Everestti baǵyndyrǵan qazaq alpınısteri: Almatyda taý sportynyń ańyzdaryna arnalǵan kórme ashyldy
ALMATY. KAZINFORM — Almaty mýzeıinde 1930 jyldardan búginge deıingi alpınızm tarıhyna arnalǵan «Aspanǵa umtylǵan shyńdar» kórmesi ashyldy. Mýzeı qonaqtary taý lagerleriniń sportshylardy daıarlaýdaǵy rólimen tanysyp, osy sport túriniń damýyna úles qosqan kórnekti alpınısterdiń ómir joly men jetistikteri týraly málimet ala alady.
Kórmege arhıvtik fotosýretter, qujattar, sportshylardyń jeke zattary men shyńdardy baǵyndyrý kezinde paıdalanǵan alpınıstik jabdyqtary qoıylǵan. Ekspozıtsııa Qazaqstanda alpınızmniń qalyptasýy, alǵashqy órleýler, belgili ekspedıtsııalar men búgingi sportshylardyń jetistikterin baıandaıdy.
Alǵashqy shyńdardan búgingi alpınısterge deıin
Qazaqstandaǵy alpınızm tarıhyndaǵy mańyzdy kezeńderdiń biri — 1930 jyly 17 shildede Almaty shyńdaryna alǵashqy órleý. Oǵan Ivan Mysovskıı, Vladımır Gorbýnov pen Aleksandr Berggrın qatysyp, topqa Grıgorıı Beloglazov jetekshilik etti. Alataý shyńdarynyń birine jasalǵan bul órleý elimizdegi alpınızm tarıhynyń jańa kezeńine jol ashty.
Keıingi jyldary Almatyda alpınıstik klýbtar quryla bastady. 1935 jyly qalaǵa elimizdiń ár óńirinen 250-ge jýyq alpınıst jınalyp, birqatar taýǵa, sonyń ishinde Talǵar shyńyna kóterildi. Sol jyly Almatyda Qazaqstandaǵy alǵashqy alpınıstik klýb ashyldy.
Ekspozıtsııanyń bir bóligi Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy oqıǵalarǵa arnalǵan. Gorelnık shatqalynyń mańynda Keńes Odaǵynyń taýly aımaqtarda áskerı qımyldar júrgizetin bólimderine nusqaýshylar daıarlaıtyn mektep jumys istegen. Onda 15 myńǵa jýyq áskerı qyzmetker daıyndyqtan ótti. 1944–1945 jyldary olar Elbrýs pen Grýzııany qosa alǵanda, taýly aımaqtardaǵy áskerı qımyldarǵa qatysqan. Kórmeden sol oqıǵalarǵa qatysýshylar men qazaqstandyq alpınısterdiń jeke zattaryn da kórýge bolady.
Soǵystan keıingi kezeńde iri ekspedıtsııalar uıymdastyrylyp, qazaqstandyq alpınıster halyqaralyq deńgeıde tanyla bastady. Bul rette 1982 jyly Everestke shyǵýdyń orny erekshe. Álemdegi eń bıik shyńnyń ońtústik-batys qabyrǵasyna shyqqan qazaqstandyq alpınıster Qazbek Ýálıev, Valerıı Hrışatyı jáne ıÝrıı Golodov tarıhı jetistikke qol jetkizdi. «Everest-82» ekspedıtsııasy alpınızm tarıhyndaǵy ańyzǵa aınalǵan oqıǵalardyń birine aınaldy.
Kórme stendterinde ekspedıtsııa qatysýshylarynyń arhıvtik fotosýretteri, shyńǵa shyǵýǵa daıyndyq barysy týraly materıaldar jáne áıgili shyńdardy baǵyndyrý tarıhy usynylǵan. Olardyń qatarynda Qazaqstandaǵy eń tanymal shyńdardyń biri — Han-Táńiri de bar. 1936 jyly alpınıst Evgenıı Kolokolnıkov jattyqtyrýshysynyń jetekshiligimen osy shyńdy baǵyndyrǵan. Onyń izin jalǵaǵan ıÝrıı Kolokolnıkov ta elimizdiń kórnekti alpınısteriniń biri retinde tanyldy.
Ekspozıtsııadan Tuıyqsý alpınıstik lageriniń tarıhyna qatysty materıaldardy da kórýge bolady. Bul baza ondaǵan jyl boıy alpınısterdiń jattyǵý jáne daıyndyq orny bolǵan. 1938 jyldan bastap munda alpınıstik lager jumys istep, kóptegen sportshy kásibı daıarlyqtan ótken. 1966 jyly lager sel saldarynan qıraǵanymen, keıin qaıta qalpyna keltirildi. Búginde munda alpınıstik baza qaıta jumys istep tur.
Tuıyqsý lageri 1970–1980 jyldary Everest ekspedıtsııalaryna qatysqan sportshylardy daıarlaýda da mańyzdy ról atqardy. Alpınıster osy jerde jattyǵyp, Almaty mańyndaǵy taý shyńdaryna shyǵý arqyly tájirıbe jınaqtady.
Kórmeniń qorytyndy bóliminde Qazaqstan men álemdik alpınızm tarıhynda ózindik iz qaldyrǵan sportshylar tanystyrylady. Olardyń qatarynda Qazbek Ýálıev, Valerıı Shevtsov, belgili jattyqtyrýshy ári ekspedıtsııa jetekshisi Ervand Ilınskıı, álemdegi bıiktigi 8 myń metrden asatyn 14 shyńnyń bárin baǵyndyrǵan Maqsut Jumaev, sondaı-aq «Qar barysy» ataǵyna ıe bolǵan Anatolıı Býkreev pen 14 segizmyńdyqty baǵyndyrǵan Denıs Ýrýbko bar.
Sonymen qatar alpınısterdiń kıimine taǵylǵan estelik belgiler, medaldar, fotosýretter men basqa da buıymdar qoıylǵan. Kelýshiler 2025 jylǵy alpınızm chempıonatynda komandasymen birge birinshi oryn alǵan Maksım Tenniń de jeke zattaryn kóre alady.
Arhıvtik fotolar arasynda 1982 jyly Everestti baǵyndyrǵan qazaqstandyq alpınısterdiń sýretteri bar. Sportshylar tarıhı jetistigin Medeý mańynda atap ótken. Bul kadrlar sportshylardyń ózderin ǵana emes, Qazaqstan alpınızminiń tarıhyna engen sátterdi de kórsetedi.
Alpınızmdegi áıelderdiń orny
Kórmeniń jeke bólimi áıel alpınısterge arnalǵan. Munda kelýshiler Almaty taýlaryn alǵash órlegen sportshylar men Qazaqstannyń qazirgi alpınıst áıelderiniń jetistikteri týraly bile alady. Atap aıtqanda, Keńes dáýirinde alpınızmnen sport sheberi atanǵan alǵashqy alpınısterdiń qataryndaǵy Galına Şýr-Gýdkova men Valentına Meşerıakovanyń arhıvtik fotosýretteri usynylǵan.
Áıelder Qazaqstanda alpınızmniń damýyna eleýli úles qosty. Olardyń qatarynda 1997 jyly Everestke kóterilgen Lıýdmıla Savına jáne «Jeti shyń» baǵdarlamasyn oryndap, álemdegi eń bıik shyńdy baǵyndyrǵan alǵashqy qazaq qyzy atanǵan Anar Borasheva bar.
2024 jylǵy 12 mamyrda Anar Borasheva Kazakh Everest Team sporttyq-patrıottyq ekspedıtsııasy aıasynda alpınıster tobymen birge Everestke kóterildi.
Kórmeniń ashylýyna qatysqan Anar Býrasheva óz áserin bólisti.
— Men úshin alpınızm jeke jetistikpen shektelmeıdi. Bul — Qazaqstandy álemge tanytyp, taý shyńdarynda elimizdiń týyn jelbiretýge múmkindik beretin jol. Mundaı kórmeler óte mańyzdy dep esepteımin. Óıtkeni olar jas urpaqqa shabyt berip, jańa bıikterdi baǵyndyrýǵa jigerlendiredi, — dedi ol.
Qazaqstan alpınızminiń tarıhy óte baı
Kórmeniń ashylý saltanatyna qazaqstandyq belgili alpınıst, Everestti baǵyndyrǵan alǵashqy qazaq, «Halyq dostyǵy» jáne «Qurmet» ordenderiniń ıegeri Qazbek Ýálıev te qatysty.
— Almaty murajaıynda alpınızm bóliminiń ashylýymen barshańyzdy quttyqtaımyn. Mundaı ekspozıtsııanyń ashylýy óte oryndy dep oılaımyn. Óıtkeni Qazaqstan alpınızminiń tarıhy óte baı. Jetistikterdiń basym bóligi Almaty alpınısterimen baılanysty. Almaty qalasynyń alpınızm federatsııasy bul sport túrin qala turǵyndary arasynda keńinen nasıhattaý úshin kóp jumys atqaryp keledi. Jylyna birneshe ret alpınıadalar uıymdastyrylyp, olarǵa myńdaǵan adam qatysady. Osynshama adamdy jappaı taýǵa shyǵarý ońaı emes, sondyqtan aldymen 600–700 adam irikteledi. Sońǵy birneshe jylda bul qozǵalystyń damyp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Bul meni qýantady, — dedi ol.
Qazaqstannyń Ulttyq taý gıdteri men kóshbasshylary qaýymdastyǵynyń vıtse-prezıdenti Vıktor Navrezov ta urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtaýdyń mańyzyn atap ótti.
— Men «Polıteh» klýbynda Qazbek Ýálıevten tálim aldym. Qazir Qazaqstannyń Ulttyq taý gıdteri men kóshbasshylary qaýymdastyǵynyń atynan jumys isteımin. Osyndaı ekspozıtsııalar uıymdastyrý dástúri jalǵasady dep úmittenemin. Alpınızm tarıhymen qatar, qazirgi sportshylar týraly jáne osy saladaǵy oqytý júıesiniń búgingi damýy jaıynda baıandaıtyn kórmeler de bolsa deımin, — dedi ol.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda jańadan bastaǵandar men kásibı sportshylarǵa arnalǵan alpınızm mektepteri men sektsııalary jumys isteıdi. Jańa mamandardy daıarlaý da salany damytýdyń mańyzdy baǵyttarynyń birine aınalyp otyr.
Almaty qalasy mýzeıler birlestiginiń dırektory Lázzat Saǵyndyqova kórmeniń maqsaty sport tarıhyn tanystyrýmen ǵana shektelmeıtinin, sonymen qatar ómirin taý shyńdaryn baǵyndyrýǵa arnaǵan adamdardyń eńbegin kórsetý ekenin aıtty.
— Alpınızm kúndelikti eńbekti, batyldyqty, tózimdilik pen rýh kúshin talap etedi. Bul joldy tańdaǵan sportshylar taýdaǵy ár qadamnyń táýekelge toly ekenin jaqsy túsinedi. Olardyń jetistikteri qurmetke laıyq, — dedi ol.
Lázzat Saǵyndyqovanyń aıtýynsha, kórmege Almaty alpınızminiń ǵasyrǵa jýyq tarıhyn qamtıtyn 100-den astam eksponat qoıylǵan. Ekspozıtsııanyń basty maqsaty — kórnekti sportshylardyń esimin umyttyrmaı, alpınızmdi nasıhattaý jáne jas urpaqty jańa jetistikterge yntalandyrý.
Eske salaıyq, buǵan deıin elimizde áskerı alpınıster qalaı daıarlanatynyn jazǵanbyz.
