Farmatsevtıkadaǵy tepe-teńdik: baǵa men qoljetimdilik
ASTANA. KAZINFORM – Ótken jyly memleket elimizdegi 5 myńǵa jýyq dáriniń baǵasyn rettedi. Dese de keıingi jyldary halyq tarapynan baǵa ósimine qatysty shaǵymdar toqtar emes. Kazinform tilshisi oǵan áser etetin faktorlardy anyqtap, sebebine úńilip kórdi.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi dárilik zattarǵa shekti baǵa belgileý arqyly naryqty baqylaýda ustap otyr. Vedomstvo ókiliniń aıtýynsha, baǵa jylyna eki ret qaıta qaralyp, birqatar shyǵyndar alynyp tastalǵan.
– Qazaqstanda dárilik zattarǵa shekti baǵa qoıylady, sol arqyly retteledi. Kodekske sáıkes, baǵa jylyna eki ret bekitiledi. 2024 jyly tasymaldaý, marketıng shyǵyndary alynyp tastaldy. 2025 jyly 4994 dárige shekti baǵa belgilenip, 3801-iniń baǵasy orta eseppen 26%-ǵa tómendedi. Degenmen jalpy naryqta shamamen 17% ósim baıqalady, - deıdi Farmatsevtıkalyq qyzmetti profılaktıkalyq baqylaý basqarmasynyń basshysy Ásııa Moldımanova.
Memleket dári baǵasyn rettedi degenmen naryqtaǵy jaǵdaı múlde basqa. Sarapshylardyń aıtýynsha, baǵany retteýdiń janama áseri bar.
– Bir óndirýshi birneshe dári shyǵarady. Olardyń bir bóligi retseppen beriledi, ekinshi bóligi retsepsiz satylady. Retseppen beriletin dárilerge memleket tarapynan shekti baǵa qoıylady. Iá, sol kezde olardyń baǵasy arzandaıdy. Biraq óndirýshi joǵaltqan shyǵynyn retsepsiz satylatyn dárilerdiń ústine qosady. Mysaly, Teva kompanııasy «Sýmamed» dárisin shyǵarady. Ol 6 myń teńgeden 3 myń teńgege tústi. Biraq sonymen qatar «Dekatelen» 2 myń teńgeden 4 myń teńgege deıin qymbattady. Al halyq kóbine retsepsiz dárilerdi satyp alady. Sondyqtan bul jaǵdaı halyqqa aýyr tıdi, - deıdi qazaqstandyq táýelsiz dárihanalar qaýymdastyǵynyń basshysy Raýshan Áýbákirova.
Qarapaıym turǵyndar da dári baǵasynyń naqty ósimin kúndelikti ómirde sezip otyr.
– Arzandap jatqan dári kórgen joqpyz. Qarapaıym «Aspırınniń» ózi 500 teńgeniń o jaq-bu jaǵy bolǵan. Ony buryn 200–250 teńgege alatynbyz. Buryn baǵasy 1000 teńgege jetpeıtin «Trombopol» degen dáriniń ózi qazir 1500 teńge bolǵan. Ózimiz ishetin «Betaserk» degen dárini tapqan da joqpyn. Dárihanalarda joq bolǵan soń, úlken qalalardan aldyryp jatyrmyz. Byltyr maǵan 2 dárini 8 jarym myń teńgege aldyrdym degen edi. Endi sony 12 myń teńgege chegimen ákelip berip otyr. Ótken joly aýyrǵanda júrek-qantamyrlarynyń jumysyn rettep otyrý úshin «Kardıomagnıl» bergen edi. Ony buryn kúıeýime alyp júrgen kezde 2 jarym myń teńgeniń jobasynda alatynmyn. Onyń taǵy ishinde kóp bolatyn. Biraq keshe oǵan aqsham jetpeı qalyp, «Trombopoldy» aldym. Byltyr tumaý kezinde «Antıgrıppındi» 260–270 teńgege alyp ishtik. Qazir baǵasy 500–530 teńgege kóterilip ketipti. Bylaıynsha 2 ese qymbattap tur ǵoı, - deıdi Rysaldy Álmuhamedova.
Sozylmaly aýrýy bar naýqastar úshin bul másele odan da kúrdeli.
– Men ózim 2–3 dıagnozben esepte turamyn. Maǵan kerek dáriler óte qymbat. Mysaly, bizge tegin beriletin ınsýlın meniń 2-tıp dárejeme sáıkes kelmegen soń, qymbatyn alýym kerek. Biraq ol dárige qolym jetpeıdi. Aıyna 60 myń teńgelik dári jazyp bergen. Sosyn «Tıogammanyń» baǵasy tómendese eken deımin. Ony da aı saıyn alyp turýym kerek. Biraq shamam kelmeıdi. Onyń 5 kúndigi bizde 50 myń teńge turady. Ózim jumysqa shyǵyp, aqsha taýyp alaıyn desem, densaýlyǵym jaramaıdy, - deıdi Aınash Raıova.
Al mınıstrlik mamandary retteýden shyǵarylǵan dárilerdiń baǵasy týraly bylaı deıdi:
– «Aspırın» preparatyna monıtorıng júrgizildi. Shekti baǵa 2021 jyldan bastap bekitilip keledi. Sol kezdegi jáne qazirgi baǵalardy salystyrsaq, 2021 jyly «Aspırın» 41 teńge bolǵan. 2023 jyly 231 teńgege deıin ósken. ıAǵnı shekti baǵanyń ózi aıtarlyqtaı artqan. Al 2025 jyly retteýden shyǵarylǵannan keıin onyń baǵasy 170–250 teńge aralyǵynda qalyptasty, - deıdi Ásııa Moldımanova.
Dári baǵasyna ne áser etedi?
2025 jyly PharmXplorer kompanııasynyń málimeti boıynsha, dárilerdiń baǵasy 32 paıyzǵa qymbattaǵan. Al tutyný kólemi 13 paıyzǵa azaıǵan kórinedi.
– Dári baǵasyna ne áser etedi? Birinshiden, óndirýshilerdiń baǵasy. Ekinshiden, kedendik shyǵyndar. Qazir oǵan qosymsha qun salyǵy qosylyp jatyr – bul da áser etedi. Úshinshiden, kóterme saýdagerlerdiń úlesi. Qazaqstanda olardyń qosatyn quny óte kóp, biraq olardy eshkim qadaǵalap otyrǵan joq. Memleket tarapynan buıryqtar shyǵady, biraq olar aıqyn emes, - deıdi Táýelsiz dárihanalar qaýymdastyǵynyń basshysy.
Dárihana ıegerleri bolashaqta dári baǵasy taǵy da ósýi múmkin ekenin jetkizdi. Sebebi qosymsha qun salyǵynyń artýy preparattardyń qymbataýyna ázirden áser etip jatyr. Oǵan qosa endi táýelsiz dárihanalar esepshi jaldaýǵa májbúr deıdi. Al otandyq óndirýshiler baǵanyń shıkizatqa baılanysty ózgeretinin aıtady.
– Qazaqstanda óndiriletin dárilerdiń baǵasy óndirýshi baǵasyna negizdeledi. Bul baǵaǵa shıkizat pen materıaldarǵa ketken shyǵyndar, óndiristik jáne operatsııalyq shyǵyndar, logıstıka, sapany baqylaý jáne basqa da faktorlar kiredi. Shekti baǵalardy esepteý kezinde memleket referenttik ádisti qoldanady: ıaǵnı, dáriniń baǵasy túpnusqa nemese ımporttyq balama preparattardyń baǵasymen salystyrylady. Al bul preparattardyń baǵasy óz kezeginde makroekonomıkalyq turǵydan uqsas eldermen salystyrylyp anyqtalǵan. Mundaı tásil negizdelgen ári básekege qabiletti baǵa deńgeıin belgileýge múmkindik beredi, - deıdi otandyq farmatsevtıkalyq kompanııanyń bas dırektory Adam Alekseıýk.
Sonymen qatar dáriniń shyǵarylý formasy, dozasy, kólemi, qaptamasy sııaqty parametrler de eskeriledi. Otandyq preparattardyń baǵasy ımporttyq balamalarmen salystyrylady. Alaıda bul tájirıbe árdaıym olardyń básekege qabilettiligin arttyra bermeıdi. Sebebi ımporttyq dáriler ádette iri kólemde óndirilip, keń geografııada taralady, al jergilikti óndirýshilerdiń múmkindigi shekteýli.
Naryqtaǵy monopolııa: bolashaqqa boljam
Taǵy bir ózekti másele – farmatsevtıka salasyndaǵy monopolııa. Táýelsiz dárihanalar otandyq óndirýshiler tarapynan jasandy tapshylyq týyndap, dári baǵasynyń sharyqtaýynan qaýiptenip otyr.
– Buryn Qazaqstandaǵy eń iri bes kompanııa tek kóterme saýdamen aınalysatyn. Qazir olar óz dárihanalaryn ashyp, naryqta monopolııa quryp jatyr. Olar táýelsiz dárihanalarǵa kedergi keltiredi. Sebebi belgili bir dárilerge jasandy defıtsıt týdyrady: keıbir dáriler tek ózderiniń dárihanalarynda ǵana bolady, al basqalarynda bolmaıdy. Búginde búkil taýar aınalymynyń 78 paıyzy osy bes kompanııaǵa tıesili. Eger táýelsiz dárihanalar bolmasa, Qazaqstanda tolyq monopolııa qalyptasady. Ondaı jaǵdaıda baǵany solar ózderi belgileıdi, - deıdi Raýshan Áýbákirova.
Al sarapshy Adam Alekseıýk óziniń dárihana jelisi bar óndirýshiler de biryńǵaı erejeler boıynsha jumys isteıditinin jetkizdi.
– Olar memleket belgilegen shekti baǵalardy saqtaýǵa mindetti, bul baǵalar ústemeaqynyń regressıvti shkalasy boıynsha esepteledi. Jeke dárihana jelisiniń bolýy óńirlerde keńinen usynylý turǵysynan aıtarlyqtaı artyqshylyq bermeıdi. Sebebi baǵa men assortıment barlyq naryq qatysýshylary úshin birdeı normatıvtik talaptarmen shektelgen. Árıne, jekelegen ónimderdi sórege jyldam shyǵarý nemese promo-belsendilikti basqarý turǵysynan azdaǵan artyqshylyqtar bolýy múmkin. Biraq bul jalpy el kóleminde dárilerdiń qoljetimdiligine aıtarlyqtaı áser etpeıdi, - deıdi ol.
Arzan, biraq sapaly dáriler naryqtan nege joǵalady?
Farmatsevtıka naryǵyndaǵy retteý tetikteri keı jaǵdaıda keri áser berýi múmkin. Sarapshylardyń aıtýynsha, jańa buıryqtar keıbir óndirýshiler úshin tıimsiz.
– Mysaly, jańa buıryq shyqqanda, olarǵa tıimsiz dári nemese óndirýshi bolsa, sol ónimge eń tómen baǵa qoıylady. Keıde ol baǵa dáriniń ózindik qunyn da jappaıdy. Árıne, mundaı jaǵdaıda óndirýshige Qazaqstan naryǵyna kirý tıimsiz bolady. Sonyń saldarynan dári naryqtan joǵalady. Osy buıryq engizilgeli beri eń qarapaıym, tıimdi dárilerdiń ózi tapshy bola bastady. Mysaly, buryn 200 teńge turatyn «Atsıklovırdiń» ornyna qazir 6 myń teńge turatyn basqa preparattardy alýǵa májbúrmiz. Aspırın, qarapaıym paratsetamol, levomıtsetın sııaqty dárilerdiń ózi de tapshy bolyp barady, - deıdi táýelsiz dárihanalar qaýymdastyǵynyń basshysy.
Retteý talaptarynyń kúsheıýi men shyǵyndardyń artýy da arzan dárilerdiń naryqtan ketýine sebep bolýy múmkin.
– Arzan dárilerdiń naryqtan ketýi birneshe faktorǵa baılanysty. Keı jaǵdaılarda retteýshiniń bastamasymen shekti baǵalar 60–70%-ǵa deıin tómendetildi. Sonyń saldarynan keıbir arzan dárilerdi óndirý ekonomıkalyq turǵydan tıimsiz bolyp qaldy. Referenttik baǵa belgileýdiń qatań júıesine kóshý de óndirýshilerdiń múmkindigin shekteıdi. Preparattyń baǵasy ımporttyq balamalardan joǵary bolmaýy tıis jáne túpnusqa dáriden keminde 30%-ǵa tómen bolýy kerek, - deıdi sarapshy.
Adam Alekseıýk sonymen qatar, tirkeý shyǵyndarynyń ósýi, mindetti tańbalaýdy engizý, EAEO talaptaryna sáıkes kelý qajettiligi de qosymsha júkteme túsiredi deıdi. Normatıvtik ortadaǵy kúrt ózgerister assortımenttiń qysqarýyna jáne ásirese marjasy tómen dárilerdiń naryqtan ketýine alyp kelýi ábden múmkin.
– Deregýlıatsııa dárilik preparattardyń qoljetimdiligi máselesin sheshýge jáne olardyń baǵasyna keri áserdi barynsha azaıtýǵa múmkindik beredi. Bul baǵyttaǵy sharalar kezeń-kezeńimen júzege asyrylady: Densaýlyq saqtaý mınıstrligi deregýlıatsııany Jol kartasyna sáıkes 2026 jyldyń mamyr aıynan bastap engize bastaıdy, al onyń tolyqqandy áseri osy jyldyń sońyna qaraı baıqalady. Nátıjesinde, bul bastama dárilik zattardyń qoljetimdiligin arttyrýǵa yqpal etedi, - deıdi maman.
Jalpy, dári baǵasynyń qalyptasýyna memlekettik retteý, óndirýshiler saıasaty, logıstıka jáne naryqtaǵy básekelestik deńgeıi áser etip otyr. Alaıda bul tetikterdiń túpki maqsaty – dárilerdiń halyqqa qoljetimdi bolýy, al onyń is júzinde oryndalýy basty talap bolyp qala beredi.
Qazaqstandyqtardyń qandaı preparattardy jıi satyp alatynyn bilgińiz kelse, siltemege ótińiz.