Esińe meni alǵaısyń - Mádına Eralıeva

Keshegi Saryarqany án-dýmanǵa bólegen Maıra Ýálıqyzynyń ánshilik dástúrin jalǵastyrǵan Mádına Qyzylorda oblysy Qazaly óńiriniń tól perzenti. Bala kezinen kómeıine bulbul qus uıa salǵan ánshi qyz osy bir kıeli ónerdiń jolyna túsýge árkez qushtar-tyn.

Ákesi Sarmalaı men anasy Darıǵa Mádına án salǵanda ishteı qýanyp otyratyn. Mádına Qyzylordadaǵy pedýchılışede oqyp júrgende anasy dúnıe salady, odan biraz ýaqyt buryn ákesinen de kóz jazyp qalǵan. Anasynyń sońǵy ósıeti: «Sońyńa ergen jalǵyz baýyryń Saǵıraǵa qamqor, bas-kóz bol» degen biraýyz sózi edi. Týmysynan eti tiri ol taǵdyrdyń salǵanyna kónip, erte eseıdi. Kishkentaı Saǵırany ertip, Almatydaǵy Jubanov atyndaǵy óner mektebine túsirýge ákelgen, joly bolmaı sińlisi oqýǵa túse almady. Sonda Mádına nebary on alty-aq jasta eken.

Mádına osy saparynda Almatyda ótken kórkemónerpazdardyń óner báıgesine qatysyp, Beksultan Baıkenjıevtiń «Aqbaıan» ánin aıtqan. Sodan júldeli orynǵa ıe bolyp, aýylǵa oljaly qaıtqan.

Mine, jas ánshiniń alǵashqy qadamy sátti bastalǵan. Pedýchılışe bitirgen soń Mádına Almatydaǵy Qazaqtyń Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń mýzyka fakýltetine oqýǵa tústi. Qyzyǵy mol stýdenttik shaqta Mádına jas bolyp eleńdemeı, túnniń bir ýaǵyna deıin ınstıtýttaǵy daıyndyq bólmesinde kóp izdenip, kúısandyqta berilgen tapsyrma boıynsha shyǵarmalardy qaıtalaıtyn. Sonyń nátıjesi bolar, zııaly qaýym bas qosqan Jazýshylar Odaǵynda, Muhtar Áýezov atyndaǵy májilis zalynda , sondaı-aq úlken sahnalarda syrnaıǵa qosylyp án salǵanda kópshilikti birden baýrap alatyn.

1978 jyly Mádına tuńǵysh ret Qazaq teledıdarynda ótken «Altybaqan» oıyn-saýyq baǵdarlamasyna qatysyp, Beksultan Baıkenjıevtiń «Aqbaıan» ánin tamyljyta oryndaǵan. Osyndaı bas qosqan jıynda úlbiregen aqsary qyz júrek lúpiline daýys syńǵyryn qosqan shaqta tyńdaýshy erekshe kúıge túsip, taǵy da aıtýyn ótinetin.

Mádına birden óner jolyna túse qoıǵan joq. Ǵylym Akademııasynda ǵylymı qyzmetker bola júrip ol zertteý jumystarymen aınalysty. Bir kúni belgili jazýshy «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynyń jaýapty hatshysy Zákir Asabaev: «Mádına, ǵylymmen aınalysqanyń jaqsy, biraq seniń negizgi baǵytyń ánshilik, báribir sol jolǵa túspeı kóńiliń kónshimeıdi» degeni bar. Shyndyǵynda da aǵamyzdyń sóziniń jany bar edi.

Mádına 1980 jyly alǵash Manap Kókenov qatysqan Respýblıkalyq aıtysta «Dedimaı- aý» ánin aıtqanda kópshilik uzaq qol soǵyp sahnadan jibermeı qoıǵan. Mádınanyń ónerin moıyndap, aǵalyq qamqorlyq jasaǵan aǵalarynyń biri, óner ıesi Ánýar Bekjanov edi. Ol kisi ánshini Qyrǵyz jerinde bolǵan án baıqaýlaryna aparyp, ózi baıanmen súıemeldep jas ánshiniń jolyn ashty.

Al sol kezdegi Mádenıet mınıstri, belgili qoǵam qaıratkeri Ózbekáli Jánibekovtyń Mádınaǵa degen qamqorlyǵy erekshe boldy. Ol kisi Mádınany oblystyq fılarmonııaǵa qabyldap, arnaıy «Adyrna» ansamblin quryp, sahnalyq kostıýmderiniń eskızderine deıin ózi qadaǵalady. Darynǵa árdaıym qamqorlyq kerek. Ánshiniń repertýar tańdaýyn árkez qadaǵalap, halyqtyń «Tolqyma», «Aqbaıan», «Aıqarakóz», Jambyldyń «Ýgaı-aı», qaraqalpaqtyń «Bıbigúl», «Qyz Jibek» operasynan «Tolqyma» , Sadyq Kárimbaevtyń «Jetisý» jáne taǵy basqa ánderdi aıtýyn ótingen de Ózbekáli aǵamyz edi.

Mine, kópten kútken gastroldik saparlar bastaldy. Gúldeı jaınap, bulbuldaı saırap Mádına el-jurtynyń aldyna shyqty, qoshemet kórdi. Óziniń ónerin damytty. Alǵash ózin baqytty sezingen sátteri de osy kez edi.

Mádına: Mysalǵa, «Aıqarakózdi» ózińiz bilesiz. Menen buryn Torǵaıdyń «Sherter» ansambli oryndaǵan. Basqa ánshiler de oryndap júr. Biraq olar ándi sheber oryndap tyńdaýshysyna jetkizdi me?!...»- dep oıyn aıaqtamaǵan edi tilshige bergen bir suhbatynda.

Jalpy, ánshiler qaýymyna óziniń daýys múmkindigine qaraı án aıtqan durys. Onyń ishinde ánniń mátinin taza, saýatty aıtsa, oǵan jan-júregin qossa tyńdaýshysyn tánti etedi. Sóıtip, Mádınanyń sahnaǵa shyqqan saıyn daýysy ashyla tústi. Onyń ásem ánine kóz tartar ádemiligi qosylǵanda ajary erekshe nurlanyp ketetin.

Mádına týǵan-týysqanǵa, baýyrǵa erekshe qamqorlyqpen qaraıtyn. Ásirese sońynan ergen jalǵyz sińlisi Saǵıraǵa yqylasy erekshe edi.

Ómirden ótken jan jaıly eske alyp, sóz qozǵaý ońaı emes. Sonda da bolsa apaıy Mádına jaıly kózine ala otyryp sińlisi sóz bastady:

Saǵıra: Mádınanyń ómirden ótkenine biraz jyl boldy. Biraq maǵan keshe ǵana úıden shyǵyp ketken sııaqty. Kóshede kórgen adamdar surap jatady, «teledıdardan kórsetpeı ketti, qashan kórseter eken?- dep. Mádına bolǵanda men eshkimdi izdemeppin. Endi týǵan-týysqandardy izdep, jalǵyzsyraǵanda syrlasyp, aralasyp turamyn.

Mádınanyń maǵan jasaǵan jaqsylyǵy ushan-teńiz. Úlken shyǵarmashylyq keshi bolyp, sodan túsken aqshaǵa maǵan úsh bólmeli úı alyp berdi. Mádınanyń arqasynda Gogol atyndaǵy kórkemsýret ýchılışesin, odan keıin KazPI-di, keıin «Symbat» sán akademııasyn bitirdim. Bárine ózi jetelep túsirip asa qamqor, anamdaı bolyp edi, marqum..»

Mádına óte balajan edi. Tula boıy tuńǵyshy Ársendi erkeletip, betinen qaqpaı ósirdi. Onyń jaqsy azamat bolyp ósýine kúsh-jigerin jumsady. Endigi sóz kezegi Mádınanyń uly Ársende:

Ársen: Meniń mamam óte eńbekqor, istegen isti aıaǵyna deıin jetkizetin adam bolǵan. Kóp nárseni úıretip ketti ǵoı. Maǵan mamamnyń aıtqan ósıeti «ár iske jaýapkershilikpen qara» deıtin. Elden birinshi kompıýter alyp berdi. Mamam meni erkeletkenmen sabaq úıretpeıtin. Ol Saǵıra táteme senetin. Sol kisi úıretetin. Mamam mamandyq tańdaýdy da óz erkime berdi.

Mamam qaıtys bolǵan soń eske alý keshin uıymdastyrdyq. SD-i dıskide úntaspalaryn, kitabyn shyǵardyq. Biraz jyl buryn týǵan jerinde Mádenıet Saraıy ashyldy. Sonyń ishinde «Aqbaıan» degen murajaı ashty».

Endi Mádına jaıly qurbysy jýrnalıst Aısulý Imanbekovanyń kózi tirisinde aıtqan birer aýyz syry bar edi:

Aısulý: Mádına qaı ýaqytta da ózi qandaı ádemi bolsa, ómirde de sondaı ádemi ótti. Men Mádınanyń kóp kontsertin teledıdarǵa túsirdim. Sonda Mádına túni boıy montajǵa qatysatyn. «Samaldan» úsh bólmeli úı alǵanda Mádına vannadaǵy kafeldi ózi jasap jatyr eken, biz osyndaı názik jannyń erler atqaratyn isti ózi jasap jatqanyna qaıran qaldyq. Ol on saýsaǵynan óner tamǵan eńbekqor jan edi.

Adam máńgilik emes qoı, biraq Mádına ómirden óterin bilip júrdi me, maǵan: «Sen men týraly «Saǵynyp júrmin» degen maqala jazshy», - dedi.

- Jaqsy, - dedim. Sóıtip, «Jas alashqa» maqala bergem. Bir adam jaqsy ómir súrdim dese, Mádınadaı bolsyn! Ol óziniń ónerimen el esinde qaldy»-dep edi.

Mádınanyń týǵanyna 60 jyl tolýyna oraı «Evrazııa» telearnasynan berilgen «Keshki kezdesý» habarynyń 2-tamyz kúngi sany daryndy ánshiniń ómiri men ónerine arnaldy. Júrek tolqytar bul keshte bala kezden birge oqyǵan qurbylary men ónerdegi dostar, sonymen qatar uly Ársen men kelini Janna uldarymen qatysyp, jan tebirenter syrlarymen bólisti.

Meniń Qazaq radıosynda eńbek etkenime bıyl jıyrma tórt jyl bolypty. Osy ýaqyt aralyǵynda Mádına syndy nebir ánshi-kúıshilerdi áýe tolqynynan nasıhattap, ónerin tyńdarmandarǵa pash ettim.

Mádına mýzyka redaktsııasyna jıi kelip turatyn, árkez jarqyldap júrer onyń bizge kelgeni toı desek te bolǵandaı edi. Áńgimege baıytyp, árkez kóńil-kúıi joǵary bolyp júretin qońyraý úndi ánshimen talaı dybys stýdııalarynda, sahna syrtynda kórisip, syrlasyp júrýshi edik. Ol maǵan «seniń daýysyń jaqsy, nege sahnada kórinbeısiń?» dep kezdesken saıyn surap qoıatyn. Bir kúni kókbazarda kezdesip qalyp, sol mańdaǵy bir kafege otyryp uzaq syrlasqanymyz bar. Ol kezde Mádınanyń jastaý kezi edi. Ánimen, sánimen ózine baýraı biletin asyl qurbymyz 1977-1979 jyldar aralyǵynda Qazaq telearnasynan uıymdastyrǵan «Altybaqan» oıyn-saýyq otaýynda jıi kórinetin, meniń de án salyp birge altybaqan tepken kezderim bar.Mádınanyń syrlas qurbysy Záýrehan Qumarbekova árkez ánshiniń ónerine qyzyǵýshylyqpen qaraıtyn, sońǵy kezde estradalyq ánderdi oryndap júr. Endi dos kóńilden shyqqan Záýrehannyń esteligine kezek bersek:

Záýrehan: Osy jaqynda ǵana bir apaı toıda «men saǵan qarap otyryp Mádınany kórgendeı boldym. Júris-turysyń, ánderiń uqsaıdy eken» -degeni...

- Apaı, Mádına appaq eliktiń laǵyndaı edi ǵoı, -dep edim, ol:

- Appaq bolsa appaq shyǵar, biraq uqsastyqtaryń kóp- degeni...

- Biz bir úıdiń balasyndaı óte tatý dos boldyq. Men Mádınanyń syrlas qurbysy bolǵanymdy maqtan tutamyn. Saǵynamyn, árıne...» - dep kózine jas aldy.

Ómirdiń aşy-tuşysyn kórip, tolǵan aıdaı tolysyp, endi qanatyn jaıyp erkin samǵaımyn degende mezgilsiz dúnıeden ótken Mádınanyń qasireti ısi qazaqty qatty tebirentip ketti.

Qazaqtyń Memlekettik Jambyl atyndaǵy fılarmonııasynda qoshtasýǵa kelgen adamda shek bolǵan joq. Aǵyl-tegil jylaǵan halyq legi tórt saǵatqa sozyldy.

Án erkesi Aqbaıandy aqtyq saparǵa attandyrar shaqta qystyń alǵashqy aq ulpalary aıamaı sebelep turǵan. Aq dúnıeniń altyn kúni de nuryn tógip, aıaýly qyzben qoshtasyp turǵandaı edi....

Kúreń kúzben qoshtasqan Muqaǵalı barǵan Keńsaı qorymyna Mádına Eralıevamen qoshtasqan qaraly kósh únsiz jyljydy. Halqymyzdyń súıikti ánshisi jaryq dúnıemen qoshtasty.

Artynda ónerine tánti halqy, asqaqtaǵan sazdy da nazdy áni, Saǵırasy, Árseni qaldy. Endi, mine, kóktemgi shyqqan jaýqazyndaı jańa ómir bastaldy. Mádınanyń Árseni úılenip, Janna esimdi kelin aq bosaǵany attady. Kóp uzamaı nemereler de kóbeıe bastady. Orny bar ońalar degen osy da.

Halyqtyń súıikti ánshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Mádına Eralıevanyń torqaly toıy respýblıka kóleminde toılanatyny sózsiz.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi