«Qymyzdyń» ym tilinde ataýy joq — Estý qabileti buzylǵan adamdar qandaı kedergilerge tap bolady

«Biryńǵaı ym tilin qalyptastyrý kerek…»

Elorda turǵyny Roza Dármenovanyń uly dúnıege kelgennen beri qulaǵy estimeıdi. Eki jasynda oǵan ota jasalyp, kohlearlyq ımplant ornatylǵan. Buǵan deıin estý apparatyn paıdalanǵanymen, onyń kómegi bolmaǵanyn aıtady. Qazirgi kezde uly jeti jasta. Birinshi synypta oqıdy. Sóıleıdi, jalpy bilim beretin mektepke barady. Degenmen anasynyń aıtýynsha, ota jasalǵannan keıin másele tolyǵymen sheshilip ketpeıtin kórinedi. 

— Balam qazir sóıleıdi, biraq áli de bárin minsiz estıdi dep aıta almaımyn. Óz qatarynan qalyp qoıatyn tustary da bar. Balamen únemi jumys isteý kerek. Qazir jalpy mektepte oqıdy, sondyqtan muǵalimimen únemi baılanysyp otyramyn. Óıtkeni alystan aıtylǵan sózdi durys estimeı qalýy múmkin. Al balam jóndi estýi úshin onyń janyna baryp aıtý kerek, — deıdi Roza Dármenova.

Keıipkerimizdiń anasy atalmysh máseleniń kúndelikti ómirde jıi aıtyla bermeıtinine qynjylady. Onyń sózinshe, kohlearlyq ımplant barlyq balaǵa birdeı jaqsy nátıje bermeıdi. Keıbir jaǵdaıda ota jasalǵan kúnniń ózinde eshteńe ózgermeı, balanyń qulaǵy sol estimeıtin kúıi qala beredi eken. Al mundaı balalar úshin aqparat alýdyń eń negizgi joly — ym tili.

Biraq Roza Dármenovanyń aıtýynsha, elimizde biryńǵaı ym tilin qalyptastyrý úderisinde másele shash etekten. Sebebi buǵan deıin ym tili kóbine otbasynda ózara túsinisýi úshin qoldanylyp kelgen. Mysaly, sonyń saldarynan bir sózdi nemese uǵymdy bildiretin ym ár otbasyda túrlishe qalyptasqan.

R. Dármenovanyń ata-anasynyń estý qabileti bolmaǵandyqtan, ol ózi ym tilin bala kezinen biledi. Keıin ony kásibı deńgeıde meńgerý úshin Qazaqstan sańyraýlar qoǵamyndaǵy arnaýly kýrstan ótken.

— Ár otbasy ymdy turmystyq deńgeıde úırenedi. Keıin televızııaǵa jumysqa ornalasý úshin resmı kýrstan ótip, kásibı túrde meńgerdim. Sondyqtan biryńǵaı júıe qajet-aq. Árkim ymdy ártúrli kórsetse, estimeıtin adamdardyń ózi bir-birin túsinbeı qalady, — deıdi ol.

«Qazaqstan sańyraýlar qoǵamynyń» prezıdenti Saılaýgúl Omarhanova da bul pikirdi qýattaıdy. Ol muny qarapaıym mysalmen bylaı túsindiredi: 

— Máselen, «qymyz» sóziniń bárine ortaq ymy joq, ıaǵnı qazaq tilindegi uǵymdardy jetkizetin ym tilin júıeleý kerek. Bul balalardyń bilim alýyna ǵana emes, ár óńirdegi azamattardyń bir-birimen erkin qarym-qatynas jasaýyna múmkindik beredi. Ár sózdi álipbımen kórsetý múmkin emes. Ym tili úshin vıdeosózdik qajet. Ony barlyq oqý quralynda paıdalanatyn bolsaq, balalar kishkentaı kezinen birdeı úırener edi, — deıdi spıker. 

Sarapshynyń aıtýynsha da, qulaǵy estimeıtin adamdardyń ózi bir-birin durys túsinýi úshin qazaq tilindegi ym tilin retteý kerek. 

— Úıde jáne mektepte qoldanylatyn ym ártúrli bolsa, balaǵa oqý materıalyn túsiný qıynǵa túsedi. Sol sebepti bul jerdegi eń basty orynda turǵan másele — bilim alý. Balalar balabaqshadan bastap bilim alyp, jetilmese, bolashaqta ári qaraı damýy óte qıyn. Eń aldymen, balalardy erte jastan damytý qajet, — dedi Saılaýgúl Omarhanova.

Balamen jumys isteıtin maman ym tilin bile me

Qordalanǵan másele bunymen shektelmeıdi. Óıtkeni estý qabileti buzylǵan balamen jumys isteıtin mamandardyń bári ym tilin bile bermeıdi. Muny «Qazaqstan sańyraýlar qoǵamynyń» prezıdenti de rastap otyr. Saılaýgúl Omarhanovanyń aıtýynsha, sýrdopedagogterdi daıarlaıtyn oqý orny bolǵanymen, barlyǵy ym tilin tolyq meńgerip shyqpaıdy. 

— Sýrdopedagogterdi daıyndaıtyn birli-ekili oqý orny bar. Biraq olardyń bári «maman» bolyp shyqqan soń da ym tilin tolyq biledi dep aıta almaımyn. Óıtkeni oqý protsesinde ol sabaq az oqytylady, — deıdi sarapshy. 

Onyń sózinshe, bul másele balabaqshadan bastalady. Onda estý qabileti buzylǵan balalarǵa arnalǵan top bolǵanymen, ol jerdegi mamandardyń ym tilin bilýine qatysty másele kóp. Al bala ýaqytynyń basym bóligin balabaqshada ótkizedi. Sondyqtan qajetti aqparatty ózine túsinikti tásilmen alýy mańyzdy. Spıker arnaýly baǵdarlamalar bolǵanymen, onyń aıasynda ym tilin úıretý jetkilikti deńgeıde qarastyrylmaǵanyn jetkizdi.

Quryltaı depýtaty Ekaterına Smolıakovanyń da pikiri osyǵan saıady. Onyń aıtýynsha, elimizde sýrdopedagog mamandary tapshy. Máselen, qazir Qazaqstanda osy baǵytta 170-ke jýyq stýdent bilim alyp jatyr, al sońǵy bes jylda tek qana 225 sýrdopedagog daıarlanǵan.

— Bútin el úshin bul — óte az kórsetkish. Onyń bir sebebi mamandardy daıarlaý júıesiniń ózinde jatyr. Talapker joǵary oqý ornyna túsken kezde keńeıtilgen bilim berý baǵdarlamasy bar topty tańdaıdy. Keıin naqty mamandyqty tańdaǵan kezde defektologııa, logopedııa sııaqty suranysy joǵary baǵyttarǵa kóbirek birjola oıysady. Al sýrdopedagogıka aıasy tar baǵyt bolǵandyqtan, ekinshi, úshinshi kezekte qalyp qoıa beredi, — deıdi depýtat.

Onyń pikirinshe, sýrdopedagogıkany jeke ári sanaly túrde tańdalatyn baǵyt retinde kúsheıtip, memlekettik bilim berý tapsyrysyn osy mamandarǵa degen naqty qajettilikpen baılanystyrý qajet.

«Sýrdoaýadrmashyny daıyndaıtyn oqý orny joq»

Sýrdoaýdarmashylardy daıarlaý isinde de olqylyq kóp. Biz sózge tartqan sarapshy Saılaýgúl Omarhanovanyń aıtýynsha, Qazaqstanda bul baǵyt jeke mamandyq retinde oqytylmaıdy. Sondyqtan ol joǵary oqý oryndary nemese kolledjderde sýrdoaýdarmashy mamandyǵyn engizýdi usynady. 

— Bizde, ókinishke qaraı, sýrdoaýdarmashylardy daıarlaıtyn birde-bir oqý orny joq. Joǵary oqý oryndary men kolledjderge osyndaı mamandyq engizý kerek. Sýrdoaýdarmashynyń biliktiligi bolýy asa mańyzdy. Eger bundaı mamandyq ashylsa, qulaǵy estimeıtin ata-ananyń estıtin balalaryn da osy baǵytqa tartýǵa bolady. Olar ym tilin otbasynda kishkentaıynan meńgerip ósedi. Keıin kásibı bilim alsa, jaqsy maman bolyp shyǵýyna múmkindik mol, — deıdi Saılaýgúl Omarhanova.

Sondaı-aq, onyń aıtýynsha, qazir ym tilin biletin adam qysqamerzimdi kýrstan ótip, sertıfıkat alyp, sýrdoaýdarma qyzmetin kórsete alady. Mundaı kýrstar arnaıy lıtsenzııalaýdy talap etpeıdi. Al berilgen sertıfıkat mamannyń qyzmet kórsetýine múmkindik beredi. Qoǵam prezıdenti mundaı jaǵdaıda aýdarmashynyń ym tilin qanshalyqty meńgergeni men qyzmet sapasyna qatysty másele týyndaıtynyn aıtady.

Sondyqtan qoǵam ókilderi sýrdoaýdarmashyǵa qoıylatyn kásibı talaptardy naqtylap, onyń biliktiligin baǵalaıtyn júıe qajet dep esepteıdi.

Kásibı sýrdoaýdarmashylardy daıarlaý máselesin Quryltaı depýtaty Elena Smolıakova da kóterip júr. Onyń pikirinshe, mamandyqty engizýmen qatar, sýrdoaýdarmashylarǵa qoıylatyn talaptardy da naqtylaý qajet.

— Birinshiden, mamannyń ym tilin meńgerý deńgeıi naqty baǵalanýǵa tıis. Ekinshiden, mindetti kásibı sertıfıkattaý nemese attestattaý júıesin engizý kerek. Úshinshiden, belgili bir merzim saıyn biliktiligin qaıta rastaý nemese biliktiligin arttyrý tetikteri bolýy shart, — deıdi depýtat.

Ol sýrdoaýdarmashylardy jumys isteıtin salasyna qaraı mamandandyrý máselesin de atap ótti. Óıtkeni medıtsınada, sotta nemese bilim berý salasynda qoldanylatyn termınder men aýdarmaǵa qoıylatyn talaptar ártúrli.

— Keı jaǵdaıda aýdarmanyń sapasy adamnyń densaýlyǵyna nemese quqyǵynyń qorǵalýyna tikeleı áser etýi múmkin. Máselen, sotta sýrdoaýdarmashy estý qabileti buzylǵan azamattyń sózin durys jetkizýi kerek. Al medıtsınalyq kómek kórsetý kezinde naýqastyń shaǵymyn nemese dárigerdiń aıtqanyn qate aýdarý saldary odan da aýyr bolýy yqtımal. Sondyqtan biz tek aýdarmashylardyń sanyn kóbeıtýdi ǵana emes, olardyń qyzmetiniń sapasyna da kepildik beretin kásibı júıe qalyptastyrýymyz kerek, — deıdi depýtat.

Osy maqsatta ol sertıfıkattalǵan sýrdoaýdarmashylardyń biryńǵaı ulttyq tizilimin qurýdy usynady. Mundaı tizilim arqyly azamattar da, memlekettik organdar da mamannyń tıisti biliktiligi bar-joǵyn kóre alady. Depýtat bul baǵytta Jańa Zelandııanyń tájirıbesine nazar aýdarýǵa bolatynyn aıtady. Bul elde ym tili arnaýly zańmen resmı til retinde tanylǵan, sondaı-aq zańdyq protsesterde jumys isteıtin aýdarmashylardyń quzyretine qoıylatyn talaptardy normatıvtik deńgeıde belgileýge múmkindik bar.

Jylyna 60 saǵatqa ǵana beriletin sýrdoaýdarma qyzmeti jetkilikti me

Qulaǵynyń múkisi bar jandar tap bolatyn kedergi munymen bitpeıdi. Sarapshylardyń pikirinshe, ol balabaqsha men mektepten keıin de jalǵasady. Estý qabileti buzylǵan adamǵa dárigerge, bankke, notarıýsqa, sotqa nemese memlekettik organǵa barǵanda, sýrdoaýdarmashynyń kómegi qajet. Qazir mundaı qyzmet jylyna 60 saǵat kóleminde ǵana beriledi.

Saılaýgúl Omarhanova bul 60 saǵattyń jetpeıtinin aıtady. Keıde bólingen saǵat bitkennen keıin de, resmı lımıtten tys aýdarmashy óz erkimen azamattarǵa kómektesýge májbúr bolady.

— Mysaly, adam HQO-ǵa nemese bankke barsa, sýrdoaýdarmashy birge barady. Biraq sol qyzmet kólemi 60 saǵatty quraıdy. Aıyna emes, kúnine emes, jylyna. Saǵaty bitip qalsa da, aýdarmashy ol adamǵa janashyrlyq tanytyp, birge barady. Óıtkeni ony esh jerde eshkim túsinbeıdi. Al Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda olarǵa kómek kórsetetin maman joq. Ondaı kezde aýdarmashynyń jumys ýaqyty bitse de, barýyna týra keledi, — deıdi ol.

Quryltaı depýtaty Ekaterına Smolıakova da 60 saǵattyq lımıtti qaıta qaraý qajet dep esepteıdi.

— Alpys saǵatty bir jylǵa bólsek, aıyna nebári bes-aq saǵat shyǵady. Al adamnyń ómirin bes saǵatpen shekteý múmkin emes qoı?! Dárigerge, memlekettik organǵa, sotqa, notarıýsqa, bankke barý kerek. Jumysqa ornalasý, qujat rásimdeý sııaqty kúndelikti qajettilikter bar. Sol sebepti aıyna bes saǵat, jylyna alpys saǵat degen shek óte az, — deıdi depýtat.

E. Smolıakovanyń pikirinshe, máseleni tek saǵat sanyn kóbeıtýmen sheshý jetkiliksiz. 

— Sondyqtan máseleni kóterer kezde, basqasha qaýzaǵan jón. Tek alpys saǵatty seksen nemese júz saǵatqa kóbeıteıik degen turǵydan emes, basqa deńgeıde qarastyrýymyz kerek. Bizge qajettilikke negizdelgen model qajet. Mysaly, medıtsınalyq kómek, bilim berý, sot, tótenshe jaǵdaılar, memlekettik qyzmetter sııaqty ómirlik mańyzy bar salalarda aýdarma belgili bir jyldyq lımıtke táýeldi bolmaýǵa tıis, — dedi halyq qalaýlysy.

Dıplom bar, jumys joq

Estý qabileti buzylǵan azamattar jıi tap bolatyn taǵy bir kedergi — jumysqa ornalasý. Bilim alyp, óz mamandyǵyn ıgergennen keıin de olardyń jumysqa ornalasýy ońaıǵa soqpaıdy.

Saılaýgúl Omarhanova arnaýly mektepti támamdap, keıin arhıtektor mamandyǵyn qyzyl dıplommen meńgergen azamatty mysalǵa keltirdi. Onyń aıtýynsha, sol azamat mamandyqty jaqsy oqyǵanyna qaramastan, estý qabiletine baılanysty jumys taba almaı júr.

— Men bir jigitti jaqsy bilemin, arhıtektor mamandyǵyn qyzyl dıplommen bitirgen. Biraq jumysqa almaıdy. «Sen estimeısiń» deıdi bári. Jumys berýshi úshin onymen sóılesý, sýrdoaýdarmashy shaqyrý qosymsha másele bolyp kórinedi. Bilimi bar azamat. Jaqsy arhıtektor bolar edi, biraq jumysqa almaıdy, — deıdi S. Omarhanova.

Onyń aıtýynsha, sonyń saldarynan estý qabileti buzylǵan azamattardyń bir bóligi alǵan mamandyǵy boıynsha emes, basqa jumysty isteýge májbúr. Áıelder arasynda tazalyqshy, tiginshi, oraýshy bolyp jumys isteıtinder bar. Al er adamdar arasynda jumyssyzdyq máselesi odan da qıyn. 

Keıbir jumys berýshiler qaýipsizdik máselesin alǵa tartyp, estý qabileti buzylǵan azamattardy jumysqa qabyldamaıdy. Astana turǵyny Roza Dármenova da osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan.

— Jaqynda jumys týraly habarlandyrý kórdim. Kilem jýatyn jumys eken, jalaqysy da jaman emes. Habarlasyp: «Mende estimeıtin adamdar bar, jumysqa alasyzdar ma?» dep suradym. «Joq, tehnıkalyq qaýipsizdikke baılanysty almaımyz, qorqamyz» dedi, — deıdi ol.

Saılaýgúl Omarhanovanyń aıtýynsha, dál osy sebepti de másele tek estý qabileti buzylǵan azamatqa bilim men mamandyq berýmen aıaqtalmaýy kerek. Onyń alǵan bilimine saı jumys isteýine de múmkindik qajet.

Keıde bilimi men mamandyǵy bar azamattardyń ózi jumys tabýda qıyndyqqa tap bolyp jatqanda, arnaýly bilimi joq adamdardyń jumysqa ornalasýy qanshalyqty qıyn ekenin aıtýdyń ózi artyq.

Áleýmettik qoldaýdaǵy kedergiler

Estý jáne sóıleý qabileti buzylǵan azamattar áleýmettik qoldaýǵa qol jetkizýde de jıi qıyndyqtarǵa tap bolady. Saılaýgúl Omarhanovanyń aıtýynsha, olar múgedektiktiń úshinshi tobyna jatady. Sonyń saldarynan birinshi jáne ekinshi toptaǵy azamattarǵa qarastyrylǵan keıbir jeńildik pen qoldaý túrin paıdalana almaıdy. Sonyń biri — baspana máselesi.

— Biz úshinshi topqa jatamyz. Birinshi, ekinshi top memlekettik baǵdarlamamen úı alǵanda, biz úı ala almaımyz. Jumysqa kelgende de qıyndyq bar ekenin joǵaryda aıttym. Adam estimeıdi, sóıleı almaıdy, sonda da úshinshi topqa jatamyz, — deıdi «Qazaqstan sańyraýlar qoǵamynyń» basshysy. 

Onyń aıtýynsha, múgedektik tobyna qaraı belgilenetin qoldaý sharalarynda estý jáne sóıleý qabileti buzylǵan azamattardyń kúndelikti ómirde kezdesetin kedergileri tolyq eskerile bermeıdi. Sondyqtan ol áleýmettik qoldaý tetikterin naqty qajettilikti eskere otyryp qarastyrý qajet ekenin basa aıtady.

Máseleniń sheshimi nede

Kóterilgen máselelerdiń túıini ym tiliniń qoǵamdaǵy alar ornyna kelip tireledi. «Qazaqstan sańyraýlar qoǵamynyń» prezıdenti Saılaýgúl Omarhanova men Quryltaı depýtaty Ekaterına Smolıakova estý qabileti buzylǵan azamattardyń bilim alýyna, aqparat pen memlekettik qyzmetterge qol jetkizýine jaǵdaı jasaý úshin ym tiline zań júzinde mártebe berý kerek dep sanaıdy.

Saılaýgúl Omarhanovanyń pikirinshe, ym tili zań júzinde tanylyp, estý qabileti buzylǵan azamattarǵa qajetti aqparat osy tilde qoljetimdi bolýy kerek.

— Meniń usynatynym — birinshi kezekte ym tilin zań júzinde taný. Zań deńgeıinde qabyldansa, estý qabileti buzylǵan adamdarǵa aqparat ym tilinde beriler edi. Bul balalarǵa ǵana emes, eresekterge de qajet, — deıdi ol.

Bul baǵytta qazir zańnamalyq deńgeıde naqty qadamdar qarastyrylyp jatyr. Ekaterına Smolıakovanyń aıtýynsha, bıyl Áleýmettik kodekske alǵash ret ym tili uǵymy engizilgen. Dese de, depýtat munymen másele tolyq sheshilmeıtinin aıtady.

— Bizdiń maqsatymyz — ym tilin tek áleýmettik qyzmet kórsetý quraly retinde emes, estý qabileti buzylǵan azamattardyń bilim alýyna, aqparatqa qol jetkizýine, memlekettik qyzmetterdi paıdalanýyna jáne qoǵam ómirine tolyqqandy qatysýyna múmkindik beretin tildik kommýnıkatsııalyq júıe retinde qarastyrý. Qazir bul baǵytta eki nusqa qarastyrylyp jatyr. Birinshisi — qoldanystaǵy zańdarǵa keshendi ózgerister engizý, ekinshisi — ym tili týraly jeke zań qabyldaý múmkindigin zerdeleý, — deıdi E. Smolıakova.

Depýtattyń sózinshe, bilim berý, densaýlyq saqtaý, memlekettik qyzmetter, tótenshe jaǵdaılar men sot júıesinde ym tilin paıdalaný kepildikteri naqty belgilenýi kerek. Bul rette Qazaqstan basqa elderdiń tájirıbesin de zerttep jatyr. Elena Smolıakova taǵy Jańa Zelandııany mysalǵa keltiredi. Onda 2006 jyly arnaýly zań qabyldanyp, ym tili resmı til mártebesine ıe bolǵan.

— Biz bul memleketterdiń zańyn sol kúıinde kóshirmeýimiz kerek. Quqyqtyq mártebe berý, bilim berý, sýrdoaýdarmashylardy daıarlaý jáne memlekettik qyzmetterdiń qoljetimdiligi jónindegi tájirıbeni alyp, Qazaqstanǵa sáıkes óz modelimizdi qalyptastyrýymyz qajet. Túpki maqsat — ym tilin zańda jaı ǵana moıyndaý emes, sol mártebeniń adamnyń kúndelikti ómirinde naqty jumys isteýi, — dep sózin túıindedi depýtat. 

Ázirge ym tiliniń quqyqtyq mártebesine qatysty naqty sheshim qabyldanǵan joq. Kóterilgen usynystar tek talqyǵa túsip otyr. Al bul máseleni qozǵap, aıtyp júrgen sala ókilderi úshin mańyzdysy — ym tiliniń zańda qalaı atalatyny ǵana emes, onyń bilim berý, medıtsına, memlekettik qyzmet pen basqa da salalarda kedergisiz qoldanylýyna jaǵdaı jasalýy.

Aıta keteıik, Qazaqstanda estý qabileti buzylǵan 6 myńnan astam bala dıspanserlik esepte tur. Osy balalardy estý apparattarymen qamtamasyz etýdi jaqsartý jáne otandyq óndiristi iske qosý úshin Úkimet Densaýlyq saqtaý jáne Ónerkásip jáne qurylys mınıstrlikterine arnaıy Jol kartasyn ázirleýdi tapsyrdy.