Esildiń erteńi eleńdetedi

Qazaqstanda Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblystarynda jáne Reseıdiń Tıýmen, Omby oblystarynyń jerimen aǵady. Esildiń eniniń kólemi 50-70 metrden aspaıdy, tereńdigi 2 metr ǵana, alaıda keı jerlerinde 18 metrge deıin jetetin tereń tustary da kezdesedi. Ózen aǵysy baıaý, biraq 80%-daıy qar sýymen tolyǵatyndyqtan, kóktemge salym deńgeıi kóteriletin kezderi baıqalyp qalady. Qurǵaqshylyq jyldary sýy azaıyp, tipti, 1937 jyly arnasy keýip, al 1936-1939 jyldar aralyǵynda jáne 1986 jyly túbine deıin qatyp qalǵan. Sý jınaıtyn alaby qurǵaq bolýyna jáne jer asty sýlarynyń tuzdylyǵyna baılanysty Esil mıneraldylyǵy joǵary ózenderdiń qatarynda.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, ózenniń qos qaptalynan tabylǵan tas quraldar kóne dáýir adamdarynyń ań aýlap, teri ıleý kásibimen shuǵyldanǵanyn dáleldeıdi. Eginshilik mádenıeti bul óńirde bizdiń dáýirimizden burynǵy VІІІ-V ǵasyrlarda paıda bolǵan. Sol zamanda qoladan soǵylǵan oraqtar men topyraq óńdeıtin quraldar Astana mańynan tabyldy. Esil mańyndaǵy dalada babalarymyz sol kezde-aq mal ustaǵan. Buǵan Atbasar mańynan tabylǵan jádigerler dálel. Bas qalamyz Astananyń qarqyndy ósip-damýy Aqmola oblysynyń aýmaǵyna tehnogendi júktemeniń artýyn ákeldi. Bul óz kezeginde osy aımaqtaǵy biregeı iri sý júıesi - Esil basseınine túsetin salmaqty da arttyrdy. Sebebi, sońǵy jyldary onyń halyq sharýashylyǵy úshin mán-mańyzy arta túsýde. Onyń sýy sýmen jabdyqtaý jáne sýarý úshin paıdalanylady. Ózen boıyndaǵy aýyldyq jerlerdegi turǵyndar ózen sýyn sharýashylyq maqsatynda ǵana emes, aýyz sý retinde de paıdalanady. Ózen sýyn rettep otyrý úshin 1969 jyly qala halqy aýyz sýyn alyp otyrǵan, qazir «Astanalyq» atalǵan, burynǵy «Vıacheslavka» sý bógeni jáne Soltústik Qazaqstan oblysynyń burynǵy Sergeev, qazirgi Shal aqyn aýdanynda Sergeev, Petropavl bógenderi salynǵan. Ózenniń joǵarǵy saǵalarynda «Astanalyq» sý qoımasy, ortańǵy aǵysynda Sergeev sý qoımasy paıdalanylady, Býlaev, Presnov, Mamlıýt aýdandary men basqa da aýyl sharýashylyq sý júıeleri paıdalanady.

1998 jyly Esildiń boıyndaǵy qala el astanasy atanǵanda elordanyń erke ózeniniń jaǵalaýyn kórkeıtý qolǵa alyndy. Esil jaǵalaýy qala halqy men qonaqtarynyń demalyp, qaıyqpen serýendeıtin jerine aınaldy. Astana qalasynyń ákimshilik shekarasy sheginde Kenesary aılaǵynan bastalyp, sol jaǵalaýǵa deıin 45 mınýtqa sozylatyn týrıstik sý joly ashyldy. Ásirese, jyl on eki aı Esilge qarmaq salǵan balyqshylar úshin ózenniń orny bólek. Bul turǵydan alǵanda, Esil ózeni shortan, tuqy, sazan, aq shabaǵymen baı. Esildiń balyq resýrstaryn molaıtý maqsatynda jyl saıyn ózen baǵaly balyq túrlerimen tolyqtyrylyp otyrady. Balyq demekshi, 2013 jyldyń kókteminde Astana turǵyndary salmaǵy 3-4 kelige deıin jetetin alabuǵa, kókserke, shortan sekildi óli balyqtardyń Esil jaǵasyna shyǵyp qalyp jatqandaryna kýá boldy. Onyń sebebin mamandar qysta qalyń muz astynda qalǵan balyqtarǵa aýanyń jetpeı qalýymen túsindirdi. Al ózen arnasynyń astyn qajetti aýamen qamtamasyz etý úshin muzda skavjınalar men arnaıy qudyqtar oıý kerek eken. Biraq mamandar qystaǵy qatty aıazdyń kesirinen bul múmkin bolmady, sebebi, keı jerlerde muzdyń qalyńdyǵy 1,5 metrge deıin jetken degen ýájderin jetkizdi. Bul jerde «qazirgi tehnıka men ozyq tehnologııalar kúnnen-kúnge qaryshtap jatqan zamanda nebári 1,5 metrlik muzda oıyq jasaıtyn, sóıtip balyqtardyń alańsyz tirshiligin qamtamasyz etetin quraldyń (tehnıkanyń) bolmaǵany ma?» degen oı eriksiz týyndaıdy. Álde bul jaratqannyń nesibesine beıjaılyqtyń, tabıǵat tartýyna nemquraıdylyqtyń taǵy bir kórinisi me?!

Ekologtar elimizdegi eń kóp lastanyp jatqan ózender qatarynda Elek, Nura, Іle, Ertis, Syrdarııamen qosa Esildi de ataıdy, onyń jaǵdaıy «ortasha lastanǵan» dárejede dep baǵalanýda. Oǵan sep te, sebep te bolyp jatqan tek ózimiz. Aımaqta ónerkásiptik jáne aýyl sharýashylyq sektorynyń, turmystyq-kommýnaldyq salanyń damýy ózenniń osy salalardyń qaldyq sýlarymen lastanýyna ákelýde. Máselen, bıyl jazda Petropavl kásiporyndary lastanǵan aǵyn sýlaryn óz aımaǵyndaǵy Esil ózenine aǵyzǵany anyqtaldy. Qorshaǵan ortaǵa keltirilgen shyǵyn 6,5 mıllıon teńgeden asqan. Tekseris qyzmeti qalalyq aǵyn sýdy tazalaýy tıis kásiporynnyń (!) sý qoımasyna jetkilikti tazartylmaǵan sýlardy aǵyzyp, sý resýrstaryn ózderi lastaǵanyn kórsetti. «Tazartylǵan sýdy bólistirý jáne sý jiberý qurylǵylary» mekemesinen 09.06. 2014 j. alynǵan aǵyzylǵan aǵyn sýdy zerthanalyq zertteý nátıjesi boıynsha fosfattyń naqty shoǵyrlanýy belgilengen normadan 2,36 esege asyp túskeni anyqtaldy. Qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalal 1 mln. 180 myń 783 teńgeni qurady», - deıdi oblystyń mamandandyrylǵan tabıǵatty qorǵaý prokýrory Vıacheslav Bankovskıı.

Sondaı-aq prokýrorlyq tekseris Petropavldy taza aýyzsýmen qamtamasyz etetin «Qyzyljar sý» JShS-nyń aǵyn sýdy apatty aǵyzý faktisin anyqtaǵan. Sý synamalaryn taldaý nátıjesi boıynsha zııandy zattardyń shekti shoǵyryn arttyratyn aǵyn sý 31000 tekshe metr kóleminde tastalǵan. Saldarynan, Esil ózeniniń sý resýrstaryn lastaýdan kelgen shyǵyn kólemi 5 mln. 436 myń 599 teńgeni quraǵan.

Qala turǵyndarynyń aıtýynsha, elordalyq kommýnaldyq qyzmet jumyskerleri Esildiń ústinen salynǵan kópirlerdi qysta qardan tazartý, jazda sypyrý kezinde sol ótkel betine jınalǵan las qardy nemese shań-tozańdy ózenge tastaı salady eken. Bul osy kópirdiń ústimen júretin kólikterdiń dóńgelegine jabysqan barlyq shań-tozań, janarmaı men mazýt qaldyqtary ózenge túsip, ony lastaıdy degen sóz. Sonyń kesirinen kóktem ýaqytynda kópirler mańyndaǵy ózen betinde qysta bıiktigi bir metrge deıin jetetin las qar úıilip qalady. Onyń ústine keıbir qala turǵyndarynyń da qolyndaǵy qoqysty Esilge laqtyra salatyn qatygezdigin qosyńyz. Al osynyń bári qar sýy erip, ózenge qosylǵanda arty ne bolaryn baǵamdaı berińiz.

Esil ózeniniń elordadaǵy eki arnasy - Sarybulaq pen Aqbulaq. Aqbulaqtyń jaǵalaýy qala turǵyndary serýendeıtin abattandyrylǵan kórikti jerge aınaldy. Al Sarybulaqtyń ekologııalyq jaǵdaıy alańdatady. Adamdardyń munda tastaǵan qoqystarymen aýyr metaldar, ýly zattar Esildiń sýyna túsedi. Sebebi, eki bulaq ta Esilge quıady. Sondyqtan sýlardy lastanýdan qorǵaý úshin olardyń jaǵalaýlarynda arnaıy alańdar jabdyqtalýy tıis. Sondaı-aq aǵash otyrǵyzyp, gúl egip, las sýdyń aǵynyna qorǵan salý qajet.

Ári, Esildiń sý qoryn paıdalaný men qorǵaý salasynda memlekettik basqarý men baqylaý júrgizetin mekemeler turǵyndarǵa sý júıesin lastaǵandary úshin aıyppul salýmen ǵana shektelmeı, Esil ekologııasyna qatysty belgili bir sharalar ótkizý, ózenniń lastanýynyń ózderine tıgizetin zardaptary týraly túsindirý jumystaryn júrgizýi asa qajet-aq. ıAǵnı sý qoryn paıdalaný men qorǵaýǵa, sý nysandaryn qalpyna keltirý, sýdy paıdalanýǵa ruqsat berý jumystarymen aınalysatyn olar ózenniń jaı-kúıine áser etetin óndiristik, aýyl sharýashylyq faktorlardyń jáne turǵyn úıler men ǵımarattardyń, óndiris oryndarynyń qorshaǵan ortaǵa zııanyn anyqtap, onyń jolyn kesetin sharalardy tıisti deńgeıde úılestirip otyrýy tıis.

BUU málimetterine súınesek, búginde jer sharyndaǵy árbir altynshy turǵyn taza aýyzsý tapshylyǵyn sezinýde. Al 2025 jyly jer betindegi memleketterdiń jartysynan astamy aýyz sýdyń jetispeýinen zardap shegedi. Demek el yrzyǵy - Esildiń sýyn el bolyp qorǵap, saqtap qalýǵa barynsha kúsh-jiger salýymyz kerek. ıAǵnı ózen-kólderimizge, onyń ishinde «elordanyń móldir alqasy» Esildiń jaı-kúıine qazir kóńil bólmesek, onyń lastanýy aýanyń lastanyp, balyqtardyń, basqa da sý janýarlarynyń ólim-jitimge ushyraýyna ákeletinin, sóıtip ekojúıege orasan zor zııanyn keltiretinin eskerýimiz kerek. Ol zardaptyń sońy sol ózenniń sýyna shomylyp, balyǵyn aýlaýdy násip etken bizge ǵana emes, keleshek urpaqqa da keselin tıgizeri sózsiz. Mine, ekologııanyń osylaı nasharlap, sý sapasynyń tómendeýi saldarynan sońǵy jyldary elimizdiń jalpy soltústik óńirlerinde túrli aýrýlardyń, onyń ishinde ásirese, qaterli isik syrqattarynyń dendep bara jatqanyna da bir sát nazar qoıyp, oı júgirtken jón.

Gúlnara Jomartova