Frantsııada ne bolyp jatyr: jappaı narazylyqtyń astarynda ne bar

Áleýmettik talaptar qalaı jappaı tártipsizdikke ulasty

Qyrkúıek aıynyń sońynda Frantsııada mektep oqýshylarynyń narazylyq sherýleri bastalǵanda, jurt muny úırenshikti qubylys retinde qabyldady. Oqıǵa osynshalyqty ýshyǵyp, eldiń túrli qalalarynda jappaı tártipsizdikke ulasady dep eshkim kútpegen edi. Ásirese 17 qazanda jaǵdaı kúrdelene tústi. Bul kezde sherýlerdiń negizgi maqsaty ereýilge shyqqan joǵary synyp oqýshylarynyń múddesin qorǵaýdan áldeqaıda keńeıip, turmys qunynyń qymbattaýyna jáne bilim berýdi qosa alǵanda, memlekettik qyzmetterdiń qoljetimdiliginiń tómendeýine qarsy narazylyqqa aınaldy.

17 qazanda kóshege jarty mıllıonǵa jýyq adam shyqty. Beıbit sherýshilerdiń arasynda uıymdasqan, radıkaldy kózqarastaǵy túrli toptar da boldy. Sonyń saldarynan kóptegen memlekettik mekemege shabýyl jasalyp, Lımoj qalasynyń ákimdigi órteldi, júzdegen dúken tonaldy. Frantsııanyń saýda mınıstri Serj Papınniń málimetinshe, tártipsizdikterden keminde 3 myń dúken zardap shekken.

Bılik qoǵamdyq tártipti qalpyna keltirýge kúsh salyp jatyr. Biraq qabyldanǵan sharalar ázirge aıtarlyqtaı nátıje bermeı otyr. Bul turǵyndar men kásipkerlerdiń narazylyǵyn týǵyzdy. 19 qazanda Frantsııanyń birqatar qalasynda komendanttyq saǵatqa baılanysty shekteýler engizildi. Qajet bolǵan jaǵdaıda shekteýlerdi keńeıtý múmkindigi de qarastyrylǵan. Tártipsizdikter Frantsııa aýmaǵymen shektelmeı, Italııa men Belgııada da kórinis tapty. Demek, bul oqıǵalardy tek Frantsııaǵa tán ishki másele retinde qarastyrý qıyn.

Frantsııa úshin 17 qazandaǵy tártipsizdikter buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaıǵa jetti. Kópshilik olardy 1968 jylǵy stýdentter tolqýymen salystyryp jatyr. Ol kezdegi oqıǵalar naǵyz revolıýtsııa retinde baǵalanǵan bolatyn. Osy tusta zańdy suraq týyndaıdy: qazirgi tártipsizdikterdi obektıvti sebepteri bar aýqymdy áleýmettik narazylyqtyń bir bóligi dep qarastyrýǵa bola ma? Álde qoǵamdaǵy narazylyqty paıdalanyp, kúsh kórsetý men qıratýǵa beıim jastar óz áreketterine jol ashty ma?

«Baǵynbaıtyn Frantsııa» jáne solshyl saılaýshylar úshin kúres

Oqıǵalardyń aýqymy men uıymdasý sıpaty bılikke olardyń saıası astary bar ekenin aıtýǵa negiz berdi. Frantsııa premer-mınıstri Sebastıan Lekornıýdiń málimdeýinshe, prezıdent saılaýy qarsańynda elde búlik shyǵarýdy kózdeıtin ásire solshyl qozǵalystyń áreket etip jatqanyna dálelder bar. Úkimet basshysy bolǵan oqıǵalarǵa radıkaldy kúshterdiń birlestigin kinálap, olardyń arasynda «Baǵynbaıtyn Frantsııa» qozǵalysynyń yqpaly zor ekenin atap ótti.

Aıta keteıik, «Baǵynbaıtyn Frantsııa» qozǵalysy men onyń jetekshisi Jan-Lıýk Melanshon eldiń saıası ómirinde burynnan beri ótkir pikirtalas týǵyzyp keledi. Frantsýz saıasatyndaǵy ásire solshyl baǵyttyń ókili sanalatyn Melanshon batyl, keıde saıası ádep sheńberinen shyǵatyn málimdemelerimen tanymal. Biraq másele onyń jeke ustanymymen ǵana shektelmeıdi.

Melanshonnyń solshyl saılaýshylar arasyndaǵy tanymaldyǵy osy baǵyttaǵy birshama qalypty kózqarastaǵy saıası kúshterdiń jaǵdaıyn qıyndatyp otyr. Olar keı jaǵdaıda onyń yqpalymen sanasyp, ymyraǵa kelýge májbúr. Ásirese prezıdent nemese parlament saılaýy qarsańynda kúsh biriktirý qajettigi týyndaǵanda bul másele aıqyn seziledi. Óıtkeni solshyl partııalar Marın Le Pen jetekshilik etetin ásire ońshyl «Ulttyq birlestik» qozǵalysyna qarsy turý úshin ózara kelisimge kelýi kerek.

Kelesi jyly ótetin prezıdent saılaýyna Melanshon da qatyspaq. Boljam boıynsha, ol saılaýshylardyń 17–18 paıyzynyń qoldaýyna ıe bolýy múmkin. Biraq mundaı nátıje onyń ekinshi kezeńge ótýine jetkiliksiz. Sonyń saldarynan solshyl saılaýshylar taǵy da ásire ońshyldardyń jeńiske jetýine jol bermeý úshin ońshyl tsentrıster usynǵan kandıdatqa daýys berýge májbúr bolýy yqtımal.

Prezıdent saılaýynyń taǵdyryn kim sheshedi

Shyn máninde, solshyl kúshter úshin óz qatarynan Melanshonǵa qaraǵanda baıyptyraq, biraq saılaýdyń ekinshi kezeńine óte alatyn ortaq kandıdat usyný áldeqaıda tıimdi bolar edi. Mundaı jaǵdaıda Marın Le Penniń jeńisine jol bermeý úshin ońshyl tsentrısterdiń ózi solshyl kandıdatqa daýys berýge májbúr bolar edi. Sondyqtan qazir Frantsııadaǵy ustamdy solshyl kúshter ortaq kandıdatty aldyn ala daýys berý, ıaǵnı praımerız arqyly anyqtaýdy usynyp otyr.

Biraq Melanshon bul usynyspen kelispeıdi jáne prezıdent saılaýyna jeke qatysýǵa nıetti. «Ulttyq birlestiktiń» tanymaldyǵy artyp kele jatqanyn eskersek, mundaı sheshim saılaýdyń ekinshi kezeńine taǵy da osy qozǵalystyń ókili men ońshyl tsentrısterdiń kandıdaty shyǵatyn jaǵdaıǵa ákelýi múmkin.

Demek, sheshýshi kezeńde Marın Le Pen men ońshyl tsentrısterdiń ókili kezdesýi yqtımal. Sońǵysynyń qatarynda Gavr qalasynyń qazirgi meri, Frantsııanyń burynǵy premer-mınıstri Edýard Fılıptiń múmkindigi joǵary. Óıtkeni onyń saılaýshylar arasyndaǵy kórsetkishi ózge kandıdattarǵa qaraǵanda joǵary.

Mundaı jaǵdaıda saılaý «Ulttyq birlestik» pen oǵan qarsy birikken saıası kúshterdiń tartysyna aınalady. Ońshyl jáne solshyl tsentrıster, ásire solshyldar, musylman qaýymdastyǵynyń bir bóligi jáne basqa da saılaýshylar Le Penge qarsy birigýi múmkin. Basty másele – Marın Le Pen osyndaı keń aýqymdy saıası odaqtyń qarsylyǵyn eńsere ala ma?

Immıgranttar qaýymdastyǵy jáne qoǵamdaǵy jańa qaıshylyqtar

Bul jerde musylman qaýymdastyǵynyń atalýyna erekshe mán bergen jón. Óıtkeni olar Frantsııadaǵy saılaýshylar arasynda barǵan saıyn yqpaldy topqa aınalyp keledi. Elde shamamen 6 mıllıon musylman turady. Olardyń arasynda Frantsııanyń burynǵy Soltústik Afrıka otarlarynan, sondaı-aq Batys Afrıka elderinen shyqqandar kóp. Buǵan Afrıkadan qonys aýdarǵan hrıstıandardy da qosýǵa bolady. Jalpy alǵanda, bul toptar el halqynyń shamamen 8–10 paıyzyn quraıdy jáne saılaý nátıjesine yqpal ete alatyn eleýli kúsh sanalady.

Olardyń basym bóligi «Ulttyq birlestik» pen Marın Le Penniń saıası baǵytyn qoldamaıdy. Sonymen qatar musylman saılaýshylardyń arasynda Jan-Lıýk Melanshon jetekshilik etetin «Baǵynbaıtyn Frantsııa» qozǵalysyn jaqtaıtyndar da az emes. Munyń ózindik sebepteri bar. Melanshon kóshi-qondy, sonyń ishinde otbasylardy biriktirý saıasatyn qoldaıdy. Buǵan qosa, Izraıldiń, ásirese Gaza sektoryndaǵy áreketterin ótkir synap keledi.

Mundaı ustanymy onyń Frantsııadaǵy musylman qaýymynyń belgili bir bóliginen qoldaý tabýyna yqpal etedi. Onyń ústine Eýropadaǵy lıberaldy kózqarastaǵy azamattar arasynda Palestınany qoldaıtyn kóńil kúıdiń kúsheıýi Melanshonǵa jańa saıası múmkindik ashyp otyr. Ol bul jaǵdaıdy aldaǵy prezıdent saılaýynda óz paıdasyna jaratýǵa umtylatyny baıqalady.

Degenmen máseleniń kúrdeli tusy bar. Frantsııada burynǵy Soltústik jáne Batys Afrıka otarlarynan qonys aýdarǵan otbasylardyń ekinshi jáne úshinshi býyny arasynda radıkaldy kózqarastardyń, sonyń ishinde dinı sıpattaǵy ustanymdardyń kúsheıgeni baıqalady. Sonymen birge ımmıgranttardyń bir bóligi óz qaýymdastyǵy shoǵyrlanǵan aýdandarda turady.

Nelikten bılikke kóshedegi narazylyqty baqylaý qıyn

Bul máseleniń taǵy bir qyry musylman jáne jalpy ımmıgranttar qaýymdastyqtarynyń ishki uıymdasý erekshelikterimen baılanysty. Musylman jáne shyǵys qoǵamdarynan shyqqan qaýymdardyń bir bóligi Eýropada qalyptasqan jeke adamnyń derbestigine negizdelgen ómir saltyna tolyq beıimdele almaı otyr. Sonyń saldarynan olar kóbine óz ortasynda tuıyqtalyp, birtindep qoǵamnan oqshaýlanǵan aýdandarda shoǵyrlanady.

Aǵa býyn Frantsııaǵa qandaı jaǵdaıda kelgenin, onyń ishinde burynǵy frantsýz otarlaryndaǵy ómirdi jaqsy biledi. Al keıingi urpaqtyń burynǵy metropolııaǵa degen kózqarasy múlde basqa. Olar memleketten óz quqyqtary men áleýmettik talaptarynyń oryndalýyn kútedi. Bul belgili bir dárejede Frantsııanyń ózine tán narazylyq bildirý dástúrimen de úndesedi.

Biraq munda uıymdasý deńgeıi jaǵynan eleýli aıyrmashylyq bar. Shyǵys qoǵamynan shyqqan qaýymdastyqtarda ózara baılanys pen qaýym ishindegi yntymaq kúshti. Sondyqtan belgili bir jaǵdaı týyndaǵanda olar qysqa ýaqyt ishinde kóptegen jasty kóshege shyǵara alady. Frantsııada jappaı narazylyq bastalsa, mundaı toptardyń oǵan qosylýy da yqtımal.

Avtordyń paıymdaýynsha, ımmıgrant jastardyń uıymdasqan toptary men frantsýzdyń radıkaldy solshyl qozǵalystary birikken jaǵdaıda tártipsizdikterdiń aýqymy ulǵaıa túsedi. Bul jolǵy oqıǵalardyń buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge jetýine túrli faktorlar, sonyń ishinde saıası múddeler de áser etýi múmkin.

Frantsýz memleketine mundaı tolqýlardy toqtatý ońaı emes. Jalpy, Eýropanyń memlekettik ınstıtýttaryna qaýymdastyq negizinde uıymdasqan shyǵys qoǵamymen jumys isteý kúrdeli mindet bolyp otyr. Bir qyzyǵy, Soltústik Afrıka elderiniń ózinde jastar sany áldeqaıda kóp bolǵanymen, mundaı aýqymdaǵy jappaı tolqýlar sırek kezdesedi. Erekshe mysal retinde 2011 jylǵy «Arab kóktemin» ataýǵa bolady.

Munyń sebebi arab elderindegi bıliktiń qatańdyǵynda ǵana emes. Eýropa memleketteri sheshim qabyldaǵanda qoǵamdyq pikirmen, ásirese onyń lıberaldy bóligimen, sondaı-aq sot júıesi sııaqty táýelsiz ınstıtýttarmen sanasýǵa tıis. Al shyǵys qoǵamynda qaýymdastyq áleýmettik ómirdiń negizgi tirekteriniń biri sanalady. Sondyqtan jastardyń qoǵamǵa qaıshy áreketteri úshin qaýym jetekshileriniń de jaýapkershiligi bar.

Qaýym basshylary memleketpen qatynas nasharlasa, onyń saldary ózderiniń ekonomıkalyq múddelerine de áser etýi múmkin ekenin jaqsy túsinedi. Sol sebepti olar jastardyń áreketin belgili bir deńgeıde baqylaýǵa múddeli.

Eýropada jaǵdaı basqasha qalyptasqan. Munda shyǵys qoǵamynan shyqqan qaýymdastyqtar bolǵanymen, olardyń bir bóligi qoǵamnan oqshaýlanǵan aýdandarda ómir súredi. Shyǵys elderinde qaýym jetekshileri ekonomıka men saıasatqa tikeleı aralassa, Eýropada mundaı baılanys áldeqaıda álsiz.

Onyń ústine musylman qaýymdastyqtarynyń tabysqa jetken ókilderi kóbine óz ortasynan alystap, eýropalyq qoǵamǵa sińisip ketedi. Biraq qaýymdastyq retinde birigýge degen umtylys saqtalady. Sonyń nátıjesinde paıda bolǵan bos keńistikti túrli dinı uıymdar nemese jastar toptary toltyra bastaıdy.

Sondyqtan Frantsııadaǵy qazirgi narazylyqtardy 1968 jylǵy stýdentter tolqýymen tolyq salystyrýǵa bolmaıdy. Ol kezde narazylyqtyń negizinde solshyl lıberaldy ıdeologııa jatty. Búginde de Frantsııada bul saıası dástúrdiń yqpaly kúshti. Qoǵamnyń áleýmettik saıasatty keńeıtýdi talap etip, kóshege shyǵýǵa daıyndyǵy da saqtalǵan.

Biraq qazirgi narazylyqtarǵa jańa sıpat beretin taǵy bir faktor bar. Ol – ımmıgranttar qaýymdastyǵynan shyqqan jastardyń bir bóligi kiretin uıymdasqan radıkaldy toptardyń belsendiligi.

Bıýdjet tapshylyǵy jáne áleýmettik ýádelerdiń quny

Melanshonnyń osy toptardyń qoldaýyna súıenýge tyrysatynyn eskersek, olardyń bir bóliginiń ózin «Baǵynbaıtyn Frantsııa» qozǵalysymen baılanystyrýy túsinikti. Premer-mınıstr Lekornıýdiń tártipsizdikterge osy partııamen baılanysy bolýy múmkin radıkaldy solshyl kúshterdiń qatysy bar ekenin aıtýyna da osy jaǵdaı negiz bolǵan.

Biraq bul Melanshonnyń narazylyqtardy uıymdastyrýǵa múddeli bolǵanyn bildirmeıdi. Ol sherýshilerdi qoldady, degenmen tártipsizdikterdi tikeleı uıymdastyrdy deýge negiz az. Onyń ústine mundaı áreket aldaǵy saılaýda ózine tıimsiz bolýy múmkin. Óıtkeni 17 qazandaǵy oqıǵalar «Ulttyq birlestiktiń» tanymaldyǵyn arttyrýy ábden yqtımal.

Sonymen birge Melanshon men radıkaldy toptardyń arasyndaǵy baılanysty alǵa tartýdyń astarynda saıası esep te jatýy múmkin. Óıtkeni Melanshonnyń bedeli tómendese, onyń prezıdent saılaýynyń ekinshi kezeńine shyǵý múmkindigi de azaıady.

Qazirgi bıliktegi ońshyl tsentrıster úshin ekinshi kezeńge Gavr qalasynyń meri Edýard Fılıptiń ótkeni tıimdi. Mundaı jaǵdaıda solshyl jáne ásire solshyl kúshterdiń jaqtastary Marın Le Penniń jeńisine jol bermeý úshin Fılıpke daýys berýge májbúr bolady.

Jalpy, Frantsııa saıasaty kúrdeli kezeńge aıaq basty. Saıası ortalyqtyń áreket etý múmkindigi barǵan saıyn tarylyp keledi. Bir jaǵynan ásire solshyldar, ekinshi jaǵynan ásire ońshyldar tsentrıstik kúshterge qysymdy kúsheıtip otyr. Mundaı jaǵdaıda el aldyndaǵy kúrdeli máselelerdi sheshý qıyndaı túsedi.

Sonyń biri – bıýdjet tapshylyǵyn qysqartý. Qazir Frantsııanyń bıýdjet tapshylyǵy jalpy ishki ónimniń 5,1 paıyzyna jetken. Bul Eýropalyq odaq belgilegen 3 paıyzdyq shekten edáýir joǵary.

Narazylyqtar qarsańynda, 16 qazanda Frantsııa bankiniń basshysy Emmanıýel Mýlen 2029 jylǵa qaraı bıýdjet tapshylyǵyn JІÓ-niń 3 paıyzyna deıin tómendetýge bolatynyn málimdedi. Biraq bul maqsatqa jetý úshin memlekettik shyǵyndardy qysqartý qajet. Al mundaı qadam frantsýz qoǵamynyń kóńilinen shyqpaıtyny anyq.

Sebastıan Lekornıý úkimeti 2027 jylǵy bıýdjette shyǵyndardy 54 mıllıard eýroǵa qysqartýdy josparlaǵan. Mundaı sharalardyń qoǵam tarapynan qoldaý tabýy qıyn.

Osy jaǵdaıda 17 qazandaǵy tolqýlar men buryn-sońdy bolmaǵan qıratýlardyń saldary ártúrli bolýy múmkin. Bir jaǵynan, bılik qoǵam talabyna kónip, memlekettik shyǵyndardy qysqartýdan bas tartýy yqtımal. Biraq eldiń qaryzǵa qatysty jaǵdaıy óte kúrdeli. Sondyqtan mundaı saıasatty qansha ýaqyt jalǵastyrýǵa bolatyny belgisiz.

Qazir Frantsııanyń memlekettik qaryzy 3,595 trıllıon eýroǵa jetken. Bul Eýropalyq odaq elderiniń jalpy 15,7 trıllıon eýrolyq qaryzynyń shamamen 23 paıyzyna teń.

Ekinshi jaǵynan, jappaı tártipsizdikter qoǵamǵa úlken áser etip, elde qoǵamdyq tártipti kúsheıtýdi jáne memlekettik qarjyny qatań baqylaýǵa alýdy talap etetin saıası kúshterdiń bedelin arttyrýy múmkin.

Qalaı bolǵanda da, Frantsııany alda kúrdeli kezeń kútip tur. Endi Frantsııa bıligine eldegi turaqtylyqty saqtaı otyryp, halyqtyń áleýmettik talaptaryn oryndaý men bıýdjet shyǵyndaryn qysqartýdyń jolyn tabý ońaıǵa soqpaıdy