Tamyry bir, múddesi ortaq: Qazaqstan–Túrkııa yqpaldastyǵy qalaı tereńdep keledi

Ortaq ustanymnan ınstıtýtsıonaldyq yqpaldastyqqa

Túrkııa – 1991 jyly táýelsizdik týraly zańǵa qol qoıylǵannan keıin nebári 15 mınýt ishinde Qazaqstannyń egemendigin alǵash tanyǵan memleket. Qos taraptyń baılanysy alǵashqy sátten-aq erekshe qarqynmen qalyptasty. 1992 jyly 2 naýryzda dıplomatııalyq qatynastar ornatylyp, Qazaqstannyń alǵashqy sheteldik elshiligi Ankarada ashyldy.

Kópqyrly seriktestikke deıingi damý jolyn QR Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy Syrtqy saıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Almas Toekın júıeli evolıýtsııa retinde sıpattaıdy. Onyń aıtýynsha, 30 jylda Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qatynastar etnıkalyq-tarıhı turǵyda jaqyn baılanystardan ınstıtýtsıonaldanǵan strategııalyq seriktestik deńgeıine deıin jetken. Ony birneshe kezeńge bólýge bolady. 

Birinshi kezeń (1990 jyldardyń aıaǵy – 2000 jyldardyń basy) saıası negizdi qalyptastyrýmen jáne mádenı-gýmanıtarlyq yqpaldastyqty kúsheıtýmen erekshelendi. Osy kezeńde eki el arasyndaǵy ózara túsinistik pen tarıhı jaqyndyq praktıkalyq yntymaqtastyqtyń irgetasyna aınaldy.

Odan keıingi kezeń (2009–2022 j.j.) qatynastardyń ınstıtýtsıonaldyq deńgeıge kóterilýimen sıpattalyp, Strategııalyq seriktestik týraly sharttyń qabyldanýy jáne Joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń qurylýymen bekitildi.

Al 2022 jyldan bastap qatynastar jańa sapalyq kezeńge ótti. Kún tártibine kólik-logıstıka, energetıka, qorǵanys ónerkásibi, IT, jasandy ıntellekt, bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne týrızm sııaqty naqty salalyq basymdyqtar engizildi. Ol óz kezeginde ekonomıkalyq qatynastardyń jańa deńgeıge kóterilýine tikeleı áser etti.

– Ótken jylǵy derekter boıynsha ózara saýda kólemi 5,4 mlrd AQSh dollaryna jetti. Eki el aldynda ony 10 mlrd dollarǵa deıin arttyrý mindeti tur. Qazaqstanda túrik kapıtaly bar 5 myńnan astam kompanııa jumys isteıdi. Túrkııadan Qazaqstanǵa sońǵy 20 jylda tartylǵan ınvestıtsııa kólemi shamamen 6 mlrd dollar bolsa, Qazaqstannyń Túrkııaǵa salǵan ınvestıtsııasy 2,5 mlrd dollardan asty, – dep atap ótti sarapshy.

Ekonomıkalyq is-qımyl tek kólem jaǵynan emes, mazmundyq turǵydan da tereń transformatsııaǵa ushyrady. Nátıjesinde bul qatynastar deklaratıvti «baýyrlastyq» sıpatynan shyǵyp, naqty ekonomıkalyq múdde men pragmatıkalyq jobalarǵa negizdelgen seriktestikke aınaldy.

– Úsh onjyldyq ishinde Qazaqstan men Túrkııa ózara qarym-qatynasty tarıhı-mádenı yntymaqtastyq modelinen keńeıtilgen strategııalyq seriktestik formatyna deıin ózgertti. Munda saıası senim, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń artýy jáne Túrki memleketteri uıymy (TMU) aıasyndaǵy áriptestik qatar damyp otyr. Sonymen qatar TMU-ǵa múshe elderdiń ishinde Túrkııa men Qazaqstan JІÓ kólemi men ekonomıkalyq áleýeti boıynsha kóshbasshy, – dedi Almas Toekın.

Saıası sınhronızatsııa

Qazaqstan men Túrkııanyń baılanysy kóbine syrtqy saıasat modelderindegi uqsastyq arqyly túsindiriledi. Eki memleket te jahandyq kúsh ortalyqtarymen ózara is-qımyldyń ıkemdi júıesin qalyptastyryp, bir ǵana geosaıası blokqa qatań táýeldi bolýdan sanaly túrde bas tartyp keledi. Sarapshylardyń aıtýynsha, NATO múshesi ári óńirlik derjava retinde qalyptasqan Túrkııanyń Reseı, Taıaý Shyǵys, EO, AQSh, Qytaı jáne Ońtústik Kavkaz baǵyttarynda salystyrmaly túrde derbes syrtqy saıasat júrgizýge umtylýy osynyń aıqyn kórinisi.

Ortaq strategııalyq logıka eki eldiń ózara túsinistigin tereńdetip, saıası jaqyndasýyna berik negiz qalyptastyrady.

– Qazaqstan men Túrkııa tásilderindegi ortaq tus – pragmatızmge súıený jáne ulttyq múddelerdi basym qoıý. Bul Astana men Ankara arasyndaǵy baılanysty odan ári nyǵaıtýǵa múmkindik beredi, – dep atap ótedi Almas Toekın.

Degenmen, seriktestiktiń mazmuny tek saıası uqsastyqtarmen shektelmeıdi. Munda eki eldiń ınstıtýtsıonaldyq jáne geosaıası rólderi birin-biri tolyqtyratyn sıpatqa ıe. Túrkııa óńirlik derjava retinde keń aýqymdy syrtqy saıasat júrgizse, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy turaqtylyq pen tepe-teńdikti saqtaýshy negizgi ortalyqtardyń biri retinde qalyptasqan. Bul aıyrmashylyqtar básekelestik emes, kerisinshe seriktestiktiń beriktigin arttyryp, jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda beıimdele alatyn ornyqty modeldi qalyptastyrady.

Ózara tolyqtyrý tetikteri kópqyrly yntymaqtastyqtyń ınstıtýtsıonaldyq negizimen nyǵaıa túsedi. Sonyń ishinde Túrki memleketteri uıymy (TMU) erekshe oryn alady. Sońǵy jyldary uıym mádenı-gýmanıtarlyq platforma sheńberinen shyǵyp, ekonomıkalyq jáne kólik-logıstıkalyq baǵyttardy úılestiretin naqty saıası-ekonomıkalyq alańǵa aınaldy. Bul qurylymda Qazaqstan men Túrkııa negizgi qozǵaýshy elder retinde aldyńǵy qatarǵa shyǵyp otyr. Ortaq qaǵıda men ınstıtýtsıonaldyq tetikterdiń úılesýi ekijaqty qatynastardyń turaqtylyǵyn arttyryp qana qoımaı, onyń halyqaralyq deńgeıdegi salmaǵyn da kúsheıtedi.

– 15 mamyr kúni Túrkistanda Túrki memleketteri uıymy basshylary keńesiniń beıresmı sammıti ótedi. Bıylǵy kezdesýdiń basty taqyryby – jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq damý. Bul baǵyttyń kún tártibine shyǵýy kezdeısoq emes dep esepteımiz. Óıtkeni álemdik ekonomıka, saıasat jáne qaýipsizdik júıesi qazir tehnologııalyq transformatsııa kezeńin bastan ótkerip jatyr. Osyndaı jaǵdaıda túrki memleketteri de ortaq tsıfrlyq keńistik qalyptastyrýǵa múddeli ekenin kórsetti, – dep atap ótedi sarapshy.

Osy úrdisterdiń barlyǵy eki eldiń jahandyq deńgeıdegi rólin birtindep aıqyndap keledi. Muny ásirese Antalııa dıplomatııalyq forýmy aıqyn kórsetti. Dástúrli túrde jahandyq dıalog alańy sanalatyn bul platforma 2026 jyly Qazaqstan men Túrkııanyń halyqaralyq protsesterdegi yqpalyn tanytatyn mańyzdy saıası keńistikke aınaldy.

Ekonomıkadaǵy qarqyn

Bıylǵy qańtar-aqpan aılarynda Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy taýar aınalymy 1,127 mlrd AQSh dollary kóleminde bolyp, ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 44,9 paıyzǵa ósti. Kórsetkish eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystyń aıtarlyqtaı kúsheıip, saýda-sattyqtyń jańa qarqyn alǵanyn ańǵartady.

Jalpy ósimniń negizgi draıveri Qazaqstan eksportynyń aıtarlyqtaı artýy boldy. Eki aı ishinde elimizdiń Túrkııaǵa jóneltken eksporty 66,1 paıyzǵa ósip, 916,4 mln dollarǵa jetti, ıaǵnı Qazaqstan kórshi naryqqa burynǵy kezeńdermen salystyrǵanda áldeqaıda kóp kólemde ónim shyǵara bastady.

Eksport qurylymyna tereńirek úńilsek, onyń basym bóligi dástúrli túrde shıkizat pen metallýrgııa ónimderine tıesili ekenin kórýge bolady. Atap aıtqanda, mys jáne mys katodtarynyń eksporty 2,3 esege artyp, 515,7 mln dollarǵa jetken. Sonymen qatar shıki munaı jetkizilimi 31,7 paıyzǵa ósip, 314,5 mln dollar boldy. Buǵan qosa óńdelmegen alıýmınıı 22,4 mln dollar, al myrysh 20 mln dollar kóleminde eksporttalǵan.

Osy derekter Qazaqstannyń Túrkııa naryǵyna negizinen ónerkásiptik shıkizat jetkizýshi el retinde qalyp otyrǵanyn kórsetedi. Sonymen qatar eksport qurylymynda dınamıka ózgerisi baıqalǵan baǵyttar da bar. Máselen, munaı ónimderi 80,7 paıyzǵa, maqta talshyǵy 92,6 paıyzǵa, propılen polımerleri 84,5 paıyzǵa, tas kómir 44,2 paıyzǵa, al tabıǵı gaz 58,2 paıyzǵa qysqarǵan.

Al Túrkııadan Qazaqstanǵa ımport kólemi kerisinshe 6,7 paıyzǵa tómendep, 210,8 mln dollary kóleminde tirkeldi. Munda da jekelegen salalar boıynsha ósim baıqalady. Atap aıtqanda, dárilik zattar kólemi 26 paıyzǵa artsa, shokolad ónimderi 2,3 ese, kúnbaǵys tuqymy 31,7 paıyz, al elektr generatorlary 3,6 ese kóbeıgen. Sonymen qatar ónerkásiptik tehnıka men jabdyqtarǵa suranystyń artýy baıqalady.

Jalpy alǵanda, bıyldyń basynda Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy saýda qatynastary aıqyn jandaný úrdisin kórsetti. Qazaqstan eksportynyń qarqyndy ósýi nátıjesinde saýda balansy elimizdiń paıdasyna qalyptasty. Al ımport qurylymy azyq-túlik, farmatsevtıka jáne óndiristik tehnıkaǵa degen turaqty suranysty aıqyndaıdy. Bul óz kezeginde eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq áriptestiktiń birtindep tereńdep, qurylymdyq turǵydan damyp jatqanyn kórsetedi.

Investıtsııalyq klımattyń qalyptasýy

Saýda kóleminiń ósýi qos el arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystyń nyǵaıǵanyn kórsetedi, al ınvestıtsııalyq baǵyttaǵy dınamıka mynadaı: 2025 jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda Túrkııanyń Qazaqstanǵa salǵan ınvestıtsııasy 191 mln AQSh dollar boldy, kólemi 2,3 ese azaıǵan. Al Qazaqstannyń Túrkııa ekonomıkasyna baǵyttaǵan ınvestıtsııasy - shamamen 1 mlrd dollar, 31,7 ese artqan. Sonymen qatar túrik kapıtaly bar kompanııalardyń sany qysqaryp, jyl basynda 3,7 myń shamasynda bolǵan, málimetterge sáıkes 7,5 paıyzǵa tómendegen.

Bul kórsetkishter ınvestıtsııalyq qatynastar qurylymynda ózgeris júrip jatqanyn ańǵartady, ıaǵnı Túrkııa bıznesiniń, ásirese qurylys sektoryndaǵy dástúrli belsendiligi birtindep álsirep, onyń ornyn kapıtal qozǵalysynyń jańa baǵyttary basyp keledi.

Sarapshy Almas Toekınniń aıtýynsha, bul úrdis ekonomıkalyq baılanystardyń saıası deklaratsııalar deńgeıinen shyǵyp, naqty jobalarǵa, ınvestıtsııalyq áriptestikke jáne ózara tıimdi kooperatsııaǵa negizdele bastaǵanyn bildiredi.

– 10 mlrd AQSh dollary kólemindegi saýda maqsatyna qol jetkizý úshin ekonomıkany ártaraptandyrý, qaıta óńdeý salasyn damytý, ónerkásiptik kooperatsııany tereńdetý jáne logıstıkalyq kedergilerdi azaıtý qajet, – dep atap ótedi sarapshy.

Bul mindetter tikeleı kólik-logıstıka salasymen baılanysty. Ásirese «Orta dáliz» baǵyty osy turǵyda negizgi strategııalyq býynǵa aınalyp otyr.

– Qazirgi ýaqytta kólik-logıstıkalyq baǵyt ekijaqty seriktestiktiń eń jyldam damyp kele jatqan jáne strategııalyq mańyzdy salasyna aınaldy. Qos tarap «Orta dálizdiń» ótkizý qabiletin arttyrýǵa umtylyp otyr. Bul baǵyt Ortalyq Azııa, Ońtústik Kavkaz, Túrkııa jáne Eýropa arasyndaǵy «Shyǵys–Batys» baǵyty boıynsha negizgi torapqa aınalyp keledi. Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýynsha, 2030 jylǵa qaraı osy baǵyt arqyly júk tasymaly úsh esege deıin artyp, tranzıt ýaqyty qysqarýy múmkin, – dep atap ótti sarapshy.

«Orta dáliz» ben logıstıkalyq toraptardyń jańa róli

Qazirgi tańda eki el arasyndaǵy júk aǵynyn qamtamasyz etetin úsh negizgi baǵyt qalyptasqan. Olar – Reseı aýmaǵy arqyly ótetin tikeleı avtokólik joly, Aqtaý jáne Quryq porttary arqyly Kaspıı teńizin kesip ótip, Ázerbaıjan arqyly Túrkııaǵa shyǵatyn baǵyt, sondaı-aq Qazaqstan–Ózbekstan–Túrikmenstan–Iran arqyly Túrkııaǵa baratyn qurlyq dálizi.

Osy ınfraqurylymdyq arnalardyń jumys isteýi tasymal qurylymynyń da naqty teńgerimin qalyptastyrǵan. Derekterge sáıkes, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy júktiń 86 paıyzy avtokólik arqyly, 7 paıyzy áýe kóligimen, al qalǵan 7 paıyzy Kaspıı teńizi arqyly tasymaldanady. Munda avtokólik baǵytynyń basymdyǵy onyń jyldam ári ıkemdi bolýymen túsindiriledi. Sonymen qatar Baký–Tbılısı–Kars temirjol jelisi arqyly blok-poıyzdardyń turaqty qatynaýy «Orta dálizdiń» ótkizý qabiletin edáýir kúsheıtip otyr.

Alaıda tasymal júıesiniń damýyna qaramastan, sarapshylar birqatar qurylymdyq túıtkildiń saqtalyp otyrǵanyn aıtady. Eń aldymen, kedendik rásimder men ruqsat qujattaryn alý protsesiniń kúrdeliligi logıstıkalyq tıimdilikti tómendetedi. Ásirese úshinshi elder arqyly ótetin júkke qosymsha ruqsat talap etilýi tasymal tizbegin baıaýlatyp otyr.

Sonymen qatar ulttyq tasymaldaýshylardyń úlesine qatysty talap ta ózekti másele retinde atalady. Qazaqstan tarapy jalpy júktiń 26 paıyzyn otandyq kólik kompanııalary júzege asyrýy tıis degen shart qoıǵan, ıaǵnı ár 1000 jetkizilimniń 260-y ulttyq tasymaldaýshylarǵa tıesili bolýy qajet. Alaıda sońǵy jyldary Túrkııa baǵyty boıynsha jumys isteıtin qazaqstandyq operatorlardyń azaıýy bul kvotany oryndaýdy qıyndatyp otyr.

Máselege qatysty sarapshylar Túrkııanyń Eýropalyq Odaqpen keden odaǵy aıasynda jumys isteıtinin, sondyqtan onyń logıstıkalyq júıesi eýropalyq standarttarǵa beıimdelgenin atap ótedi. Al túrki memleketteri arasynda mundaı tolyq tsıfrlyq ıntegratsııa áli qalyptaspaǵan. Eger ortaq elektrondy platforma nemese biryńǵaı «bir tereze» júıesi engizilse, tasymal protsesi edáýir jeńildeıdi.

– Túrkııa is júzinde Qazaqstan eksporty úshin Eýropa men Taıaý Shyǵysqa shyǵatyn negizgi toraptardyń birine aınala alady. Orta merzimdi perspektıvada Túrkııanyń mańyzy Zangezýr dálizi nemese TRIPP baǵyty iske qosylǵan jaǵdaıda odan ári arta túsýi múmkin. Bul jańa qurlyqtyq marshrýt Armenııa aýmaǵy arqyly Nahchyvan óńirine, odan ári Túrkııaǵa shyǵatyn «Orta dálizdiń» jalǵasy retinde qarastyrylady. Sonymen qatar Reseı arqyly ótetin soltústik baǵyttardyń tartymdylyǵynyń tómendeýi jáne «Orta dálizge» degen qyzyǵýshylyqtyń artýy baǵytty Azııa men Eýropa arasyndaǵy negizgi logıstıkalyq arnalardyń birine aınaldyryp otyr. Túrkııa dál osy toraptyń strategııalyq túıisý núktesinde ornalasqan, – deıdi Almas Toekın.

Qazirgi kezeńde tolyqqandy «túrik haby» qalyptasty dep aıtýǵa áli erte. Buǵan negizgi kedergi retinde «Orta dálizdiń» ótkizý qabiletiniń shekteýliligi atalady. Ásirese Kaspıı teńizi mańyndaǵy port ınfraqurylymy, temirjol ýchaskeleri men termınaldardyń jetkiliksizdigi ózekti másele bolyp otyr. Mysaly, Baký–Tbılısı–Djeıhan munaı qubyry baǵyty boıynsha munaı eksportyn arttyrý úshin porttardy jańǵyrtý jáne ınfraqurylymdy keńeıtý qajettigi týyndaıdy.

– Marshrýttyń mýltımodaldy sıpaty ýaqytty uzartyp, shyǵyndardy kóbeıtedi jáne qosymsha táýekelder týǵyzady. Sonymen qatar Kaspıı arqyly qaıta tıeý, temirjol tabandarynyń ártúrliligi, tarıftik saıasat pen kedendik rásimderdiń tolyq úılespeýi de logıstıkalyq júıege qosymsha salmaq túsiredi. Osy túıtkilder kezeń-kezeńimen sheshilýi qajet, – deıdi sarapshy.

Mádenı baılanys pen bilim berý yqpaldastyǵy

Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq jáne bilim berý baılanystary jyl ótken saıyn tereńdep keledi.

Syrtqy ister mınıstrligi usynǵan derekterge súıensek, Túrkııada Qazaqstannyń tarıhı-mádenı murasyna arnalǵan 61 nysan tirkelgen. Olardyń qatarynda eskertkishter, saıabaqtar, kósheler, mektepter men mádenı ortalyqtar bar. Sonyń ishinde Ankaradaǵy aǵartýshy Ahmet Baıtursynulyna arnalǵan eskertkish pen saıabaq, Qazaqstan–Túrkııa dostyǵy saıabaǵy, kompozıtor Táttimbet Qazanǵapulyna qoıylǵan eskertkish, sondaı-aq Antalııadaǵy dombyra músini eki el arasyndaǵy rýhanı baılanystyń aıqyn sımvolyna aınalǵan.

Ózara yqpaldastyq Túrkııamen ǵana shektelmeıdi. Qazaqstanda da túrik mádenıeti keńinen kórinis tapqan. Astanadaǵy Anadoly kóshesi, Shymkenttegi Túrkııa kóshesi, sondaı-aq Almatydaǵy Atatúrikke arnalǵan eskertkish pen saıabaq eki el arasyndaǵy tarıhı-rýhanı sabaqtastyqty naqtylaı túsedi.

Mádenı baılanys bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqpen qatar damyp keledi. Qazirgi tańda Túrkııa ýnıversıtetterinde 13 971 qazaqstandyq stýdent bilim alyp júr. 

Sonymen birge ınstıtýtsıonaldyq áriptestik te nyǵaıǵan. Qazaqstanda Qoja Ahmet ıAsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti men Gazı ýnıversıtetiniń fılıaly jumys isteıdi. Buǵan qosa gýmanıtarlyq yntymaqtastyq aıasynda Qazaqstan Túrkııadaǵy jer silkinisinen keıin qoldaý tanytty. Qazir Gazıantep qalasynyń Nýrdagy aýdanynda 960 oryndyq mektep qurylysy júzege asyp jatyr.

P.S. Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qatynas saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı baǵyttarda keshendi túrde damyp keledi. Al kezekti sapar baılanysty jańa satyǵa kóterip, yntymaqtastyqtyń kelesi kezeńin aıqyndaýy múmkin.