Ertis ormanynda bulan kóbeıdi: janýarlardyń ekojúıege tıgizetin paıdasy qandaı

Turqy jaǵynan túıege jaqyn, tuıaǵy aıyr keletin, elimizdegi sútqorektilerdiń ishindegi eń irisi sanalatyn bulannyń orman júıesine tıgizip otyrǵan paıdasy týraly rezervattaǵy aǵa ǵylymı qyzmetker, ańtanýshynyń mindetin ýaqytsha atqarýshy Qanat Egemberdıev áńgimelep berdi.

— Qanat Shalabekuly, «Ertis ormanynda» búginde bulandar sany aıtarlyqtaı óskeni baıqalyp otyr. Olar negizinen ormannyń qandaı jerlerin mekendeıdi?

— Keıingi sanaqtyń nátıjesi boıynsha rezervat aýmaǵynda 184 bulan esepke alyndy. Janýarlar negizinen ormandy ári butaly alqaptarda, ózen-kólderge jaqyn ýchaskelerde, ylǵaly mol ári qorek qory jetkilikti jerlerde meken etedi. Ásirese, Shaldaı men Besqaraǵaı fılıaldarynyń ormandy aýmaqtarynda kezdesedi. Jalpy bulandar únemi qozǵalysta bolatyndyqtan olardyń naqty sanyn tap basyp aıtý qıyn. Keıde belgili shamadan kóbeıip te ketedi. Anyǵy, olardyń sany sońǵy jyldary aıtarlyqtaı kóbeıgen. Bizdiń ınspektorlar qaraǵaı ishinen jıi ushyrastyrady. Týrıster de baıqap qalyp, vıdeoǵa túsirip jatady. Bulandar popýlıatsııasy jalqaraǵaı ormandaryn mekendeıtin baıyrǵy jabaıy janýarlar qatarynda ekenin atap ótken abzal.

— Janýarlardyń kóbeıýine qandaı faktorlar oń áser etip otyr?

— Bulan sanynyń kóbeıýine birneshe faktor áser etedi. Eń áýeli rezervat aýmaǵynda janýarlardy qorǵaýdyń kúsheıýi, zańsyz ań aýlaýdyń aldyn alý, qolaıly tabıǵı jaǵdaı men qorek qorynyń jetkiliktiligi áser etken bolýy kerek. Buǵan qosa «Ertis ormanynda» ań aýlaýǵa tyıym salynǵandyqtan, olar úshin tolyqtaı qaýipsiz meken. Rezervat aýmaǵynda burynnan kezdesetinin aıttym. Deıturǵanmen sońǵy jyldary janýarlardyń sany men taralý aımaǵynyń keńeıgeni baıqalady. Bul olardyń rezervat jaǵdaıyna jaqsy beıimdelip kele jatqanyn kórsetedi.

— Tirshilik etý ortasy, ereksheligi týraly ne aıtasyz?

— Bulan — buǵylar tuqymdasyna jatatyn iri sútqorekti janýar, Qazaqstandaǵy eń iri jabaıy tuıaqtylardyń biri. Denesi iri, aıaqtary uzyn, tuıaqtary jalpaq bolyp keledi. Salmaǵy 800 kelige deıin tartýy múmkin. Atalyqtarynyń basty ereksheligi — jyl saıyn túsip, qaıta ósetin iri tarmaqty múıizderi. Kóbine tańerteń erte jáne keshki ýaqytta belsendi bolady. Al kúndiz tynyǵyp, qaýipsiz jerlerde jatady. Ósimdikqorekti janýar bolǵandyqtan maýsymǵa baılanysty ratsıony ózgerip otyrady. Jaz mezgilinde shóptesin ósimdiktermen, japyraqtarmen, jas órkendermen, sý mańyndaǵy ósimdiktermen qorektenedi. Al qysta — aǵashtar men butalardyń jas butaqtary, órkenderi men qabyqtary negizgi qoregi. Ásirese kókterek, qaıyń jáne basqa da jumsaq japyraqty aǵashtardyń butalaryn jeıdi. Tabıǵı jaǵdaıda bulannyń ómir súrý uzaqtyǵy orta eseppen 15–20 jylǵa deıin jetýi múmkin.

— Qazirgi kezeńde olardyń kúıekke túsetin, ıaǵnı shaǵylysatyn mezgili. Janýarlardyń boıynan qandaı aıryqsha minez-qulyq baıqalýy múmkin?

— Kúıek kezeńi negizinen qyrkúıek–qazan aılarynda ótedi. Bul ýaqytta atalyqtarynyń minez-qulqynda aıtarlyqtaı ózgerister baıqalady. Óte belsendi bolyp, urǵashy bulandardy izdeıdi. Atalyqtary bir-birimen básekege túsip, túrli dybys shyǵarady. Kúıek kezinde atalyq bulandar ádettegiden agressıvti bolýy múmkin. Sondyqtan adamdardyń olarǵa jaqyndaýy qaýipti. Ásirese analyǵy men tóline jaqyndaǵanda janýardyń qorǵanys minezi kúsheıedi.

— Zańmen qanshalyqty qorǵalǵan? Brakonerlerge qandaı jaza qoldanylady?

— «Ertis ormany» rezervatynyń aýmaǵyn mekendeıtin bulandar erekshe qorǵaýda. Zańsyz atý nemese aýlaý úlken jaýapkershilikke ákeledi. Budan bólek, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq rejımin buzǵany úshin QR zańnamasyna sáıkes ákimshilik nemese qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylýy múmkin. Ádette bulandy atqanǵa belgilenetin aıyppul mólsheri — 500 AEK. Bul — janýarlar dúnıesine keltirilgen zııandy óteý mólsheri. Biraq aıryqsha qorǵalatyn tabıǵı aýmaqta zańsyz ań aýlaǵany úshin aıyppuldardy esepteý kezinde koeffıtsıentter eselene túsedi, ıaǵnı rezervattaǵy bir bulandy atqany úshin keltirilgen zalaldyń bazalyq mólsheri 1500 AEK-ǵa (6 487 500 tenge) deıin eseptelýi múmkin. Sondyqtan bulandy zańsyz aýlaý tek janýarǵa emes, memleketke jáne tabıǵı ekojúıege keltirilgen zalal retinde qarastyrylatynyn eskertkim keledi.

— Orman qyzmetkerleri janýarlardyń ósip-ónýine qatysty qandaı da bir zertteýler júrgize me?

— Árıne, bizdiń ormandarymyzda júrgen janýarlar kádimgi bulan (Alces alces) túrine jatady. Bular Qazaqstannyń soltústik jáne shyǵys ormandy óńirlerinde ǵana kezdesetin tıp. Rezervattyń ǵylymı qyzmetkerleri janýarlar dúnıesine turaqty monıtorıng júrgizip, taralý aýmaǵy, sany, jynystyq jáne jas erekshelik quramy, meken etý ortasy, maýsymdyq qozǵalysy, tirshilik etý jaǵdaılary baqylanady. Jasandy sý qoımalaryn fototuzaq arqyly baqylap otyramyz. Sonymen qatar qysqy marshrýttyq sanaqtar júrgizilip, janýarlardyń izderi men kezdesýleri tirkeledi. Bul málimetter bulan popýlıatsııasynyń jaǵdaıyn baǵalaýǵa múmkindik beredi.

— Bulandarǵaqandaı jyrtqyshtar qaýip tóndirýi múmkin? Jalpy olar neden qorqady?

— Eresek bulannyń tabıǵı jaýlary kóp emes. Negizgi qaýip tóndirýi múmkin jyrtqyshtyń biri — qasqyr. Ásirese jas tólderi men álsiz, aýrý janýarlar jyrtqyshtardyń jemine aınalýy op-ońaı. Kúıek kezinde urǵashy bulandarǵa talasqa túsip atalyqtary birin-biri jaraqattaýy múmkin, tipti ólimge deıin aparyp soqtyrýy yqtımal. Bul qubylys tabıǵat zańyna sáıkes myqtylaryn iriktep, álsizderin shegerip otyrady. Ekinshi turǵydan qalyń qar men kóktaıǵaq, uzaqqa sozylǵan qatal qys, qorek tapshylyǵy — tabıǵı qater.

— Qaraǵaıly ormanǵa bulandar nesimen paıdaly?

— Bulan — orman ekojúıesiniń tabıǵı quramdas bóligi. Onyń qaraǵaı arasyn mekendeýi rezervattaǵy bıoalýantúrliliktiń joǵary ekenin kórsetedi. Janýarlar ósimdikterdiń taralýyna, ósimdik jamylǵysynyń tabıǵı ózgerýine, qorektik baılanystardyń qalyptasýyna qatysady. Sonymen qatar bulan sııaqty iri tuıaqtylardyń turaqty popýlıatsııasy tabıǵı ekojúıeniń salystyrmaly túrde qolaıly jaǵdaıyn baıqatatyn kórsetkishterdiń biri. Ǵylymı turǵydan alǵanda, bulan popýlıatsııasyn uzaq merzimdi baqylaý rezervattaǵy tabıǵı protsesterdiń ózgerýin baǵalaýǵa múmkindik beredi. Bulan sanynyń artýyna baılanysty olardyń taralý aýmaǵy men qozǵalysyna monıtorıng júrgizý, toptalý oryndaryn tirkeý, popýlıatsııanyń jynystyq-jastyq quramyn baqylaý jumystary da mańyzdy bolyp otyr. Eń bastysy olardyń kóbeıýi qoryqtyq rejımniń, tabıǵatty qorǵaý is-sharalarynyń, qolaıly tabıǵı jaǵdaılardyń oń nátıjesin baıqatady.

Eske sala keteıik, Baıanaýyl ormandarynda silesi qatyp sharshaǵan bulan taspaǵa túsip qaldy.