Eslám Zikibaevtyń týǵanyna 80 jyl: aqyndy asyl jary eske alady

Qarashyǵym!

Án terbep ósken eldiń balasymyn,

Ánmen aıtsam jete me júregińe,

Syrlarymnyń sap taza , sap asylyn.

Saǵym dalam -

Sulýlyqty jyrlaýdan jańylmaǵan.

Mahabbatty anamdaı áldılegen,

Áldılegen ǵajaıyp laǵyl ǵalam - dep jyrlaǵan aqyn.

Týǵan aýylyna, týǵan jerge degen saǵynyshyn asa sezimtaldyqpen, aqyndyq asqaq shabytpen, názik sezimmen jetkizgen Eslám óz poezııasy arqyly oqyrmanǵa ǵajap syr shertedi. Aqyn jyrlary eldikti, erkindikti, parasatty pash etetin tereń mazmundy tekti týyndylar.

Eslám Zikibaevtyń ár jyldary jaryq kórgen «Aq qaıyńdar»/1975/, «Aqqý arman» /1977/, «Men kosmanavt bolamyn» /1978/, «Aq aıdyn» /1980/, «Aq qaınar» /1982/, «Altyn saǵym» /1985/, «Verýıý v lıýdeı» /1989/, «Qus ǵumyr»/1992/, «Dúnıe jalǵan» /1998/, «Arna» /2001/, atty jyr jınaqtary qazaq poezııasyna qosqan qundy dúnıeler ekeni daýsyz.

Aq! Aq!- dedim,

Aq! - dedim.

Aq izdedim ómirden,

Armanym da arnadan,

Aq nur bolyp tógilgen,

Qap-qarańǵy túnde de

Meniń súıgen janymnyń

Aıdaı júzi jarqyrap,

Aq sáýle bolyp kóringen,

Bári, bári kóńilden! - degen óleń joldarynan aqynnyń jan-dúnıesiniń páktikke ińkárligi baıqalady. Jyr jınaqtarynyń aq qaıyń, aq aıdyn, aqqaınar bop atalýy da jan tazalyǵynyń aıǵaǵy bolsa kerek.

Eslám Zikibaevtyń poezııasyn oqyp otyrǵanda áriden terbegen án áýenin estip otyrǵandaı bolasyz. Óıtkeni aqynnyń poezııasy ánge árkez suranyp turady.

Esaǵańnyń óleńine jazylǵan Áshir Moldaǵaıynovtyń «Aıaýlym armanymdaı asylym eń» áni dúnıege kelgende avtorlar birin-biri áli tanymaıtyn-dy.

1966 jyldyń jaımashýaq kókteminde Áshir aǵamyz tuńǵysh áýenin shyǵaryp, soǵan mátin izdeıdi. Kompozıtordyń bolashaq jary GúljaýHar Aýhatqyzy Esaǵańnyń jubaıy Roza Bákirqyzyna bul jaıdy baıandaıdy. Sóıtip, aqyn sózin jazyp, kompozıtor ánin árlep, «Aıaýly armanymdaı asylym eń» áni dúnıege keledi. Bul ánniń baǵyn ashqan halqymyzdyń bulbul ánshisi Roza Baǵlanova. Bul án tuńǵysh ret Máskeýdegi Kreml saraıynda áıgili ánshimiz Roza Baǵlanovanyń oryndaýynda shyrqalǵanda Esaǵań men Áshir aǵamyz tyńdaýshy retinde qatty tolqyǵan eken.

Osydan bastap Esaǵań men Áshir tanysyp, til tabysyp, «Saǵyndym sáýleshim» ániniń de tusaýyn kesedi.

Jalpy Qazaq radıosynyń altyn qoryndaǵy aqyn Eslim Zikibaevtyń óleńine jazylǵan Nurǵısa Tilendıevtiń «Ánshi syry», Temirbaı Isalıevtyń «Kezdespeı ketken beınem eń», Áset Beıseýovtyń «Jeńeshe», Beksultan Baıkenjıevtiń «Jyl qusy», «Uıqyń janym qandy ma?», Baqytjan Qurmanǵalıevtyń «Saǵynysh», Múbarak Salyqovtyń «Qyzyma» jáne Ótemis Órikgúldiń «Órnegim», «Beket ata» ánderi áýe tolqyny arqyly jıi oryndalyp turady.

Bul ánder Roza Baǵlanova, Zeınep Qoıshybaeva, Sáýle Aǵybaeva, Sulýshash Nurmaǵambetova, Ermurat Zeıiphan, Beksultan Baıkenjıev, Venera Qarmysova men Múbarak Salyqovtyń oryndaýynda altyn qorymyzda saqtaýly. Olaı bolsa, qazaq poezııasy men ónerine ózindik qoltańba qaldyrǵan jany názik Esaǵań jaıly aqynnyń asyl jary Raýza Bákirqyzynan bile otyrsaq.

Altyn: Raýza apaı, Eslám aǵamyzdyń 60 jasqa tolǵan mereıtoıynda men de arnaıy toıǵa baryp qatysqan edim, onda toı dúrkirep etken edi. Al aqynnyń týǵanyna 70 jyl tolǵan mereıtoıy da elde boldy emes pe ?

Raýza: Eldiń toıyna ne jetsin?! «Soltústik Qazaqstan» oblystyq gazetiniń Bas redaktory Jarasbaı Súleımenov, sol kezdegi oblystyq teledıdardyń tóraǵasy Káribaı Musyrmanovtyń kóp kómegi tıip edi.

«Órnek» degen kishkene ǵana aýyl. Esildiń jaǵasynda turady. Aınala aqqaıyń orman. Sol aýylǵa aqshańqan úıler tigip, dalaǵa sahna jasap, «Balqadısha», sonymen qatar «Esil áýenderi» ansambliniń ánshileri Eslámnyń óleńderine jazylǵan ánderdi oryndady. Kákimbek Salyqov aǵamyzdyń sol jerge arnaıy baryp arnaý jyr oqýy, mektep oqýshylarynyń óleń oqýy áserli boldy. Oqýshylar qonaqtardy mekteptiń aldynda qarsy aldy.

Altyn: Órnek orta mektebine Eslám Zikibaevtyń aty berildi, el qýanǵan shyǵar?

Raýza: Eslámdardyń kezinde tórt jyldyq qana mektep bolǵan. 2004 jyly mektepke aǵańnyń atyn berdi. Ashylý rásimine bardyq. Mektepke syı-sııapatymyzdy barǵan saıyn berip turamyz. Osy joly mektepte aqyndar aıtysyn uıymdastyryp, báıge jarııalap, elge bir qýanysh syılaǵan aýdan ákimshiligi boldy. Islám aǵań tiri bolsa osy jyldyń 5 maýsym aıynda seksenge kelýshi edi. Árıne Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimshiligimen aqyldasyp jatyrmyz. Múmkindik bolsa dál týǵan kúni elde toı jasasaq degen oıymyz bar.

Altyn: Sulý tabıǵaty bar Qyzyljar óńirinde dúnıege kelgen aǵalarymyzdyń sulýlyqqa ǵashyq bolýy da zańdylyq. Osy kisiniń lırıkalyq óleńderiniń ereksheligi jaıly bile otyrsaq.

Raýza: Bul kisi arnaıy ánge sóz jazbaǵan adam. Eline, jerine degen ǵashyqtyq sezimnen týǵan jyrlar bolǵannan keıin ánge suranyp turǵan bolý kerek. Ol adaldylyqty aqtaryla jyrlaǵan Ar men Aqıqat jarshysy edi. Kisilik pen kishilikti ardaqtaǵan aqjúrek aqyn edi. Jyrlary tunǵan lırıka dese de bolǵandaı. Eń bastysy - ol júreginiń lúpilin tyńdap jazýshy edi.

Altyn: Ánge sóz jazǵan aqyndardyń jazba aqyndyǵy da ómirsheń. Siz aqyn murasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, jaryqqa shyǵaryp jatyrsyz. Oqýshysyn tapqan muralary degende qaısysyn aıtar edińiz?

Raýza: Esaǵań qaıtys bolǵan soń onyń kúndeligin taýyp aldym. Ár balasyna degen kóńil-kúıin qaǵazǵa túsirip, aty atalmaı júrgen jazýshylar jaıly kóbirek jazǵan eken. Toqash Berdııarov, Іztaı Mámbetov, Ádilbek Abaıdildanov sııaqty aqyndardy atap ketken eken. «Meniń de shyǵarmashylyǵym qalaı bolar eken» dep oılaǵan bolý kerek. Saǵı Jıenbaevty óte jaqsy kóretin. Syrbaı, Ǵafý aǵalarmen talaı toılarda birge júrgen, ol kisiler jaıly da estelikteri bar eken. Osylardy jınaqtap 2003 jyly oı-tolǵamdary men esselerinen quralǵan «Jyr-taǵdyrym» jınaǵyn shyǵardyq. Sondaı-aq «Qas qaǵym sát»/2004/, «Armandaı ǵumyr» /2007/, «Ómir báıge» /2007/ jınaqtarymen qosa úsh tomdyq tańdamaly jınaqtary jaryq kórdi.

Altyn: Kóp aqyn-jazýshylardyń izdeýshisi bolmaı, aty atalmaı qalyp jatady. Osyndaı sharalardyń bárin ózińiz uıymdastyryp, ter tógip jatyrsyz. Aqynnyń jary bolý ońaı ma?

Raýza: Aqynnyń jary bolý ekinshi qyzmet sııaqty. Aqynnyń jary alǵashqy tyńdarmany, oqyrmany deýge bolady. Shabytty shaqtarynda áserlenip otyryp jazǵanda ol kisini qozǵaýǵa bolmaıtyn. Ózi asa balajan edi. Súıse qulaı súıe bilgen jan edi- aý...

Aqyn adamdar ómirde árqaısysy birine-biri uqsamaıtyn bolyp keledi. Bul kisiniń ereksheligi óleń jazatyn jer tańdamaıtyn. Biraq óleńderiniń basym kópshiligi qysta jazylatyn. Shabyt kelgen kezde «Jeńeshe» degen poemany eki jetide bitirdi.

Altyn: Eslám aǵa tym baýyrmal jan edi ǵoı. Baýyr, týǵan-týysqanǵa degen aǵamyzdyń yqylasy erekshe bolǵan shyǵar?

Raýza: Artynda úsh inisi, bir qaryndasy boldy. Ákesi qaıtys bolǵanda bul kisi mektep bitirip jatqan eken. Anasy Eslámdy qıyndyqqa qaramaı oqýǵa jiberedi. Anasy án salady eken. Ákesi óleń jazǵan kisi eken. Artynan ergen baýyrlaryna qamqor bolyp, ol poezııaǵa kesh keldi. Ol baýyrlaryna joǵary bilim berdi Sóıtip júrgende óz balalary da ósip-jetildi. Nemereler dúnıege keldi. Eslám bala tárbıesine de erekshe kóńil bóldi....

Uly Erkin - jýrnalıst, Gúlnar-shet tiliniń mamany, Elmıra joǵary bilimdi maman. Nemereleri: Erden - anımator-dızaıner, Áıgerim - halyqaralyq qatynastar júıesiniń mamany, Záýre - jýrnalıst.

Endi aqynnyń eńbek jolyna kóz júgirtsek;

Eslám Zikibaev 1961 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka bólimin bitirgen soń eńbek jolyn «Qazaqstan pıoneri» («Ulan») gazetinde bastap, odan «Qazaqstan áıelderi» jýrnalynda, «Sotsıalıstik Qazaqstan» , qazirgi «Egemen Qazaqstan», «Jetisý» gazetterinde jalǵastyrǵan. Budan keıin Qazaq KSR Baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy isteri jónindegi memlekettik komıtettiń bólim bastyǵy, «Jalyn», «Jazýshy» baspalarynda bólim meńgerýshisi, «Kitap jarshysy» - «Drýg chıtatelıa» gazetiniń bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń ádebı keńesshisi, kórkem ádebıetti nasıhattaý bıýrosynyń dırektory, «Aqıqat» jýrnalynyń bólim meńgerýshisi jáne alqa múshesi boldy. Ol eńbek ete júrip damylsyz tolǵanystan týǵan lırıkalyq jyrlaryn jazyp, qazaq ádebıetine ólsheýsiz úles qosty.

Aqyn Serb jazýshysy Zmaıdyń birtalaı shyǵarmalaryn, bashqurt aqyny Sh.Bıkkoldyń «Júregimniń jaryǵy», qyrǵyz aqyny J.Sadyqovtyń «Taý joly» jyr kitaptaryn, túrkimen jazýshysy K.Qurbannepesov shyǵarmalaryn tárjimalady.

Ataqty aqyn Qadyr Myrza Áli «Eslám kúı tańdaıtyn, bap tańdaıtyn aqyn. Onyń sırek jazatyny da osydan shyǵar. Daryn ıesiniń ózin múlde erekshe sezinetin alymdy sátteri shabytty shaqtary bolsa kerek» -dep aqyn shabytyna erekshe baǵa bergen.

Al aqyn Muzafar Álimbaevtyń «Eslám poezııaǵa keshigińkirep keldi. Alaıda kenje qalǵan joq. Aqyndyq óner sanymen emes, sapasymen ólshener bolar. Aqynnyń negizgi taqyryby - azamattyq, Otanǵa, týǵan elge degen súıispenshilik» - degeni de Raýza Bákirqyzynyń sózin rastap turǵandaı.

Aqyn Eslám Zikibaev kózi tirisinde Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet Gramotasymen marapattalǵan. Ózi týǵan «Esil aýdanynyń Qurmetti azamaty», sonymen qatar birneshe músháıralardyń júldegeri atanǵan.

Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtalǵan aqyn Eslám Zikibaevtyń óleńine jazylǵan Áshir Moldaǵaıynovtyń «Aıaýlym armanymdaı asylym eń», «Saǵyndym sáýleshim», Áset Beıseýovtyń «Kezdespeı ketken beınem eń», «Jeńeshe», Bolat Qabylbaevtyń «Ǵashyǵym-ardaǵym», Beksultan Baıkenjıevtiń «Uıqyń janym qandy ma?», Múbarak Salyqovtyń «Qyzyma», Nurǵısa Tilendıevtiń «Ánshi syry», Órikgúl Ótemistiń «Órnegim», «Beket ata», «Aınalaıyn jaratqan» ánderi kásibı ereksheligimen qundy.

Aqyn óleńderine áli de talaı án jazylar, keler urpaq syrly jyrlarymen syrlasyp, sóz qudiretin moıyndar. Bul aldaǵy kúnniń tirligi.

Eń bastysy- aqyn Eslám Zikibaevtyń syrǵa toly lırıkalyq jyrlaryn súısinip oqıtyn oqyrmandary kóp bolǵaı degim keledi.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

QR Mádenıet qaıratkeri

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty

Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi Altyn Imanbaeva