Elik qystan qalaı shyǵady: ormanshylar Ertis jaıylmasyndaǵy janýarlar týraly aıtty

Ózen boıyndaǵy toǵaıdy panalaıtyn elikterdiń qystan aman-esen shyǵýyna ormanshylardyń sińirip otyrǵan eńbegi mol. Olardyń jem-shóbin qamdap, jyrtqyshtar men brakonerlerden qorǵaıdy. Jabaıy janýarlardyń tirshilik ortasy týraly keńinen bile túsý maqsatynda Pavlodar orman men janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesiniń basshysy Ajdar Júsipovti áńgimege tarttyq.

— Ajdar Saǵyntaıuly, áńgimemizdi Ertis jaıylmasynan bastasaq. Keıingi jyldary munda elikterdiń kóbeıgeni baıqalady. Bul aýmaq olar úshin nesimen qolaıly?

— Ertis jaıylmasynda elikter ózderin jaqsy sezinedi. Munda olardyń tirshilik etýine qolaıly tabıǵı orta bar. Toǵaıly alqaptar men butalardyń arasyn panalap, qorek taba alady. Onyń ústine, jaıylmada ań aýlaýǵa tyıym salynǵan. Janýarlardy qorǵaý baǵytynda ormanshylar turaqty jumys júrgizedi. Elikterdiń sany da soǵan oraı eselep ósý ústinde. Ormandy aralaý kezinde úrkek janýarlardy jıi kezdestiremiz. Keıde Pavlodar qalasynyń mańynda da baıqalyp qalyp júr. Tipti qysqy ýaqytta qala aýmaǵyna kirip ketetin jaǵdaılar bar. Bul óńirde jabaıy janýarlardyń sany qaptap ósip kele jatqanyn bildiredi.

— Alda qys kele jatyr. Ertis jaıylmasyndaǵy elikter sýyqty qalaı ótkeredi?

— Qysta janýarlardyń tirshiligi qıyndaıtyny málim. Qorek tabý da, qozǵalys ta aýyrlaı túsedi. Sondyqtan biz qysqa aldyn ala daıyndalamyz. Jaıylmadaǵy toǵaılarǵa arnaıy azyqtandyrý oryndary men tuzjalaǵyshtar ázirleımiz. Onda ózimiz daıyndaǵan jemshópti, astyq dánderi men tuz salamyz. Munyń bári qys kezinde janýarlarǵa qosymsha qorek bolady. Qar qalyńdaǵanda, qatty aıaz turǵanda, ıaǵnı azyq tabý qıyndaǵan shaqta mundaı kómektiń mańyzy zor.

— Elikterdiń qorektený ereksheligi týraly aıtyp berińizshi. Qysta ratsıony ózgere me?

— Bular — shópqorekti janýarlar. Jyly mezgilde shóppen, japyraqtarmen, jas órkendermen qorektenedi. Qysta azyq tabý qıyndaıtyndyqtan, aǵashtar men butalardyń búrshikterin, jas butaqtaryn paıdalanady. Biz daıyndaıtyn azyqtandyrý oryndary da osy kezeńde paıdaly. Tuzjalaǵyshtardyń da ózindik mańyzy bar, janýarlar tuz arqyly aǵzasyna qajetti mıneraldy zattardy sińdiredi.

— Qazir Pavlodar oblysynda qansha elik bar?

— Bizdiń mekeme oblystyń alty aýdanyndaǵy orman men janýarlar dúnıesin qorǵaýǵa jaýapty. Atalǵan aýmaqtarda ormanshylardyń baqylaýy boıynsha 800-den astam elik kezdesedi. Naqty sany budan da kóp bolýy múmkin. Ań-qusqa qatysty derekterdi turaqty jınaımyz. Ormanshylar aýmaqty aralaý kezinde kezdesken jabaıy janýarlar men qustardy arnaıy jýrnaldarǵa tirkep otyrady. Bul olardyń taralýyn baqylaýǵa jáne tabıǵattaǵy ózgeristerdi baıqaýǵa múmkindik beredi. Jalpy Ertis jaıylmasyndaǵy elikter dala eligi jáne sibir eligi bolyp ekige bólinedi. Máselen sibir eliginiń salmaǵy 28-43 kılogram, turqy 88 santımetrge deıin jetedi. Jabaıy janýarlar 8-10 jyl tirshilik etedi.

— Elikterdiń qala mańynda jıi baıqalýy neni ańǵartady?

— Joǵaryda aıtqanymdaı, Pavlodar qalasynyń aınalasynda da elikter kóp. Keıde eldi mekenderge jaqyndap, shaharǵa kirip ketedi. Mundaı jaǵdaıda turǵyndardyń abaı bolǵany jón. Jabaıy janýarǵa jaqyndap, úrkitýge bolmaıdy. Elik — óte saq janýar. Adamdy sezse, birden qashýǵa tyrysady. Sondyqtan ony tynysh baqylap, óz jolymen ketýine múmkindik bergen durys. Ekinshiden, ony ustap alýǵa, sıpaýǵa nemese qoldan qorektendirýge bolmaıdy. Eger jaraqattanǵanyn baıqasańyz nemese qaýip tónip tursa, tıisti qyzmetterge habarlaǵan durys. Keıde adamdar serýendep júrip shóp arasynda jatqan kishkentaı elikti kórip, ony qaraýsyz qaldy dep oılaıdy. Biraq enesi jaqyn mańaıda boı tasalap turýy múmkin. Sondyqtan tóldi birden alyp ketýge asyqpaǵan abzal.

Jalpy jabaıy janýarlardyń jaǵdaıyn qadaǵalaý mańyzdy. Tabıǵattaǵy ózgeristerge nazar aýdaryp, boıynan kúmándi belgiler baıqalsa, tıisti mamandarǵa habarlaý qajet. Janýarlardyń saýlyǵy — tabıǵatty qorǵaý jumysynyń mańyzdy bóligi.

— Ertis jaıylmasynda jyrtqysh joq pa?

— Jaıylmada qasqyr joq. Degenmen elikter sanynyń ózgerýine bir ǵana jaǵdaı áser etedi dep aıtý qıyn. Olardyń tirshiligine qorek qory, aýa raıy, mekendeý ortasy jáne ózge de faktorlar yqpal etedi. Bizdiń mindetimiz — janýarlardy qorǵaý, olardyń mekenin saqtaý jáne zańsyz ań aýlaýǵa jol bermeý. Ókinishke qaraı, óńirde zańsyz ań aýlaý derekteri tirkelip turady. Elikterdi zańsyz aýlaýǵa qatysty birneshe is sotqa joldandy. Olardyń qatarynda tórt elikti aýlaý deregi de bar. Aıyppuldar men keltirilgen zalal memleket bıýdjetine tólendi. Qarý-jaraq, qarda júretin kólikter men mototsıklder tárkilendi.

Jabaıy janýarlardy qorǵaý úshin zań talaptarynyń oryndalýy mańyzdy. Ásirese qys mezgilinde toǵaıǵa kólikpen kirip, janýarlardy mazalaýǵa jol bermeý kerek. Tabıǵattaǵy tynyshtyqtyń saqtalýy da olardyń qaýipsizdigine áser etedi.

— Janýarlardy baqylaý men zertteýde zamanaýı tehnologııalar qoldanyla ma?

— Iá, qazirgi kezde jabaıy janýarlardy zertteýde fototuzaqtar men tsıfrlyq kartalar paıdalanylady. Máselen, «Ertis ormany» rezervaty aýmaǵynda birneshe jyl buryn janýarlardyń mekendeý oryndary men popýlıatsııasyn zertteýge baǵyttalǵan ǵylymı joba bastalǵan. Fototuzaqtar janýarlardy mazalamaı-aq, olardyń tabıǵı ortadaǵy qozǵalysyn baqylaýǵa múmkindik beredi. Al ormanshylardyń kúndelikti esebi de mańyzdy. Biz kezdesken ań-qus týraly málimetterdi jýrnaldarǵa engizip otyramyz. Osyndaı baqylaýlar tabıǵattaǵy ózgeristerdi baǵalaýǵa kómektesedi.

Eń bastysy Ertis ózeniiń jaıylmasy elikter úshin qolaıly meken bolyp qala berýi kerek. Ol úshin toǵaıdyń tynyshtyǵyn saqtap, janýarlarǵa qamqorlyqpen qaraýymyz qajet.

— Áńgimeńizge raqmet!

Buǵan deıin elikterdiń eldi mekenderdi jıi jaǵalaı bastaýynyń syry nede ekenin jazǵanbyz.