Everesti baǵyndyrǵan tuńǵysh qazaq: Qazbek Ýálıev Qazaqstandaǵy alpınızm tarıhyn baıandady

Belgili qazaqstandyq alpınıst, Everestke kóterilgen alǵashqy qazaq, «Halyqtar dostyǵy» jáne «Qurmet» ordenderiniń ıegeri Qazbek Ýálıev Qazaqstandaǵy alpınızmniń qalyptasý tarıhy men álemdegi eń bıik shyńdy baǵyndyrý tájirıbesin Kazinform tilshisine aıtyp berdi.

Alǵashqy órleýden taý atqyshtaryn daıarlaý mektebine deıin

Qazaqstandaǵy alpınızm tarıhy XX ǵasyrdyń birinshi jartysynda qalyptasa bastady. 1930 jylǵy 17 shildede Almaty shyńyna úsh alpınıst — máskeýlik Ivan Mysovskıı, almatylyq Grıgorıı Beloglazov jáne Vladımır Gorbýnov alǵash ret kóterildi. Bul oqıǵa Qazaqstandaǵy alpınızmniń týǵan kúni sanalady.

1935 jyly Almatyda alǵashqy Qazaq alpınızm jáne týrızm klýby ashyldy.

Alǵashqy kezeńdegi mańyzdy oqıǵalardyń biri — Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasynda ornalasqan Han-Táńiri shyńyn baǵyndyrý boldy. Onyń bıiktigi — shamamen 7 010 metr. Sol kezde belgili alpınıst Evgenıı Kolokolnıkov Ortalyq Tıan-Shanǵa alǵashqy qazaqstandyq ekspedıtsııa uıymdastyryp, Qazaqstannyń eń bıik núktesi sanalatyn Han-Táńiri shyńyna shyǵý joldaryn barlaýǵa kiristi. 1936 jyly ol osy shyńdy baǵyndyrǵan alǵashqy qazaqstandyq alpınıst atandy.

Uly Otan soǵysy jyldarynda alpınıster Kavkazdaǵy áskerı operatsııalarǵa tartyldy. «Gorelnık» týrıstik bazasynyń mańynda taý atqyshtaryn daıarlaıtyn mektep jumys istep, onda myńǵa jýyq áskerı qyzmetker oqydy.

— Bizdiń jetekshi alpınısterimizdiń biri ıÝrıı Nıkolaevıch Menjýlın osy mektepti basqardy. Ol taýly jerde soǵysa alatyn jaýyngerlerdi daıarlady. Soǵystan keıin, 1940 jyldardyń sońynda alpınıster qaıta birigip, federatsııa qurýǵa kiristi. Ol kezde alpınızmdi damytýǵa negiz bolǵan Qazaqstan alpınıster klýby jumys istedi, — dedi Qazbek Ýálıev.

1960 jyldary alpınızm bólimsheleri, oblystyq keńester men kásipodaq uıymdary janynan sport sektsııalary ashyla bastady. Olardyń qatarynda «Býrevestnık» stýdenttik sport qoǵamy, «Eńbek» jáne «Spartak» qoǵamy boldy. Almatydaǵy birneshe joǵary oqý ornynda, sonyń ishinde Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynda, QazMÝ men pedagogıkalyq ınstıtýtta alpınızm sektsııalary jumys istedi.

— Alpınızm kásipodaqtar arqyly qoldaý tapty. Olar qajetti jabdyqtarmen qamtamasyz etýge kómektesip, jattyqtyrýshylarǵa shaǵyn jalaqy tóleýge qarajat bóldi. Osyndaı qoldaýdyń arqasynda sektsııalar damydy. Sonymen qatar alpınıadalar, ıaǵnı jaqyn mańdaǵy shyńdarǵa kóterilý sharalary uıymdastyrylyp, adamdardy osy sport túrine tartýǵa múmkindik týdy, — dep eske aldy alpınıst.

1955 jyly qazaqstandyq qurama bıiktigi 7 439 metr bolatyn Jeńis shyńyna shyǵys jotasy arqyly kóterilýge áreket jasady. Alaıda ekspedıtsııa qaıǵyly aıaqtalyp, komanda músheleriniń bir bóligi qaza tapty.

Qıyndyqtarǵa qaramastan, keıingi onjyldyqtarda Qazaqstandaǵy alpınızm damı berdi. 1970 jyldary klýbtar men sport sektsııalary, sonyń ishinde áskerı sport uıymdary janyndaǵy birlestikter belsendi jumys istedi.

Qazaqstandyq alpınıster halyqaralyq deńgeıge shyqty

Qazbek Ýálıevtiń aıtýynsha, 1970 jyldardyń basynan 1980 jyldardyń sońyna deıingi kezeń Qazaqstan alpınızminiń tarıhyndaǵy eń jemisti ýaqyttardyń biri boldy. Otandyq sportshylar KSRO chempıonattarynda, ásirese bıik taýly shyńdarǵa órmeleý sanatynda joǵary nátıje kórsetti.

— 1970 jyldardyń basynan 1990 jyldarǵa deıin Qazaqstanda alpınızm qarqyndy damydy. Biz Reseı men Ýkraınadaǵy jetekshi alpınızm uıymdarymen bir deńgeıge kóterilip, KSRO chempıonattarynda, ásirese bıik taýly shyńdarǵa shyǵý baǵytynda olarmen teń dárejede básekelestik, — deıdi ol.

Bul kezeńde qazaqstandyq alpınıster kúrdeli baǵyttardy baǵyndyrdy. Olardyń qatarynda Reseı shyńynyń ońtústik-batys qabyrǵasyna shyǵý da bar. 1980 jyly bıiktigi shamamen úsh shaqyrymǵa sozylatyn Kommýnızm shyńynyń ońtústik qabyrǵasy arqyly jańa baǵyt ıgerildi. Qazaqstannyń úzdik sportshylary KSRO quramasyna qabyldandy.

1982 jyly qazaqstandyq sportshylar KSRO quramasy sapynda Everestke kóterildi. Bul ekspedıtsııa otandyq alpınızm tarıhyndaǵy eń mańyzdy jetistikterdiń birine aınaldy.

Taǵy bir mańyzdy kezeń — 1988 jyly Gımalaıda ótken halyqaralyq ekspedıtsııa. Oǵan qazaqstandyq alpınıster alǵash ret qatysty. Qazaqstan, Italııa jáne Chehoslovakııa sportshylarynan quralǵan birlesken komanda shyńǵa sátti kóterilip, bul órleýdi Halyqaralyq alpınızm qaýymdastyqtarynyń odaǵy maquldady.

— Bizdiń basty armanymyzdyń biri — Gımalaıǵa óz komandamyzben barý edi. Ol kezde sportshylarymyz Pamır men Tıan-Shandaǵy eń bıik shyńdarǵa aparatyn kúrdeli baǵyttardy baǵyndyryp úlgergen bolatyn. Biz Gımalaıǵa barýǵa daıyn edik. Komandamyzdyń sport sheberleri men joǵary bilikti alpınısterden quralǵanyn bildim. Sondyqtan jeke ekspedıtsııa uıymdastyrýdy kópten armandadyq, — dedi Ýálıev.

1991 jyly qazaqstandyqtardyń alǵashqy Gımalaı ekspedıtsııasy Dhaýlagırı shyńyna baǵyt aldy. Qatysýshylar bıiktigi 8 167 metr bolatyn shyńǵa ońtústik-batys qabyrǵasy arqyly kóterildi.

— Bul óte kúrdeli ári sátti órleý boldy. Búginde Gımalaıda qazaqstandyq sportshylar baǵyndyrǵan jáne Qazaqstannyń ulttyq baǵyttary retinde tanylǵan alty marshrýt bar. Bul — táýelsiz tarıhy áli de jas memleket úshin úlken jetistik. Gımalaıda alty baǵyttyń bolýy álemdik alpınızm qaýymdastyǵy úshin de mańyzdy kórsetkish, — dep atap ótti ol.

Alpınıstiń aıtýynsha, búginde qazaqstandyq sportshylar bıiktigi 8 myń metrden asatyn álemdegi 14 shyńnyń barlyǵyn baǵyndyrǵan. Osy ýaqyt ishinde qazaqstandyq alpınıster Gımalaıǵa 60-tan astam ekspedıtsııa uıymdastyrǵan.

Everestke shyǵý úshin eki jarym jyl daıyndalǵan

Qazbek Ýálıevtiń sporttaǵy mańyzdy oqıǵalardyń biri — 1982 jyly Everestke kóterilýi. Álemdegi eń bıik, bıiktigi 8 848 metr bolatyn shyńdy keńestik ekspedıtsııa qatysýshylary uzaq daıyndyqtan keıin baǵyndyrdy.

— Everest — álemdegi eń bıik shyń. 1982 jyly KSRO quramasynyń sapynda onyń batys qabyrǵasynyń ortalyq bóligi arqyly ótetin baǵytpen kóterildik. Bul álemdik alpınızmdegi jańa marshrýt boldy. Biz aldymyzǵa qoıǵan mindetti sátti oryndadyq. 11 alpınısten quralǵan toptyń ishinde úsh qazaqstandyq shyńǵa shyqty. Bul — óte joǵary nátıje, — dedi Ýálıev.

«Everest-82» ekspedıtsııasy ańyzǵa aınaldy. Bul órleý álemdik alpınızm tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵalardyń biri sanalady. Keńestik alpınıster, sonyń ishinde qazaqstandyq bes sportshy qatysqan bul baǵyt áli kúnge deıin qaıtalanbaǵan. Ol álemdegi eń kúrdeli órleýlerdiń biri retinde baǵalanady.

Qazbek Ýálıev 1982 jylǵy 7 mamyrdan 8 mamyrǵa qaraǵan túni Valerıı Hrışatyımen birge bir baılanysta shyńǵa kóterildi. Al 9 mamyrda taǵy bir qazaqstandyq alpınıst ıÝrıı Golodov eki máskeýlik sportshymen birge Everest shyńyna jetti.

Ýálıevtiń aıtýynsha, ekspedıtsııaǵa daıyndyq eki jarym jylǵa sozylǵan, al taýdaǵy ekspedıtsııanyń ózi shamamen eki aıǵa jalǵasqan. Shyńǵa shyǵý sportshylardan joǵary tehnıkalyq daıyndyq pen úılesimdi komandalyq jumysty talap etti.

Kúrdeli marshrýttar men jańa jetistikter

Qazbek Ýálıev otandyq alpınızm áli de damyp jatqanyn aıtady. Ol alpınızm boıynsha halyqaralyq dárejedegi tóreshi retinde TMD elderiniń chempıonattarynda tórelik etedi. Bul jarystarda tehnıkalyq turǵydan kúrdeli órleýler baǵalanady.

Onyń aıtýynsha, qazaqstandyq sportshylar búginde de joǵary daıyndyq deńgeıin kórsetip, kúrdeli taýly marshrýttardy sátti baǵyndyryp júr.

— Bizdiń jigitter tehnıkalyq turǵydan kúrdeli baǵyttardan ótedi. Sońǵy jyldardaǵy úzdik jetistikterdiń biri — úsh jyl buryn Vernyı shyńyna kóterilgenderi. Qazir olar Pákistandaǵy alyp jartasty qabyrǵalarymen tanymal Trango-Taýer shyńyn baǵyndyrdy, — dedi ol.

Eske salaıyq, Almaty mýzeıinde 1930 jyldardan búginge deıingi alpınızm tarıhyna arnalǵan «Kókke umtylǵan shyńdar» kórmesi ashyldy. Kórmege kelýshiler taý lagerleriniń sportshylardy daıarlaýdaǵy rólimen tanysyp, osy sport túriniń damýyna úles qosqan kórnekti alpınısterdiń ómirbaıany týraly aqparat ala alady.