Fast fashion ındýstrııasy & kıimdi qaıta óńdeýge qaýqarymyz qandaı
ASTANA. KAZINFORM – Tigin ındýstrııasy – álemdegi eń negizgi lastaýshy salanyń biri. Sebebi óndirý kezinde aýaǵa kóp mólsherde kómirqyshqyl gazy bólinedi. Soǵan qaramastan, eski kıimdi qaıta óńdeý máselesi odan da ózekti. Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy sarapshylarmen birge onyń mańyzyn, álemdegi ahýal men Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy jan-jaqty taldap kórdi.
92 mıllıon tonnadan astam kıim qoqysqa ketedi
BUU-nyń baǵalaýynsha, álemde jyl saıyn 92 mıllıon tonnadan astam kıim qoqysqa tastalady. Sonyń nebári 12 paıyzy ǵana qaıta óńdeledi.
Bul – jalań statıstıka emes, sońǵy onjyldyqtarda ýshyǵyp bara jatqan jahandyq daǵdarystyń kórinisi. 2000-2015 jyldar aralyǵynda kıim óndirisi eki ese artsa, ony paıdalaný uzaqtyǵy 36 paıyzǵa qysqarǵan.
Bul ózgeristiń túp-tórkini tutyný modeliniń transformatsııasymen tikeleı baılanysty. Sońǵy jyldary fast fashion ındýstrııasy qarqyndy damyp, naryqqa arzan ári únemi jańaryp otyratyn kıimderdiń úzdiksiz aǵymyn ákeldi. Ásirese elektrondyq saýda platformalary úrdisti kúsheıtip, kıimdi uzaq merzimge arnalǵan buıymnan góri qysqa tsıkldi taýarǵa aınaldyrdy. Sonyń saldarynan tekstıl qaldyqtarynyń kólemi jyl saıyn ulǵaıyp keledi, al olardy basqarý júıesi qarqynǵa ilese almaı otyr.
Degenmen, másele tek artyq tutynýmen shektelmeıdi. Qalyptasqan qaıta óńdeý júıesiniń ózi qanshalyqty tıimdi degen suraq ta kún tártibinen túspeı otyr. ıAǵnı, jınalǵan kıimderdiń shynymen qaıta óńdeletinine kepil joq. Bul kúmándi túrli zertteýler naqtylaı túsedi.
Máselen, Shvetsııanyń SVT telearnasy júrgizgen tájirıbede jýrnalıster kıimderge jasyryn GPS-trekerler ornatyp, olardyń keıingi qozǵalysyn baqylaǵan. Nátıjesinde tapsyrylǵan kıimderdiń basym bóligi Kenııa, Gana, Tanzanııa sııaqty elderge jóneltilip, aqyr sońynda polıgondarǵa túsetini anyqtalǵan. Bul derek damyǵan elderdegi artyq tutynýdyń saldary is júzinde basqa óńirlerge yǵystyrylyp jatqanyn kórsetedi.
Osyǵan uqsas tájirıbeler Brazılııada, Sıngapýrda jáne Fınlıandııada da júrgizilip, nátıjesi ózgermegen. Resmı túrde qaıta óńdeýge nemese qaıyrymdylyqqa jiberilgen kıimderdiń edáýir bóligi ne qysqa ýaqytqa ǵana ekinshi naryqta aınalymǵa túsedi, ne aqyrynda qarapaıym qoqyspen birge kómiledi. Munyń bir sebebi – tekstıl ónimderiniń kúrdeli quramy. Mysaly, polıester men maqta qospasynan jasalǵan matalardy tolyqqandy qaıta óńdeý qıyn. Sondyqtan kóptegen kompanııalar úshin mundaı qaldyqtardy joıý ekonomıkalyq turǵydan anaǵurlym tıimdi sheshimge aınalyp otyr.
Osylaısha, másele bir ǵana kezeńmen shektelmeıtin tutas tizbekke aınalady. Qaıta óńdeý múmkindigi shekteýli, al polıgondar shamadan tys tolyp jatqan jaǵdaıda, qaldyqtardy basqarýdyń kelesi kezeńi retinde olardy joıý tásilderin tańdaý qajettiligi týyndaıdy.
Sol balamalardyń biri – kıim qaldyqtaryn órteý. Bul ádis qoǵamda daýly pikir týdyrǵanymen, birqatar elderde energııaǵa aınaldyrýdyń tetigi retinde qarastyryla bastady.
Kıim órteýdiń ekologııalyq saldary aýyr
Eýrokomıssııa deregine sáıkes, Eýroodaqta kıimderdiń shamamen 10 paıyzy órteledi. Sonyń saldarynan jyl saıyn atmosferaǵa 5,6 mıllıon tonna kómirqyshqyl gazy bólinedi. ıAǵnı, qaldyqty joıýdyń ózi ekologııalyq qysymdy kúsheıtetin faktorǵa aınalyp otyr.
Qaıshylyqtardyń jınaqtalýy Eýropada naqty sheshim qabyldaýǵa alyp keldi. Nátıjesinde Eýroodaq satylmaǵan kıimdi joıýǵa tyıym saldy. Іri kompanııalar bul talapty qazirden bastap oryndaýy tıis, al qalǵandary 2030 jylǵa deıin tolyq kóshýi kerek. Bul sheshim bıznestiń jaýapkershiligin keńeıtti.
Sarapshylardyń pikirinshe, mundaı qadamdar kezdeısoq emes, kerisinshe, burynnan qalyptasqan júıeli saıasattyń jalǵasy. Eýropada tekstıl qaldyqtaryn basqarý modeli kezeń-kezeńimen engizilip keledi.
– Ótken jyldan bastap tekstıldi bólek jınaý mindetteldi. Óndirýshilerdiń keńeıtilgen jaýapkershiligi júıesi jumys isteıdi. H&M, Zara sııaqty brendter ekologııalyq alym tóleıdi, bul qarajat jınaý men qaıta óńdeýge jumsalady. Ekodızaın talaptary engizilgen, ıaǵnı kıim qaıta óńdeýge jaramdy bolýy tıis. Naqty maqsattar strategııalyq qujattarda bekitilgen. Kóptegen elde tekstıldiń 50-60 paıyzy qaıta paıdalanýǵa jiberiledi. Second-hand naryǵy men jóndeý qyzmetteri damyǵan. Reseı de osy baǵytta ilgeriledi, – deıdi ekobelsendi, Qazaq Expert Club sarapshysy Nurjamal Imınova.
Qazaqstan qalys kele jatyr
Qazaqstanda bul baǵytta tolyqqandy, turaqty júıe qalyptasty deý ázirge erte. Soǵan qaramastan másele kún tártibine shyǵyp, alǵashqy qadamdar jasala bastady. Sonyń biri – Ekologııa mınıstrligi ázirlep jatqan qaldyqtardy basqarýdyń jańa ulttyq strategııasy. Qujattyń negizgi maqsaty – qaldyqtardy bólek jınaý úlesin arttyryp, qaıta óńdeý aýqymyn keńeıtý arqyly júıeni kezeń-kezeńimen qalyptastyrý.
– Elimizdiń 2029 jylǵa deıingi ulttyq damý josparynda suryptaý men qaıta óńdeý úlesin arttyrýkózdelgen, – delingen mınıstrlik aqparatynda.
Alaıda máseleniń naqty aýqymyn baǵalaý ońaı emes. Sebebi resmı statıstıka polıgondardaǵy tekstıl qaldyqtarynyń úlesin jeke kórsetpeıdi. Nátıjesinde bul problema kózge birden baıqalmaıtyn, biraq kólemi turaqty túrde ósip jatqan qubylys retinde qalyp otyr. Bul jaǵdaı salanyń áli de qalyptasý kezeńinde ekenin ańǵartady.
– Elimizde eski kıimderdi jınaý men qaıta óńdeý áli bastapqy kezeńde. Bul baǵyt ekologııa salasyndaǵy erikti bastamalar men pılottyq jobalar arqyly damyp keledi, olardy memleket nemese bıznes qoldaıdy. Textile recycling salasynyń ekonomıkasy endi ǵana qalyptasý ústinde. Qazirgi tańda bul baǵytta júıelilik joq, negizgi qozǵalys Almaty men Astanada shoǵyrlanǵan. Degenmen, úrdis bar jáne onyń óńirlerge taralýyna negiz qalyptasyp keledi, – deıdi Nurjamal Imınova.
Eski kıimge «ekinshi ómir» syılaǵan joba
Qazaqstanda eski toqyma buıymdaryn jınaý, suryptaý jáne qaıta óńdeýdi júıeli túrde qolǵa alǵan bastamalardyń biri – Almatyda iske qosylǵan Fabriqa jobasy. Jobanyń avtory – Ekaterınbýrgten qonys aýdarǵan kásipker Denıs Lekomtsev. Fabriqa tek tekstıldi jınaýmen shektelmeı, ony qaıta óńdeýdiń tolyq tizbegin qurýǵa baǵyttalǵan.
Joba memlekettik granttardyń kómeginsiz, jeke ınvestıtsııa esebinen damyp keledi. Qazirgi tańda Almatyda Fabriqa-nyń 18 boksy ornatylǵan. Bir aıdyń ishinde qala turǵyndary 20 tonna tekstıl tapsyrǵan. Al jınalǵan kıim odan ári naqty tehnologııalyq tizbek boıynsha óńdeledi.
– Biz aldymen tekstıldi jınap, suryptaımyz. Zattardyń 3%-yn Second-hand-ke jáne qaıyrymdylyq qorlarǵa jiberemiz, qalǵanyn qaıta óńdeýge daıyndaımyz, – dep túsindirdi Denıs Lekomtsev.
Kelesi kezeńde materıal tereńirek óńdeýden ótedi. Sodan soń óndiriste nemese avtojýý oryndarynda qoldanylatyn súrtkish shúberek paıda bolady. Kıimniń bir bóligi regeneratsııalanǵan talshyqqa aınalyp, jastyq, kórpe nemese matras toltyrǵyshy retinde qoldanylady. Mysaly, eski djınsylardan dekoratıvti jastyqtarǵa arnalǵan toltyrǵysh jasalady. Alaıda bul baǵytta tehnıkalyq shekteýler bar.
– Kásiporyndar bizge matanyń qaldyqtaryn usynady, biraq bizdiń jabdyq ázirge tek iri mata bólikterine arnalǵan. Usaq qaldyqtardy qaıta óńdeý qıyn. Mundaı mashınalar bar, biraq biz olardy áli satyp alǵan joqpyz. Qytaılyq nusqalar bar, al eýropalyq jabdyq qymbat. Qazir túrli óndirýshilermen kelissóz júrgizip jatyrmyz, – deıdi Lekomtsev.
Jalpy, Qazaqstanda bul baǵyt endi ǵana qalyptasyp keledi jáne jobalar kóbine tar segmentterde jumys isteıdi.
Qazirgi jaǵdaıda mundaı jobalardy qoldaý quraldary shekteýli. Spıkerdiń aıtýynsha, negizgi múmkindik – «Jasyl damý» baǵdarlamasy aıasynda 3% mólsherlememen beriletin nesıe. Al qaıta óńdeýdi júıeli túrde yntalandyratyn basqa tetikter ázirge jetkiliksiz.
Ekoaktsııaǵa qatysýshylar sany artqan
Elordada da paıdalanylǵan tekstıldi qaıta óńdeýge baǵyttalǵan jumystar belsendi júrgizilip jatyr. Eski kıimder qoqysqa tastalmaı, Glovex jobasy aıasynda óńdeledi.
Jınalǵan matalar aldymen talshyqqa deıin usaqtalyp, suryptalady da qaıta óńdeýge jiberiledi. Maqtadan ıirimjip jasalyp, odan qorǵanysh qolǵaptary toqylady. Bir tonna qaıta óńdelgen kıimnen shamamen 6 myń jup qolǵap shyǵatyny júıeniń tıimdiligin kórsetedi.
Qazirgi ýaqytta kıimdi tikeleı tsehqa aparyp tapsyrý múmkin emes, kásiporyn tek iri partııalarmen jumys isteıdi. Degenmen, «Darmarka» ekoaktsııasy arqyly árbir turǵyn óz kıimin qaıta óńdeýge ótkize alady. Bul shara eriktiler arqyly júzege asyrylady.
Sonymen qatar aktsııa kıimderdi aıyrbastaý nemese qaıyrymdylyqqa tapsyrý múmkindigin de usynady. Jaqsy kúıdegi kıimder «Like Komek» qaıyrymdylyq dúkenine jetkiziledi, munda ony muqtaj otbasylar tegin ala alady. Al bir bóligi satylymǵa shyǵyp, túsken qarajat qaıyrymdylyqqa jumsalady.
– Zattardyń bir bóligin muqtaj jandar sol jerde-aq alyp ketedi, bir bóligi «Like Komek» dúkenine jiberiledi, tek úshten biri ǵana qaıta óńdeýge ótedi. Qýantatyny, aktsııaǵa qatysýshylar qatary artyp jatyr, – deıdi ekoaktsııa uıymdastyrýshylary.
Salany qalaı damyta alamyz?
Qala men aýyl turǵyndary arasynda eski kıimderdi qaıta óńdeý mádenıetine degen belsendilik birkelki emes. Sarapshylardyń pikirinshe, jaǵdaıdy túzetý úshin aqparattandyrý men ekologııalyq sanany arttyrý mańyzdy.
– Zero waste mádenıetin belsendi nasıhattaý jáne ekologııalyq qaýymdastyqtar men startaptardy qoldaý qajet. Kóp adamdar kıimdi qaıta óńdeýge bolatynyn bilmeıdi, fast fashion ındýstrııasynyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııanyn túsinbeıdi. Muny túzeý kerek, – deıdi Nurjamal Imınova.
Sanaly tutyný jáne eski kıimge «ekinshi ómir» berý ıdeıasy kóbine jas býyn arasynda qoldaý tabady. Olar sheteldik tájirıbeni kórip, bul mádenıettiń qoǵamǵa qalaı paıda ákeletinin túsinedi. Sondyqtan mundaı daǵdylardy balabaqshadan bastap úıretý, sheberlik sabaqtaryn ótkizý, jarystar uıymdastyrý jáne ınnovatsııalar engizý arqyly ǵana naqty nátıje alýǵa bolady.
Alaıda, eldi tikeleı qarjylaı yntalandyrý mehanızmi áli joq.
– Mysaly, metall ótkizgendeı shaǵyn aqy tóleý júıesi engizilse, bul baǵytqa qyzyǵýshylyq artar edi, – deıdi spıker.
Zańnamalyq deńgeıde Qazaqstanda 2030 jylǵa qaraı qaldyqtardy qaıta óńdeý úlesin 40%-ǵa jetkizý maqsaty qoıylǵan. Bul maqsatqa jetý úshin tekstıl qaldyqtaryn jeke sanat retinde qarastyrý, bızneske granttar men sýbsıdııalar arqyly qoldaý kórsetý, sondaı-aq halyq úshin qoljetimdi ınfraqurylym qalyptastyrý qajet. Kıim jınaýǵa arnalǵan konteınerler men bokstar ár aýdan men aýylda bolýy tıis.
Sonymen qatar, ekolog Laýra Málik qaldyqtardy qaýipsiz joıýǵa erekshe nazar aýdarady.
– Arnaıy qondyrǵy qajet. Bul – termııalyq óńdeý ádisi. Qaldyqtardy joǵary temperatýrada jaǵyp, energııaǵa aınaldyrýǵa múmkindik beredi. Qondyrǵy eki bólikten turady. Birinshi bóliginde qaldyq janady, ekinshi bóliginde shyǵatyn gazdar óńdeledi. Іshki temperatýra 1000°C-qa jetedi. Mundaı jobany qala deńgeıinde iske asyrý kerek, óıtkeni qondyrǵy mıllıondaǵan teńge turady, – deıdi ol.
Qoryta aıtqanda, elimizde eski kıimderdi qaıta óńdeý mádenıeti bastapqy kezeńde qalyptasyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta aqparattandyrý, qarjylyq yntalandyrý jáne ınfraqurylym arqyly júıeli damý jolǵa qoıylady degen úmit bar. Sonda tekstıl qaldyqtary aıtarlyqtaı azaımaq.
