Ertis boıynyń fermerleri sábiz eksportyna shekteý engizbeýdi surap otyr
PAVLODAR. KAZINFORM — Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrligi usynǵan shekteý kúshine ense, kókónis ósirýshiler adam aıtqysyz shyǵynǵa ushyrap, qoıma toly ónimdi kúresinge laqtyrǵannan basqa amal qalmaıdy.
Elimizde sábiz eksportyna úsh aılyq ýaqytsha shekteý engizilýi múmkin. Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetinshe, bul qadamnyń maqsaty — azyq-túlik tapshylyǵyn týdyrmaı, baǵany turaqty ustaý.
Alaıda Pavlodar oblysynyń fermerleri sábizge suranys qazirdiń ózinde tómendep ketkenin alǵa tartyp otyr. Al qoıma toly tonna-tonna ónim. Eksport shektelse, onsyz da arzan ónimdi ótkizý bir basqa, qoımalarda shiritip alý máselesi shyǵyp tur. Ertis-Baıan óńirinde sábiz ósiretin sharýashylyqtar óte kóp.
«Chernoıarka» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıviniń tóraǵasy Nıkolaı Nadedovtiń aıtýynsha, sharýashylyqtyń qoımasynda jınalǵan tonna-tona sábiz úıilip jatyr. Al jergilikti naryqta alýshy joqtyń qasy.
— Kooperatıvimizdiń ónimderin jergilikti naryqtan satyp alyp jatqandar óte az. Esesine Reseıdiń Omby, Barnaýl, Novosibir oblystarynan turaqty suranys bar. Erteń shekteý engizilse, bizdiń ala jazdaı ósirip, jıyp alǵan kól-kósir ónimimiz ótpeı, qoımalarda shirip ketetini anyq. Endi bir aıdan keıin qoımalardaǵy sábiz búline bastaıdy, sebebi ónimniń saqtaý merzimi shekteýli. Endeshe biz myńdaǵan tonna sábizdi kúresinge laqtyramyz degen sóz. Al fermerlerdiń moınynda mıllıondaǵan teńge nesıe, lızıng bar. Bizge sondyqtan óz ónimimizdi ótkizetin dáliz kerek. Qazirdiń ózinde elimizdiń ońtústik naryǵyna Reseıdiń Volgograd aımaǵynan 300 myń tonna sábiz kirgeni týraly aqparat alyp otyrmyz. Nege bizdiń kartopty almaıdy? — dep qynjylady ol.
Al «Andas» ShQ basshysy Zeınolla Sálmenbaev mundaı shekteýdi jıiletse, erteńgi kúni kókónis ósiretin sharýa tappaı qalamyz dep dabyl qaǵyp otyr.
— Kez kelgen memleket taýar óndirýshilerin, naryǵyn qorǵaıdy. Al bizge kerisinshe kedergi keltirilmekshi. Eger sábiz eksportyna shekteý qoıylsa, qazirgi kúnde taýarymyzdy ótkizip otyrǵan naryǵymyzdan aıyrylamyz. Ózbekstan, Qyrǵyzstan elderi birese satyp, birese shekteýmen júrsek, senimsiz seriktes retinde bizdiń taýardan bas tartady. Odan keıin eshkim ósirgisi de kelmeıdi. Mysaly, Chernoıarkada tek sábiz ǵana egetin sharýashylyqtar bar. Olardyń kúıi ne bolady? — dep kúıinedi tájirıbeli fermer.
Resmı statıstıkaǵa súıensek, qazirgi ýaqytta jergilikti qoımalar sábizdiń kılogramyn nebári 70-80 teńgeden bosatyp jatyr. ıAǵnı baǵa arzan, ónimge tapshylyq joq. Endeshe qoıma toly sábiz otandyq naryqtaǵy suranysty jaýyp tursa shekteý engizýdiń qandaı paıdasy bar?
Fermerler mundaı shekteýdiń saldary aldaǵy ýaqytta sábiz alqaptaryn qysqartýǵa aparyp soqtyratynyn, al ónimniń baǵasy qymbattap ketýi yqtımal ekenin aıtady.
Óńirlik aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Ádil Isınniń málimetinshe, byltyr oblysta 5 myń gektarǵa sábiz egilip, 165 myń tonna ónim alynǵan.
Ótken jyl sońyna deıin 8,9 myń tonnasy Ózbekstan men Reseıge eksporttalsa, jyl basynan beri biraz bóligi satylǵan. Qazirgi tańda qoımalarda 64 myń tonna sábiz bar. Onyń teń jartysy tońazytqysh jabdyqtary joq qoımalarda saqtaýly. Ol ary ketse 1-1,5 aı saqtalady.
Kún jylyna birden buzyla bastaıdy. Al naýryz aıynan bastap elimizge Ózbekstannan jańa ósip shyqqan ımport sábiz aǵyla bastaıtynyn eskersek, jergilikti qoımalarda saqtalyp turǵan myńdaǵan tonna sábizdi kúresinge tastaýǵa týra keledi.
Májilis depýtaty Nurjan Áshimbetov máselege el Parlamenti nazar aýdaryp otyrǵanyn jetkizdi. Aıtýynsha, el qoımalarynda, sonyń ishinde Pavlodar jerinde ónimniń jetkilikti kólemi saqtaýly. Ádette artyq ónim eksportqa shyǵarylatyn. Biraq bıyl ónimge suranys bolmaı tur.
— Buǵan deıin Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrligi kartopqa da shekteý engizgisi kelgen. Máseleni Úkimet deńgeıinde kóterip, abyroı bolǵanda ol sheshim júzege aspady. Endigi kezek sábizge tirelip otyr. Negizi bul jerdegi másele jaýapty mınıstrliktiń «baǵa ósip ketse, ony qalaı tejeımiz» degen nıetinen týyndap otyr. ıAǵnı mınıstrlik baǵanyń odan ári ósip ketýinen qorqady, biraq ony tejeıtin tetik oılap tappaǵan. Olar fermerlerde qandaı jaǵdaı qalyptasyp otyrǵanyan beıhabar. Eksportty shektesek, baǵa óspeıdi degen usynys oıǵa syımaıdy. Alaıda taıaqtyń eki ushy bolatyny sııaqty, erteń bizdiń halyqaralyq eksport naryǵyndaǵy ornymyzdy reseılik jetkizýshiler tartyp alatyny sózsiz. Májilistegi Agrarlyq máseleler komıteti otandyq azyq-túlik qaýipsizdigine shyn máninde qaýip tónse ǵana shekteý jasalsyn degen talap qoıyp otyr. Al ondaı qaýip qazir baıqalmaıdy, — deıdi depýtat.
Nurjan Áshimbetov óńirlerde baǵany yryqtandyrý, fermerler men dúkender arasynda ónimdi tikeleı jetkizýdi uıymdastyrý jumystary nashar degen pikirde. Bul máseleni Memleket basshysy aıtýdaı-aq aıtyp keledi, alaıda oblystarda istelgen sharýa mardymsyz.
Onyń oıynsha, bul máseleni sheshý úshin iri jetkizýshiler iri qalalarda azyq ónimderiniń habtaryn, atap aıtqanda «kóterme-bólshek saýda ortalyqtaryn» turǵyzýy, al onyń qurylysyna Úkimet jeńildetilgen paıyzben qarajat bólýi kerek.
Esesine óńirler arasynda azyq-túlik ónimderi boıynsha iri jetkizý júıeleri uıymdastyrylady. Naryqty jaýlap alǵan ımport ónimnen birtindep arylamyz.
— Azyq-túlik baǵasynyń qymbat bolýyna óńirler arasyndaǵy logıstıkanyń damymaı otyrǵany sebep. Ózińiz qarańyz, elimizdiń batys óńirlerine tek reseılik kókónis ónimderi keledi. Al baǵasy Pavlodardikinen qymbat. Eger oblystar arasynda baılanys ornasa, bul tutynýshylarǵa da, fermerlerge de asa tıimdi bolar edi ǵoı. Fermerlerdiń arzan ónimin alatyn alypsatarlar qazir oıyna kelgen baǵasyn qoıatyn boldy. Tutynýshy sóresine deıin ol 3 ret qymbattaıdy. Máselen iri jetkizýshi qoımadan sábizdi 80 teńgege alyp, ony usaq jetkizýshilerge qymbatqa satady delik. Al usaq kompanııalar oǵan taǵy ústeme qosyp, dúkenderge jóneltedi. Dúkender óz kezeginde paıdasyz qalmaýy úshin baǵaǵa óz marjasyn qosyp jiberedi. 80 teńgeniń sábizi dúkenderde 200 teńgege saýdalanyp jatyr. Kartop ta solaı, fermerden 120 teńgege alynyp, 250 teńgege satylady. Bul — Saýda jáne ıntegratsııa mınııstrliginiń tikeleı aınalysatyn jumysy. Saýda júıesin rettemeı, baǵa máselesi sheshilmeıdi. Biz ónim óndirýshilermen emes, alypsatarlarmen kúresýimiz kerek. Birese, etke, birese tirideı malǵa, birese kartop pen sábiz eksportyna shekteý qoıamyz. Mundaı orynsyz áreketter arqyly aýyl sharýashylyǵyn orasan zor shyǵynǵa batyryp, azyq-túlik qaýipsizdigine nuqsan keltirip otyrǵanymyzdy uǵýymyz kerek, — dep qosty ol.
Qazirgi ýaqytta bul máselege Senat depýtaty Ernur Áıtkenov kirisip, Úkimetke depýtattyq saýal ázirlep jatyr. Al Nurjan Áshimbetov aldaǵy kúnderi Úkimette ótetin vedomstvoaralyq komıssııa otyrysyna qatysyp, kásipkerlerdiń janaıqaıyn jetkizemin dep ýáde etti.
Májilistegi agrarlyq máseleler komıteti mınıstrliktiń aýyl sharýashylyǵyna qatysty sheshimderine óz kelisimin berýi kerek. Eger kelispese, sheshim qabyldanbaıdy.
Atap óterligi, Pavlodar oblysyndaǵy turaqtandyrý qory da sábiz boıynsha aldaǵy kezeńge jetetin qordy qamdap alǵan.
— Turaqtandyrý qorynda 6,6 myń tonna kartop pen 1,5 myń tonna sábiz bar. Ol óńir turǵyndarynyń aldaǵy qajettiliginiń kemi 50 paıyzyn jabady. Maýsymaralyq kezeńde nemese naryqta baǵanyń ósýi kezinde baǵany turaqtandyrý maqsatynda kókónis ónimderi satyla bastaıdy. Qazirgi ýaqytta turaqtandyrý qorynan kartoptyń kılogramy 100 teńgeden, sábiz 110 teńgeden satylyp jatyr, — dep habarlady «Pavlodar» áleýmettik-kásipkerlik korporatsııasynyń basqarma tóraǵasy Dáýren Jambaıbek.
Budan bir jyl buryn pavlodarlyq fermerler qoımadaǵy tonnalaǵan sábizdi sata almaı otyrǵanyn da jazǵanbyz.