Ejelgi kóshpendiler qalaı jyldam habar alysqan
ALMATY. KAZINFORM – Qazirgi zamanda aqparat alý úshin ınternetke kirseńiz jetkilikti – birneshe sekýnd ishinde dúnıe júziniń kez kelgen núktesinen málimet tabýǵa bolady. Al dástúrli qazaq qoǵamynda aqparat qalaı tarady, jańalyq bir rýdan ekinshisine qalaı jetti?
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory Arman Jumadildiń aıtýynsha, kez kelgen zamanda aqparattyń ýaqtyly jetýi asa mańyzdy bolǵan, óıtkeni der kezinde qolǵa túsken málimet adamǵa qarsylasynan bir qadam alda júrýge múmkindik beredi.
Tarıhshy aqparat uǵymyn tek jedel habarlarmen shektemeý keregin aıtady. Onyń sózinshe, aqparat – tek áskerı barlaý emes, bul jańa tehnologııalar men ınnovatsııalardyń, dinı senimder men fılosofııalyq oılardyń, bilim men ǵylymnyń almasýy.
– Uly dala – Eýrazııa tósinde ómir súrgen taıpalar men memleketter kezinde aqparat jetkizýdiń san-alýan ádisin oılap tapty. Órkenıetter arasyndaǵy baılanys alǵashqy áskerı qaqtyǵystardan bastap, keıin dıplomatııalyq, qudandalyq, saýda qatynastaryna deıin damydy, - deıdi ol.
Uly Jibek joly
Alǵashqy ǵalamdyq deńgeıde aqparat almasý b.z.d. ІІ ǵasyrdyń ortasynda Uly Jibek jolymen baılanysty boldy.
– Uly Jibek joly erekshe ról atqardy. Búgin biz úshin ınternet qandaı mádenı-aqparattyq keńistik bolsa, orta ǵasyrlarda Uly Jibek joly da sondaı mańyzǵa ıe boldy, - deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.
Alaıda sol kezeńdegi aqparattyń taralý jyldamdyǵy qazirgimen salystyrýǵa kelmeıdi. Saýda kerýenderi bir kúnde shamamen 40-50 shaqyrym júrip otyrǵan.
– Arab saıasatkerleriniń málimetterinde Qazaqstan aýmaǵynan ótetin Uly jibek joly boıynda ornalasqan qalalardyń arasyndaǵy qashyqtyq 6 farsahtan 8 farsahqa deıin jetkeni (1 farsah – 6 shaqyrym) aıtylǵan. 8 farsah – 50 shaqyrymdaı qashyqtyq. Bul – saýda kerýeniniń bir kúnde júrip ótetin joly. Tań atpaı namazyn oqyp, tańǵy asyn iship jolǵa shyqqan kerýen kún batqansha kelesi qalaǵa deıin nemese joldaǵy kerýen saraıǵa jetýi kerek edi. Sol kezdegi jyldamdyqty esepteı berińiz, - dep túsindiredi Arman Jumadil.
Jaýshylar men shabarmandar
Keı jaǵdaılarda bir óńirden ekinshi óńirge jetý úshin aılar qajet bolǵan. Degenmen, shuǵyl aqparattardy jetkizýdiń múlde basqa júıesi boldy. Tarıhshynyń aıtýynsha, jedel habarlar men barlaý málimetterin jetkizý úshin arnaıy jaýshylar men shabarmandar jiberilgen. Bul júıe, ásirese, Shyńǵyshan dáýirinde jaqsy damyǵan.
– Jol boıynda ár 30 shaqyrym saıyn beketter qurylyp, shabarmandar sol jerlerde at aýystyryp otyrǵan, sonyń arqasynda kúnine 150 shaqyrymǵa deıin júre alǵan, - deıdi ol.
Sonymen qatar joryq kezinde sarbazdar birneshe atty qatar ustap, kezekpen miný arqyly uzaq qashyqtyqty tez eńsergen.
– Qaýip tóngen jaǵdaılarda aqparat odan da jyldam taraǵan. Qazaqtar arnaıy dabyl júıelerin paıdalanǵan. Jaý kele jatqanda qaraýyl tóbeler men bıik núktelerde ot jaǵyp, tútin arqyly belgi bergen, - deıdi tarıhshy.
Mundaı belgiler birinen biri 20-30 shaqyrym qashyqtyqta ornalasyp, habardy lezde jetkizýge múmkindik bergen. Sonymen qatar «atoı salý» dástúri de bolǵan. Ǵalymnyń aıtýynsha, atoı – bir jaǵynan jaýǵa aıbat kórsetý bolsa, ekinshi jaǵynan óz sarbazdaryna jáne aınaladaǵy elge belgi berý tásili.
Ym-ıshara
Dástúrli qazaq qoǵamynda aqparat tek ashyq túrde emes, astarlap, ıshara arqyly da jetkizilgen.
– Qazaqta «ymdy bilmegen – dymdy bilmeıdi» degen sóz beker aıtylmaǵan, bul oıdy astarlap jetkizýdiń joǵary mádenıetin kórsetedi, - deıdi Arman Jumadil.
Onyń aıtýynsha, adamdar keıde sezimin de, oıyn da tikeleı emes, belgi arqyly bildirgen. Bul – sózdiń qadirin tereń túsingen qoǵamnyń belgisi.
– Bul týraly qazaq ertegilerinde kóp aıtylady. Ásirese, Jırenshe sheshen men Qarashashtyń bir-birine belgi berip syrlasýy – qazaq halqy oıynyń zerektigi men parasatyn kórsetetin klassıkalyq sıýjet. Ondaı kóńilin astarlap bildirýdiń kórinisi Gerodottyń saqtarǵa qatysty eńbeginde de bar. Onyń jazýynsha, saq erleri unatqan áıelge sezimin onyń bosaǵasyna qoramsaǵyn ilip ketý arqyly bildirgen eken. Áıel qoramsaqty úıge kirgizse, onda kelisim bergeni, - deıdi QBTÝ professory.
Syrtqy belgiler arqyly aqparat taratý da mańyzdy bolǵan. Tarıhshynyń sózinshe, qazaqtarda kóship bara jatqan aýyl nemese jolaýshylap bara jatqan adamdar kezdesken aýyldyń ahýalyn syrtqy belgilerine qarap bilip otyrǵan.
– Aýylda qaraly jaǵdaı bolǵanyn arnaıy tý arqyly bildirgen. Er adam qaıtqanda qara tý, jasy úlken adam dúnıeden ótse aq tý ilingen. Mundaı belgilerdi kórgen jolaýshylar sol úıge burylyp, kóńil aıtyp qana qoımaı, habardy ary qaraı taratqan, - deıdi Arman Jumadil.
Qaraly habar
Qaıǵyly habardy jetkizý de erekshe mádenıetke aınalǵan.
– Qazaqtar jaman habardy birden betke aıtpaǵan, ony estirtý dástúri arqyly jetkizgen. Alystan oraǵytyp, tarıhty, ótken kúnniń belesterin sóz etip, sóıleı bastaǵannan-aq, tyńdaýshy ishteı psıhologııalyq turǵydan daıyn bop otyrady. Mysaly, tarıhta Úmbeteı jyraýdyń Abylaıǵa Bógenbaıdyń ólimin estirtýi týraly málimet bar. Sol arnaýda Abylaıǵa zamany men tarıhty, batyrlar men bılerdi, dúnıeniń baıansyzdyǵy týraly aıta kep, Bógenbaıdyń qazasyn estirtken, - deıdi ol.
«Uzyn qulaq»
Jalpy, qazaq dalasynda aqparattyń eń keń taraǵan joly – «uzyn qulaq» bolǵan. Bul aýyzsha taraıtyn, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasqa negizdelgen júıe edi.
– Kóshpeli ómirde jolaýshy – eń mańyzdy aqparat kózi bolǵan, óıtkeni ol ózimen birge keıingi jańalyqty ala kelgen. Sondyqtan aýyl adamdary jolaýshyny erekshe qurmetpen qarsy alyp, odan eldegi jaǵdaıdy suraǵan, - deıdi professor.
Tarıhshynyń pikirinshe, dástúrli qoǵamda sózdiń ózi úlken mánge ıe bolǵan.
– Sóz – aqparat, sondyqtan ony orynsyz jumsamaýǵa tyrysqan. Qazaqtyń «toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini bar» nemese «er jigittiń eki sóılegeni – ólgeni» degen maqaldary osyny ańǵartady, - deıdi ol.
Osylaısha, qazaq qoǵamyndaǵy aqparat taratý júıesi qarapaıym kóringenimen, óz dáýiri úshin óte tıimdi bolǵan. Shabarmandar jedeldikti qamtamasyz etse, dabyl belgileri qaýip týraly habardy jyldam jetkizgen, al ıshara men aýyzsha dástúr aqparattyń mádenı sıpatyn qalyptastyrǵan.