Ejelgi adamdar qandaı bolǵan: ǵalymdar Homo sapiens-tiń syrtqy beınesin qaıta jasady
ASTANA. KAZINFORM – Ǵalymdar shamamen 315 000 jyl buryn ómir súrgen adamnyń yqtımal syrtqy kelbetin qaıta jasady. Qalpyna keltirý jumystary barysynda eń kóne Homo sapiens bólshegi bolyp sanalatyn Marokkodan tabylǵan qaldyqtar negizge alyndy.
Zertteý Heritage jýrnalynda jarııalandy.
Avtorlar qatarynda bet-álpetti tsıfrlyq qalpyna keltirý mamany Sısero Moraıs jáne Aýstralııa, Italııa, Polsha jáne Malaızııa ýnıversıtetteriniń zertteýshileri bar.
Zertteýshiler mańdaıy tar, murny jalpaq jáne basy uzyn ejelgi adamdy beınelegen. Túrli tústi sýretterde onyń qara shashy, qalyń saqaly jáne aıqyn bet-álpeti kórsetilgen.
Ejelgi adamdardyń syrtqy kelbetin qalpyna keltirýge ne kómektesti?
Bul jumys Marokkodaǵy Djebel Irhýd úńgirinen tabylǵan qazbalarǵa negizdelgen. Olardyń jasy shamamen 315 000 jyl dep esepteledi. Zertteý avtorlary olardy Homo sapiens-ke jatqyzylǵan eń kóne qaldyqtar dep ataıdy.
Bul jańalyq kezdeısoq ashyldy: 1960 jyldardyń basynda jumysshy ken óndirý kezinde bas súıegin taýyp alǵan. Bastapqyda ol afrıkalyq neandertaldyqtarǵa jatqyzyldy jáne shamamen 40 000 jyl burynǵy kezeńge jatady dep esepteldi. Degenmen ýaqytty anyqtaý ádisteri damyǵan kezde qaldyqtardyń aıtarlyqtaı eski ekeni belgili boldy. 2017 jyly Nature jýrnalynda eki ǵylymı maqala jarııalandy. Onda olardy Homo sapiens-ke jáne shamamen 315 000 jyl burynǵy kezeńge jatqyzdy.
Ǵalymdar ejelgi Homo sapiens beınesin qalaı qalpyna keltirdi?
Jańa zertteý úshin ǵalymdar bir arheologııalyq qabattan tabylǵan birneshe adam súıekterin biriktirý arqyly bas súıeginiń tsıfrlyq modelin qoldandy. 1961 jyly tabylǵan Irhoud 1 bas súıegi negizge alyndy, al jetispeıtin bólikter sol jerdegi basqa qaldyqtar arqyly qalpyna keltirildi.
Betti qaıta jasaý úshin mamandar sot-medıtsınalyq qalpyna keltirý ádisterin qoldandy. Aldymen olar jarııalanǵan sýretter men beınejazbalarǵa negizdelgen bas súıeginiń 3D modelin jasady. Sodan keıin ony kompıýterlik tomografııa arqyly alynǵan qazirgi zamanǵy adam basynyń sandyq modeline beıimdedi.
Jumsaq tinder ejelgi bas súıeginiń qurylymyn jáne adamdardaǵy onyń qalyńdyǵy týraly zamanaýı derekterdi eskere otyryp túzetildi. Sońǵy kezeńde zertteýshiler teriniń bólshekterin, shashty jáne jaryqtandyrýdy qosty. Degenmen muny ejelgi adamnyń dál portreti dep sanaýǵa bolmaıdy.
Ǵalymdar neni qalpyna keltire almady?
Avtorlar eki rekonstrýktsııa jasady. Birinshisi shashsyz nemese saqalsyz sur túste jasaldy. Osylaısha, ǵalymdar eń aldymen bettiń anatomııalyq erekshelikterin kórsetkisi keldi. Ekinshi nusqasy keń aýdıtorııa úshin túrli tústi etip jasalǵan.
Degenmen qaldyqtardan teriniń túsin, shash úlgisin jáne bet túkterin dál anyqtaý múmkin emes. Zertteýshiler bul málimetterdiń aıqyndyq úshin qosylǵanyn atap ótti. Qazba qaldyqtarynyń ózi olardyń syrtqy beınesi qalaı bolǵanyn anyqtaýǵa múmkindik bermeıdi.
Ǵalymdar sonymen qatar bas súıegi qýysynyń kólemin eseptedi. Ol shamamen 1364 tekshe santımetr. Bul kórsetkish qazirgi zamanǵy adamdarǵa tán dıapazonda jáne aldyńǵy zertteýlerdiń nátıjelerine jaqyn.
Materıaldyń aǵylshyn tilindegi túpnusqasyn myna jerden oqı alasyz.
Aıta keteıik, BQO-da Altyn Orda dáýirine jatatyn arheologııalyq nysandar tabyldy.
