Eýrazııadaǵy beıbitshiliktiń kilti: Túrki álemi

                                                                                       ***

1991 jyly Túrkııa Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan sátte ony moıyndaǵan eń alǵashqy memleket boldy. Sodan beri bastaýyn ortaq tarıhymyzdan, mádenı ári rýhanı tamyrlarymyzdan alatyn baýyrlastyq baılanystarymyz kún sanap nyǵaıyp keledi. Bizdiń dostyq saltymyz ben rýhanı birligimizdiń tarıhy, shyn máninde, tym tereńde jatyr.

Al, 2000 jyldardan bastap ekijaqty qatynastarymyzda jańa tarıhı beles baǵyndyryldy. Saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı salalarda birlese qurǵan ınstıtýtsıonaldyq tetikterimizdiń arqasynda yntymaqtastyǵymyz barynsha naqty ári jemisti nátıjeler bere bastady. Energetıka, kólik, logıstıka jáne qorǵanys ónerkásibin basty nazarǵa ala otyryp, ekonomıkalyq saladaǵy yqpaldastyǵymyz ben bilim-mádenıet baǵytyndaǵy áriptestigimiz keń ári berik negizde damyp keledi.

2012 jyly qurylǵan Joǵary deńgeıli strategııalyq yntymaqtastyq keńesi aıasynda ekonomıkalyq jáne saýda qatynastarymyzdy damytý baǵytynda mańyzdy jetistikterge qol jetkizgenimiz anyq. Búgingi tańda Qazaqstanmen aradaǵy ózara saýda aınalymymyz 10 mıllıard dollarlyq mejege taıap qaldy. Túrik isker toptarynyń osy ýaqytqa deıin Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan tikeleı ınvestıtsııa kólemi 6 mıllıard dollarǵa jýyqtady. Sonymen qatar, túrik merdigerleri Qazaqstanda jalpy quny 30 mıllıard dollardan asatyn 550-ge jýyq iri jobany sátti aıaqtady. Qazaqstan Prezıdenti, qurmetti baýyrym Qasym-Jomart Toqaevpen birlese belgilegen ortaq maqsatymyz – saýda aınalymyn 15 mıllıard dollarǵa jetkizý. Ózara qarymdy kúsh-jigerdiń arqasynda bul mejeni de qysqa merzimde baǵyndyratynymyzǵa senimim mol.

Halyqtarymyz arasyndaǵy baýyrlastyq altyn kópirin nyǵaıta túsetin bilim, sport jáne mádenıet salalaryndaǵy qarym-qatynastarymyzdy minsiz deńgeıge jetkizý – bizdiń basty basymdyqtarymyzdyń biri. Barshaǵa málim bolǵandaı, Ankara qalasy Túrki memleketteri uıymynyń 2026 jylǵy Týrızm astanasy bolyp bekitildi. Osy erekshe múmkindikti paıdalana otyryp, qazaq baýyrlarymyzdy baı mádenı, tarıhı jáne adamı murasymen túrki áleminiń ortaq zerdesin beıneleıtin Túrkııanyń astanasyna shaqyramyn. Jyl boıy ótkiziletin tarıhı, mádenı jáne sporttyq is-sharalardyń tórinen qazaq baýyrlarymyzdy kórýdi ózimiz úshin zor mártebe sanaımyz.

Qazaqstan saparymyzdyń máni biz úshin óte tereń. AQSh-Izraıl men Iran arasyndaǵy teketires, Gazadaǵy turaqsyz bitimgershilik úderisi basty nazarda turǵan, aımaǵymyzdyń saıası turaqtylyǵy men energııa qaýipsizdigi, sondaı-aq tasymal máseleleri jahandyq deńgeıde synǵa túsip jatqan osy kúnderi Qazaqstanda ótkizetin ekijaqty kelissózderdiń mańyzy zor. Bul sapar elderimiz arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq jáne saýda baılanystaryn jańa beleske kóterip qana qoımaı, halyqtarymyzdyń ejelgi dostyǵyn eseleı túsetinine senimim mol.

Osy sapar aıasynda Túrki memleketteri uıymy Memleket basshylarynyń beıresmı sammıtine qatysamyz. Alqaly jıynda túrki áleminiń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı yqpaldastyq áleýetin jan-jaqty talqylap, óńirlik syn-qaterlerdi birlese baǵamdaýǵa múmkindik bolady. Túrki áleminiń namysyn tý etken memleketter retinde biz budan bylaı da Qoja Ahmet ıAsaýıdiń «Muqtajdardyń qarny toımaı, dáýlettiler olardyń haline qaıǵyrmasa, dúnıeniń quty qashady» degen pálsapasyn basshylyqqa alamyz. Aımaǵymyz ben kúlli álemde beıbitshilik, baqýattylyq pen tynyshtyq ahýalyn ornyqtyrý jolynda tarıhı jaýapkershilik arqalaýdan eshqashan bas tartpaımyz.

Óńirlik qaqtyǵystar men daǵdarystar búginde jahandyq aýqymda ortaq qaýipsizdigimizge, ekonomıkalyq ál-aýqatymyz ben turaqtylyǵymyzǵa tóngen aýqymdy syn-qaterge aınaldy. Jahandyq júıe teketireske toly geosaıası básekelestik ákelgen jańa asımmetrııalyq táýekelder, energııamen jabdyqtaý qaýipsizdigindegi irkilister jáne soǵan baılanysty qarjy naryǵyndaǵy qubylmalylyq aldynda kúrdeli stress-testke tap bolyp otyr. Sonymen qatar, jasandy ıntellekt negizindegi aýqymdy transformatsııa ákelgen jańa úderister jahandyq júıeniń osal tustaryn odan saıyn aıshyqtaı tústi. Biz burynnan basa aıtyp kele jatqandaı, bul synaqtardyń barlyǵy qazirgi halyqaralyq tártip pen jahandyq basqarý tetikteriniń qaýqarsyzdyǵyn jáne olardy túbegeıli reformalaý qajettigin aıqyn kórsetedi.

Buǵan deıin, 2014 jyly Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasy minberinen jasaǵan úndeýimde halyqaralyq júıeniń qurylymy men legıtımdiligi kúmán týdyratynyn aıtyp, «Álem bes elden úlken» degen uranmen ádiletti dúnıe qurýdyń múmkindigin kórsetken edim. Ókinishke qaraı, sodan beri jahandyq júıeniń ádiletti ári ınklıýzıvti sıpatqa ıe bolýy baǵytynda aıtarlyqtaı damý bolǵan joq dep aıtýǵa májbúrmin. Munyń eń aıqyn ári aýyr mysaly – Gazada bolyp jatqan oqıǵalar. Izraıldiń qylmystary saldarynan adamzattyń ortaq qundylyqtary aıaqasty etilip jatyr.

Túrkııa retinde biz jahandyq jáne óńirlik daǵdarystardy tek «tıimdi erejelerge» negizdelgen tártip ornatý arqyly ǵana eńserýge bolady dep esepteımiz. Osy oraıda, óńirimiz ben jahandyq deńgeıdegi daǵdarystar men qaqtyǵystardy toqtatý úshin kópjaqty uıymdar aıasynda da, derbes te jaýapkershilik alýdan qashpaımyz. Beıbitshilik dıplomatııasy men deldaldyq bastamalarymyzda barlyq tarappen senimge negizdelgen dıalog ornatyp, máselelerdi dıplomatııalyq kelissóz ústelinde sheshý úshin naqty qadamdar jasalýyn qamtamasyz etýdemiz. Jahandyq beıbitshilik pen ál-aýqat jolynda júrgizip otyrǵan qaǵıdatty dıplomatııamyzdyń álemdik deńgeıde aıryqsha tanylyp jatqanyn kórý bizge zor rızashylyq uıalatady

Alaıda budan da ádiletti, ınklıýzıvti ári turaqty beıbitshilik pen baqýattylyq ahýalyn qalyptastyrý úshin ekijaqty, óńirlik jáne jahandyq seriktestikterdi keńeıtý qajettigi anyq. Osy turǵyda biz óńirlik kelispeýshilikterdi, eń aldymen, aımaq elderiniń ınstıtýtsıonaldyq bastamalarymen sheshý kerek dep sanaımyz. «Aımaqtyq máselelerdi óńir elderiniń óz kúshimen sheshýi» tujyrymdamasyna sáıkes, Túrki memleketteri uıymy bastaǵan, ózimiz múshe uıymdarmen jáne kórshilerimizben birlesken bastamalarǵa árdaıym ashyq ekenimizdi basa aıtqym keledi. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qurylymdyq problemalary, óńirlik jáne jahandyq qaqtyǵystardy sheshý, sondaı-aq turaqty ekonomıkalyq ál-aýqatty ornyqtyrý sekildi kez kelgen mańyzdy máselede dos ári baýyrlas Qazaqstanmen júrgizip otyrǵan yntymaqtastyǵymyz ben seriktestigimiz syrtqy saıasatymyzda erekshe orynǵa ıe.