalý mezgilin dálme-dál de, shamamen de, belgili ýaqyt arasynda da, ár túrli mezgildi de bildire alady. Turaqty tirkesterdiń endi birazy konkretsiz mezgil-merzimdi bildirip, sóılemniń tutas maǵynasyna semantıkalyq naqtylyqty shartty túrde ǵana ústemeleıdi. Tilimizdegi mezgil mándi turaqty tirkester etistik shaqtaryn naqtylaýda, oqıǵa, is-qımyl, amaldardyń ótý sıpatyn tanytýda, jalpy mátinniń fýnktsıonaldy-semantıkalyq órisindegi ýaqyttyq maǵynany ashýda atqaratyn qyzmeti erekshe. Úsh shaqtyń birinde aıtylatyn etistiktiń shaqtyq maǵynasyn dáldep, aıqyndaı, tolyqtaı túsetin sózderge mezgil ústeýleri, turaqty tirkester jatady. Mezgil maǵynaly turaqty tirkester etistikpen qatar turyp ta, arasyna sóz salyp turyp ta baılanysa beredi. Belgili ǵalym T.Qordabaevtyń: «Shaqtyq kórsetkishterdiń qaı-qaısysy bolsa da, bolyp ótken nemese bolashaq is-áreketterdi jalpy bildirgeni bolmasa, olardyń bolǵan ıa bolatyn mezgilin naqty bildire almaıdy. Ondaı naqtylyq - shaqtyq kórsetkishterdiń emes, mezgil ústeýleriniń mindeti» [6, 57] deıtin tujyrymy qazirgi til bilimindegi temporaldylyq kategorııasynyń sóılemdegi, mátindegi mezgildik júıesin asha túsetin ústeýlerdiń ǵana emes, mezgil maǵynaly frazeologızmderdiń de qyzmetin dál tanytady.

Paıdalanylǵan ádebıetter:

1. Kýznetsov A.M. Pole. // Lıng. entsıkl. slovar. M. 1990.

2. Bondarko A.V. Grammatıcheskıe kategorıı ı kontekst. -L., Naýka, 1971.

3. Kaıdar A. Tysıacha metkıh ı obraznyh vyrajenıı. Astana: Bilge, 2003.

4. Bókeı O. Shyǵarmalar jınaǵy. // Saıtan kópir. Almaty: Jazýshy, 1985.

5. Syzdyq R. Abaıdyń sóz órnegi. Almaty: Sanat, 1995.

6. Qordabaev T. Qazirgi qazaq tilindegi etistiktiń shaq kategorııasy. Almaty, 1953.