Fızıka boıynsha Nobel syılyǵy Frensıs Haltsenge buıyrdy
ASTANA. KAZINFORM — 2026 jylǵy fızıka boıynsha Nobel syılyǵy ǵaryshtan jetken asa qýatty neıtrınony ashýǵa qosqan úlesi úshin belgııalyq ǵalym Frensıs Haltsenge berildi. Bul týraly Stokgolmde Shvetsııa Koroldik ǵylym akademııasynyń Nobel komıteti málimdedi, dep habarlaıdy DW.
Nobel syılyǵy Frensıs Haltsenge «IceCube neıtrıno observatorııasynyń jumysyna qosqan sheshýshi úlesi jáne astrofızıkalyq qubylystardan paıda bolatyn asa qýatty neıtrınony anyqtaýdaǵy eńbegi» úshin berildi. 2011 jyly Antarktıdada iske qosylǵan bul observatorııa jaryq datchıkteri ornatylǵan, kólemi shamamen bir tekshe shaqyrym bolatyn muz qabatynan turady. Osy qurylǵylardyń kómegimen ǵalymdar ǵalamnyń alys túkpirlerinde orasan zor energııa bólingen sátterde paıda bolatyn neıtrıno bólshekterin tirkep, olardyń qaıdan kelgenin zertteıdi.
— Asa joǵary energııaǵa ıe neıtrıno basqa bólshekter sııaqty belgili bir ortada túziledi. Alaıda olardyń ereksheligi — ǵaryshtan Jerge jetkenshe baǵytyn ózgertpeı, energııasyn joǵaltpaıdy. Sol arqyly ǵalymdar ǵalamdaǵy asa qýatty qubylystar týraly ózge jolmen baıqaý qıyn derekterdi ala alady, — dep atap ótti Nobel komıteti.
Byltyr fızıka boıynsha Nobel syılyǵy AQSh ǵalymdaryna berilgen
2025 jylǵy fızıka boıynsha Nobel syılyǵyn kvanttyq fızıka salasyndaǵy zertteýleri úshin Ulybrıtanııalyq Djon Klark, frantsýz Mıshel Devore jáne amerıkalyq Djon Martınıs aldy. Ǵalymdar elektr tizbeginde kvanttyq qubylystardyń baıqalatynyn, sonyń ishinde bólshekterdiń kedergiden ótip ketýi jáne energııanyń belgili bir deńgeılermen ózgerýi múmkin ekenin dáleldegeni úshin marapattaldy.
Nobel komıtetiniń málimetinshe, laýreattardyń tájirıbeleri kvanttyq fızıkanyń naqty qubylystaryn kórsetti. Fızıkadaǵy negizgi máselelerdiń biri — kvanttyq-mehanıkalyq qubylystar baıqalatyn júıeniń kólemi qanshalyqty úlken bolýy múmkin degen suraq. 2025 jylǵy laýreattar qolmen ustaýǵa bolatyn elektr tizbegine tájirıbe júrgizip, onda kvanttyq týnneldeý men energııanyń belgili bir deńgeılerge bólinetinin dáleldedi.
1901 jyldan beri fızıka boıynsha Nobel syılyǵy 120 ret tabystalyp, ony 230 ǵalym ıelengen. Olardyń beseýi — áıelder. Syılyq kólemi 12 mln shved krony, ıaǵnı shamamen 1,06 mln eýro.
Nobel aptalyǵy jalǵasyp jatyr
Dınamıtti oılap tapqan Alfred Nobeldiń ósıeti boıynsha bes baǵytta — fızıologııa jáne medıtsına, fızıka, hımııa, ádebıet jáne beıbitshilik salalarynda Nobel syılyǵy taǵaıyndalyp, 1901 jyldan beri tabystalyp keledi. Nobel aptalyǵynyń alǵashqy kúni — 5 qazanda fızıologııa jáne medıtsına salasyndaǵy syılyq ıegerleriniń esimderi jarııalandy. Bul marapat Germanııa ǵalymdary Peter Hegeman men Georg Nagelge, sondaı-aq amerıkalyq Karl Deısserotqa berildi.
— Peter Hegeman men Georg Nagel bir jasýshaly baldyrdan erekshe aqýyz — jaryq áserine jaýap beretin rodopsındi anyqtady. Al Karl Daısserot osy aqýyzdy júıke jasýshalaryn jaryq arqyly basqarýǵa múmkindik beretin quralǵa aınaldyrdy. Bul jańalyqtar neıroǵylymda jańa zertteý baǵytynyń qalyptasýyna jol ashty, — delingen Karolın ınstıtýty Nobel assambleıasynyń habarlamasynda.
Instıtýttyń málimetinshe, optogenetıka — tiri mıdaǵy júıke jasýshalarynyń estelikterdi, sezimder men minez-qulyqty qalaı qalyptastyratynyn zertteýge múmkindik beretin ádis.
Hımııa salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń ıegeri 7 qazanda, ádebıet boıynsha marapat ıegeri 8 qazanda Stokgolmde jarııalanady. Al beıbitshilik syılyǵynyń laýreaty 9 qazanda Osloda belgili bolady. Sondaı-aq 12 qazanda Shvetsııa banki 1968 jyly taǵaıyndaǵan ekonomıka salasyndaǵy syılyqtyń laýreaty jarııalanady.
