Eýroodaqtaǵy 10 jyl: Polsha utty ma, utyldy ma?

Polshanyń burynǵy sotsıalızm dáýirin birge bastan keshken Chehııa, Slovakııa jáne Vengrııa sekildi elderimen birge top bastap Eýropa Odaǵyna múshe bolyp qabyldanǵanynan beri mine attaı 10 jyldyń júzi bolypty.

Osy dataly oqıǵaǵa oraı bıylǵy jyldyń aqpan aıynyń 6-8 kúnderi Poznan qalasyndaǵy Adam Mıskıevıch ýnıversıteti Slýbıtse qalasynda «Eýropa Odaǵy jáne Polshaǵa - 10 jyl» atty halyqaralyq konferentsııany uıymdastyrǵan bolatyn. Konferentsııaǵa Eýropa elderinen jáne sondaı-aq Reseı, Qazaqstan, Ýkraınadan belgili saıasatkerler men zertteýshi-ǵalymdar qatysqan edi. Kon­ferentsııanyń qurmetti qonaǵy, Eýropa Odaǵyn keńeıtý máselesi boıynsha arnaıy ókil bolyp uzaq jyldary qyzmet istegen germanııalyq saıasatker Gıýnter Verhoıgen myrzanyń aıtýynsha, oý basynda Polsha bastaǵan «shyǵys elderin» Eýropa Odaǵyna múshelikke ilestirý máselesi óte daýly máseleniń biri bolypty. Eýropa Odaǵyna múshe birqatar memleketter «shyǵys elderin» qabyldaýdy qoıa turý kerektigin aıtyp, bul máseleni taǵy biraz jylǵa keshiktirý durys degen pikirlerin alǵa tartypty. « Endi mine 10 jyl ótken soń baryp biz qabyldaǵan sheshimimizdiń durystyǵyna kóz jetkizip otyrmyz» dedi ol rızashylyq sezimimen. Búgingi kúni Polsha eli Eýropa Odaǵyna múshe 28 memlekettiń arasynda jer kólemi (312679 km2), halqynyń sany (38,5 mıllıon) jaǵynan iri alty memlekettiń biri, Ortalyq-Shyǵys Eýropadaǵy eń úlken el bolyp sanalady. Sondyqtan Eýropa Odaǵyna múshe elder arasynda Polshanyń úni sońǵy jyldary qattyraq estilip, Polsha týraly kóbirek aıtylyp, jazylatyn boldy. Saıasatkerler jáne ekonomıst mamandar muny Polsha ekonomıkasynyń sońǵy jyldary tym jedel qarqynmen ósip bara jatqandyǵyna tikeleı baılanysty degen pikir aıtady. 2013 jyldyń jaǵdaıymen Polshanyń jalpy ishki ónimi (JІÓ) 513.9 mlrd AQSh dollaryn qurady. ıAǵnı bir adamǵa shaqqanda 13334 AQSh dollary boldy. Eýropa Odaǵyna múshe Gretsııa, Ispanııa, Portýgalııa sekildi kóptegen elder 2008 jylǵy qarjy daǵdarysynyń saldarynan áli kúnge deıin shyǵa almaı jatqany belgili. Olar álsin-álsin Brıýsselge qoldaryn sozyp, eldegi ekonomıkalyq qıyndyqtan shyǵarýǵa kómektesýin surap jatqan osy kezde, ekonomıst mamandar Eýropada jalǵyz ǵana el - Polshanyń ekonomıkasy sońǵy jyldary qarqyndy damýmen ósip jatqanyn ıaǵnı ekonomıkalyq kórsetkishteri jaǵynan Eýropa Odaǵy elderi arasynda alǵa shyqqanyn alǵa tartady. Eýropa Odaǵynyń Germanııa, Frantsııa sekildi damyǵan elderiniń ózi ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa tap bolyp jatqan shaqta, Polsha ekonomıkasyn damytyp otyrǵany kópti tańdandyryp otyr. Qarjy mamandary 2009 jyly álemdik qarjy daǵdarysynyń saldarynan Eýropa Odaǵyna múshe elderdiń kóbiniń ekonomıkasy kúrt tómendegen kezde, tek qana Polshanyń ekonomıkasy 1.6 paıyzdyq ósimmen óskenin aıtady. Tipten kópshilik ekonomıst mamandar Polshada daǵdarystyń esh sezilmegendigin jarysa habarlasty. Polsha ekonomıkasynyń álemdik qarjy daǵdarysyna tótep bere otyryp, udaıy damý jolynda bolý syryn ekonomıst mamandar Polshanyń ishki jáne syrtqy ekonomıkalyq qolaıly jaǵdaıyna tikeleı baılanysty degen oı túıedi. 38.5 mıllıon halqy bar Polsha sotsıalızm zamanynda da keme óndirýden bastap mashına, mata-toqyma óndiristeri jaqsy damyǵan el bolatyn. Іshki óndiristiń jaqsy damyǵandyǵy jáne kásipkerlikti barynsha qoldaıtyn saıası bıliktiń bolýy Polsha ekonomıkasynyń qarqyndy damýyna negizgi serpin boldy dep kóredi ekonomıst mamandar. Sondaı-aq Polsha úkimetiniń Eýropa Odaqpen aradaǵy eki jaqty kelisim sharttardy ýaqytynda, tolyqtaı oryndap otyrýy, Polsha ekonomıkasyna óziniń tıimdi áserin tıgizip otyr deıdi mamandar. 1989 jyly Polshada kommý­nıstik bılik qulaǵannan keıin, el ekonomıkasyn lıberalızatsııalaý jedel júrilip, burynǵy ortalyqtan ekonomıkalyq josparlaýdyń ornyna rynoktyq ekonomıka ádisi engizilgeni el ekonomıkasyna óziniń paıdasyn berdi. Mysaly, el ekonomı­ka­synyń negizgi kórsetkishi- ishki jalpy ónim (ІJÓ) 2012 jyly 470.4 mıllıard AQSh dollaryn qurasa, 2013 jyly 513.9 mıllıard AQSh dollaryna kóterildi. Bul aldaǵy jyldary taǵy da joǵarylaıdy degen boljam bar. Eýropa Odaǵyndaǵy elderdiń kóbi ortaq valıýta - evroǵa (Euro) kósh­kenimen Polsha evroǵa kóshýge asyqpaı, óziniń ulttyq valıýtasy-zlotyıdy (PLN) saqtaýdy oılastyryp otyr. Zlotyıdyń Eýroǵa jáne AQSh dollaryna aıyrbastalý kýrsy sońǵy 10 jyl boıy ózgergen joq ıaǵnı 1 Eýro=4.1 zlotyıǵa al 1 AQSh dollary=3.1 zlotyıǵa teń. Budan Polshanyń ulttyq valıýtasynyń kóp jyldar boıǵy turaqtylyǵyn baıqaýǵa bolady. Eýropa Odaǵynyń Polshaǵa bólip otyrǵan qarjysy basqa múshe elderge qaraǵandy qomaqtylaý. 2007-2011 jyldary Eýropa Odaǵy Polshaǵa 29.5 mlrd evro kóleminde qarjy bergen bolsa, 2014-2020 jyldarǵa 77.6 mlrd evro kóleminde qarjy bólýdi josparlap otyr. Tek Polshanyń aýyldyq jerlerin órkendetýge Eýropa Odaǵy 8.6 mlrd evronyń qarjysyn bólmekshi. Eýroodaq ınvestıtsııasy Polsha ekonomıkasyn damytýmen birge halyqtyń turmys-tirshiliginiń jaqsarýyna úlken áser etip otyr. Mysaly, ortalyǵy Poznan qalasy ornalasqan Velkapolska aımaǵyna aldaǵy jyldary 2.4 evronyń ınvertıtsııasy kelmekshi. Poznan qalasynda Eýroodaq qarjysyna jańa áýejaı, jańa poıyz beketi salynyp, qala kósheleri, joldary Eýropa standartymen qaıta jóndeýden ótti. Qaladaǵy qoǵamdyq kólikter sońǵy úlgidegi tramvaı, aýtobýstarmen túgeldeı almastyryldy. Polsha Eýropa elderi arasynan Qazaqstannyń eń mańyzdy saýda seriktesi bolyp tabylady. Polsha memleketi Qazaqstannyń Dúnıe­júzilik saýda uıymyna múshelikke ótýin barynsha qoldap otyrǵan elderdiń biri. Búgingi kúni Polsha men Qazaqstannyń saýda aınalymy 2.1 mıllıard AQSh dollaryna teń. Qazaqstanmen saýda aınalymy boıynsha Polsha Eýropa Odaǵynyń 28 memleketi arasynda 7-shi oryn, al álem elderi boıynsha 15-shi oryn ıelenedi. Búginge deıin 150 den astam polıak fırmalary Qazaqstan naryǵyna jumys jasap, Qazaqstan ekonomıkasyna 140 mln AQSh dollarynyń ınvestıtsııasyn engizdi. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵ­da­rysqa qaramastan Polsha men Qazaqstan arasyndaǵy ekono­mı­kalyq yntymaqtastyqtyń da barǵan saıyn artyp bara jatqan­dyǵyn baıqaýǵa bolady. Ásirese Polsha kompanııalarynyń Qazaq­stan naryǵyn ıgerýge degen qulshy­nystary bar ekendigi bul eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq qarym qatynastyń odan ári nyǵaıýyna óz áserin tıgizeri sózsiz. Bıylǵy jyly qyrkúıek aıynda Qazaq-polıak aımaqtyq ekonomıkalyq forýmyn Qazaqstanda ótkizý josparlanyp otyr.