Erjan qajy Malǵajyuly: Bizde aıtty toılaýdyń ózindik mádenıeti qalyptasqan

- Qurmetti, Erjan qajy Malǵajyuly! Kele jatqan Qurban aıt merekesi qutty bolsyn! Bizdiń eli¬mizde musylmandardyń qos meıramynyń biri - Qurban aıt buqaralyq sıpatqa ıe bola aldy ma?
- Asa qamqor, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn. Barsha halyqtyń ulyq meıramy - Qurban aıtpen shyn júrekten quttyqtaımyn. Árbir shańyraqqa shattyq, birlik pen bereke tileımin. Aıt múbárak bolsyn!
Qazir elimizde musylman merekeleri qazaqy naqyshta dástúrimizge saı toılanyp kele jatqanyn suhbattarymda jıi aıtyp júrmin. Halqymyzda aıtty toılaýdyń ózindik mádenıeti qalytasqan. Qazir osy dástúrdi qaıta jańǵyrtyp jatyrmyz. Eger baıqasańyz, aıt kúnderi meshit aýlalaryna qazaq úıler tigiledi. Meshitke kelgen jamaǵat aq dastarqannan dám tatady. Budan bólek jamaǵat arasynda ulttyq oıyndardan saıystar uıymdastyrylady. Asyq atý, arqan tartý, qazaqsha kúres, qol kúres, jilik syndyrý sekildi oıyn túrleri uıymdastyrylady. Júldegerlerge syılyqtar úlestiriledi.
Qurban aıt kúnderi oblystarda ımamdardyń uıytqy bolýymen kókpar, báıge, taı jarys, aýdaryspaq sekildi salaýatty sharalar ótedi. Jeńimpazdarǵa jylqy, túıe, qoı, t.b. baǵaly syılyqtar beriledi. Osynyń bári, saıyp kelgende, ulyq merekeni ulyqtaýdan, buqaralyq sıpatta toılaýdan týǵan nıet, úlken bastama der edim.

- Negizinde, Qurban sózi «Allaǵa jaqyndaý» degendi bildiredi eken. Qalaı oılaısyz, bizdiń jurt aıttyń rýhyn qanshalyqty sezinýde?
- Men bir nárseni aıryqsha atap ótkim keledi. Ózderińiz jaqsy bilesizder, bizdiń halqymyz Qurban aıt merekesinde bir kún demalady. Bul - qurbandyq shalyp, aǵaıyn-týystyń basyn qosyp, dastarqan jaıyp, aıtty aıryqsha atap ótýge berilgen úlken múmkindik. Biz memlekettiń Islam dinine degen osyndaı qamqorlyǵyn árqashan aıtyp júrýimiz kerek. Bul - Qurban aıttyń rýhyn asqaqtatqan parasatty sheshim dep esepteımin.Memleket aıtty emin-erkin toılaýǵa múmkindik jasady. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy óz múm¬kindiginiń deńgeıinde is-sharalardy atqarýda. Al Qurban aıttyń otbasy deńgeıinde rýhyn sezindirý isi ár adamnyń ózine, onyń meıramǵa daıyndyǵyna baılanysty dep atar edim.

- Jyl sońynda jańa jylǵa qalaı daıyndalsaq, Qurban aıtqa da sondaı qurmetpen qaraýymyz kerek qoı?
- Ata-anama qandaı syılyq alsam eken? Otbasymdy qalaısha qýanyshqa bóleımin? Qandaı qaıyrymdy amal jasap, saýap alsam bolady? Mine, osy suraqtar tóńireginde kóbirek oılanýymyz kerek. Ásirese bul kúni balalarymyzǵa kóbirek kóńil bólýimiz qajet. Aıtty, musylmandyq ádepti jaqsy kórip, jaqsy amaldy kókeıine túıip ósken óskeleń urpaq erteńgi kúni óziniń altyn qazyǵy - asyl dininen, salt-dástúrinen alys ketpeıdi. Halqymyz aıtqandaı, «uıada ne kórse, ushqanda sony iletin» bolady.
Bir jigit Qurban aıt kúni bala-shaǵasynyń kóńilin aýlasa kerek, sodan keıin kishkentaı qyzy: «Áke, endi kún saıyn Qurban aıt bolsynshy», - depti. Kórdińiz be? Jaqsy nárseni jaqsy kórgizý degen osydan bastalady. Otbasynyń baqtashysy - otaǵasy. Otaǵasy otbasyn izgilikke úndese, bala úlkeıgende sony qaıtalaıdy. Óıtkeni mynadaı qaǵıda bar: balańdy túzetpe - ózińdi túzet.

- QMDB tarapynan aıtta jasalatyn amaldarǵa toqtalsańyz. Meshitterde shalynǵan maldar joq-jitik, jetim-jesirge jetip jatyr ma?
- Aıttyń rýhyn sezindirý degennen shyǵady, bıyl da aıt kúninde meshit aýlasyna jetim-der men jesirler, múgedekter men muqtaj jandar úshin aıt dastarqany jaıylyp, syılyqtar úles¬tiriledi. Olar da merekeni sezinsin. Saýda oryndarynda, qoǵamdyq oryndarda - arnaıy qaıy¬rymdylyq aktsııalar, oıyn-saýyq, is-sharalar ótkizý - jyl saıynǵy dástúrimiz.
Qurban aıt - qaıyrymdylyq merekesi. Bul kúni Allaǵa unamdy árbir qaıyrly istiń saýaby mol. Aıt - aǵaıyn arasyn jaqyndastyra túsetin, adamzat balasyn ımandylyqqa uıytyp, qanaǵat pen táýbege shaqyratyn ulyq meıram. Bul kúnderi barsha musylman qurban shalýmen ǵana emes, Uly Allaǵa unamdy árbir izgi amaly arqyly Rabbysynyń razylyǵyna, raqymyna jaqyn¬daı túsedi.
Múftııat negizgi 4 baǵyt boıynsha jumystarǵa basymdyq beredi. Sonyń biri - qaıyrymdy-lyq.Bıyl elimizde jergilikti meshitter men arnaıy belgilengen 318 orynda mal soıylady. Qurban aıtta shalynǵan qurbandyq eti muqtaj jandarǵa úlestiriledi. Ótken jyly respýblıka boıyn¬sha meshitterde 15 308 iri qara jáne qoı soıyldy. Shalynǵan qurbandyq eti ákimdikten alynǵan tizim boıynsha áleýmettik jaǵdaıy tómen 23 419 otbasy men memlekettik mekemelerge (qarttar, balalar, múgedekter úıi t.b) taratyldy. Bıyl osy qarqynmen qaıyrymdylyq jasaýdy jospar¬lap otyrmyz.

- Bıylǵy 2016 jyldy -«Din jáne tarıh taǵylymy jyly» dep jarııalaǵan bastamalaryńyzdan habarymyz bar. Bul bastama ne berdi, ne atqaryldy?
- Búginde jyldam aqparat almasý úrdisi, ony jedel taratý protsesi ýaqyt ótken saıyn kóz aldymyzda damyp jatyr. Jańalyqtyń jahandyq úrdisinen shet qala almasymyz taǵy anyq. Dese de, rýhanı, mádenı medıa keńistigimizdi dinimiz ben dástúrimizdiń, saltymyz ben ǵurpymyzdyń, taǵylymǵa toly tarıhı qundylyqtarmen toltyrý - siz ben bizdiń búgingi boryshymyz dep esepteımiz.
Halqymyzdyń ardaqty uldarynyń biri Álıhan Bókeıhan: «Bu zamannyń ǵalymdary tarıh - eń ońdy muǵalim dep túsinedi. Dúnıe de óńge jurttar qatarynda kim qor bolmaımyn, tuqymym quryp qalmasyn degen halyq óziniń shejiresin ımanı dárejede uǵyp bilýge tıis bolady... Bul keýdesinde kózi bar adam kóp oılanarlyq jumys» dep máni tereń tujyrym aıtypty. Tarıh - ótkennen úlgi, tanymǵa tarazy, tirshiligińe baǵdar beretin qundylyq.
Osy jyl basynda QMDB tóralqa májilisiniń sheshimimen 2016 - «Din jáne tarıh taǵylymy jyly» dep jarııalandy. Basty maqsat - tarıhı tamyrymyzǵa zer salyp, din men tarıhymyzdyń baılanysyn tereń zerdeleý. Islam dini - ultymyzdyń basty rýhanı negizi, ata-babalarymyz ustanǵan, qaster tutqan joly ekenin qoǵamǵa nasıhattaý, ulttyq tarıhymyz ben eldik sanamyzdy, ujdandy tulǵalarymyz¬dy saralap, olardyń ómiri men eńbekterin jas urpaqqa úlgi etý. Muny - tarıhı sanany qaıta túletetin parasat baspaldaǵyna jasalǵan ıgi qadam dep esepteýge bolady.
Ǵulamalar keńesiniń HІ otyrysynda «Din jáne tarıh taǵylymy» jylyna oraı júzege asa-tyn ıgi jobalar men is-sharalar jospary talqylanyp, bekitildi. Atap aıtqanda, dinı hám tarıhı kitaptar shyǵarý, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń oblystardaǵy, aýdandardaǵy ókildikterinde «Din jáne tarıh taǵylymy» atty konferentsııalar, semınarlar, dóńgelek ústel¬der ótkizý, ıÝNESKO-nyń 2016 jyldy ıAssaýı jyly dep jarııalaýyna oraı, Qoja Ahmet ıAssaýıdiń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan halyqaralyq konferentsııa uıymdastyrý, qazaq dalasynan shyqqan din qaıratker-leri men tarıhı tulǵalar týraly, olardyń dinı týyndylaryna arnalǵan derekti fılmder men zertteý maqalalar, ocherkter ja¬rııalaý, buqaralyq aqparat quraldarynda «Din jáne tarıh taǵylymy» atty baǵdarlamalar men habarlar uıymdastyrý, osy bastamany halyqqa jan-jaqty nasıhattaý, t.b. ıgi jobalardy júzege asyrý týraly sheshim qabyldandy.
Jaqynda Dinı basqarma «Din jáne tarıh taǵylymy jyly» aıasynda babalarymyzdyń,aqyn-jyraýlarymyzdyń dinı sarynda jazylǵan muralaryn jınaqtap, «Dástúrli Islam jaýharlary» atty kitap shyǵardy. Bul - dinı orta men zaıyrly qaýymdy bir múddege biriktirgen kitap boldy dep aıtýǵa bolady. Búginde ımam-moldalar tek dinniń ǵana emes, dás-túrdiń de nasıhatshysyna aınaldy. Ýaǵyzdarda aqyn-jyraýlarymyzdyń taǵylymdy tujyrymdary, ónegeli óleńderi qosa aıtylatyn boldy.
- Qajylyq naýqany bastaldy, bıyl elimizden qansha musyl¬man qasıetti saparǵa attandy? Múftııattyń osy sapardaǵy qyzmeti qandaı bolmaq?
- Bıyl elimizden 3 myń otandasymyz qajylyq paryzyn óteýde. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy janynan qajylyq saparyn uıymdastyrýmen aınalysatyn arnaıy Qajylyq mıs¬sııa¬sy qurylǵan. Mıssııa quramynda ýaǵyz-nasıhat toby, dárigerler toby, aqparattyq túsindirý, t.b. jumys toptary bar. Atalǵan top qajylyqqa daıyndyq jumystaryn, uıymdastyrý sharalaryn jyl boıy júrgizedi.
Budan bólek oblystyq, qalalyq meshitterdiń janynan Qajylyq oqytý ortalyqtary ashylǵan. Qajylyqqa barýǵa nıet etken adamdar osy ortalyqtan dáris tyńdaıdy. Bilimi men tájirıbesi mol dinı mamandardyń keńesin alady. Máselen, Almaty qalasyndaǵy «ál-Mádına» meshiti janynan arnaıy Qajylyq ortalyǵyn ashtyq. Onda qasıetti Qaǵbanyń arnaıy maketi qoıylǵan. Maqsatymyz - jamaǵattyń qajylyqqa qatysty dinı saýatyn kóterý.
Demek, qajylyq rásimderin aldyn ala bilgisi kelgen adam meshit janynan ashylǵan qajylyq kýrsynan ótip, tek teorııalyq turǵydan ǵana emes, praktıkalyq turǵydan dáris alady. Qaǵbany qalaı aınalý kerek, qajylyqta qalaı kıiný qajet, qandaı duǵalar aıtý kerek - osynyń bári osy kýrsta oqytylyp, qosymsha keńester beriledi.
Jýyrda Dinı basqarma janynan arnaıy Qajylyq qory quryldy. Muny - 2016 jyldyń úlken jańalyǵy dep aıtýǵa bolady. Maqsatymyz - qajylyq mádenıetin qalyptastyrý. Bizdiń zertteýimiz boıynsha, keıbir adam¬dar qajylyqty tabys kózi nemese bıznes dep qabyldaıdy. Qajylyqty bıznes dep qaraý - úlken qatelik. Qajylyq - ıslamdaǵy bes paryzdyń biri, uly qulshylyq. Osyny umytpaýymyz qajet. Qajylyq - týrıstik sapar emes. Ony týrızmmen salystyrý durys emes.

- Aqtóbe, Almaty qalalarynda bolǵan lańkestik áreketterden keıin elimizde radıkaldy aǵym¬dar máselesi jan-jaqty talqylanyp jatyr. Sarapshylar ózderiniń usynys-pikirlerin bildirýde. Sizdiń pikirińiz qandaı?
- Qolyna beıbit kúnde qarý alyp, beıbit adamdy maqsatsyz bolsyn, maqsatpen bolsyn, qan-daı da bir talap-tileksiz bolsyn, talap-tilekpen bolsyn óltirý - musylmanǵa tán qylyq emes. Olardy eshteńemen aqtaı almaısyz. Ony bólip-jarýdyń qajeti joq, olar - lańkester. Múmkin jas bolǵandyqtan, kóbiniń maqsaty joq shyǵar. Beıbit adamdy óltirý - haram ekeni Quranda aıtylǵan. Olar adamdar arasyndaǵy meıirimge senbeıdi, izgilikke umtylmaıdy. Sóıte tura sheıit bolyp, jánnattyq bolýdy ańsaıdy. Bul aýytqý emes dep kim aıta alady?
Radıkaldy aǵymdarǵa tıym salatyn zań kerek degen pikir jıi aıtylýda. Jastardy jat aǵymǵa elitip áketetin ıdelogtarynada shara qoldaný kerek dep esepteımin. Bul qadam jastarymyzdyń sanasyn kim kóringen ýlamaýy úshin de kerek.
Suhbattasqan Serikbol HASAN