Ertis boıyndaǵy balyq sharýashylyǵy: 5 jylda ónim 6 ese artty

Ertis-Baıan óńirindegi balyq sharýashylyǵy salasy qarqyndy damyp keledi. Eger 2020 jyly balyq óirýmen saýsaqpen sanarlyq qana kásiporyn aınalyssa, búginde olardyń sany 27-ge jetken. Salanyń basty basymdyǵy – dástúrli kól sharýashylyǵynan joǵary tehnologııalyq zamanaýı keshenderge kóshý.

Statıstıkalyq málimetterge súıensek, 2020-2025 jyldar aralyǵynda balyq óndirý kólemi 98 tonnadan 572 tonnaǵa deıin, ıaǵnı 6 esege jýyq artqan. Bul jetistiktiń negizgi salmaǵy eki iri kásiporynǵa tıesili: «Kolos» ShQ (jylyna 270 tonna), «OTRH» JShS (jylyna 250 tonna).

- Qazirgi tańda oblysta balyq ósirýdiń túrli ádisteri qoldanylady. Máselen 20 kól-taýarly sharýashylyqpen qatar, sýdy únemdeıtin, ónimdilikti arttyratyn «Tuıyq sýmen qamtý júıeleri», torly sharbaq ádisteri belsendi engizilip jatyr. Sońǵy eki jylda óńirde bekire tuqymdas balyqtardy ósirýge de erekshe kóńil bólinýde. Osy maqsatta 270 mln teńgeden astam ınvestıtsııa tartylyp, qýattylyǵy 45 tonnadan asatyn jańa óndiris oryndary iske qosyldy. Bul tek ekonomıkalyq paıda ǵana emes, sonymen qatar naryqty sapaly ári dámdi balyq etimen qamtamasyz etýdiń alǵashqy qadamy, - dep habarlady Pavlodar oblysy jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý rerýstary basqarmasynyń bólim basshysy Jasulan Jumashev.

Mamandardyń pikirinshe, balyq sharýashylyǵynyń mundaı qarqynmen damýyna memlekettik qoldaý tikeleı áser etken. Byltyr 23 jobany qoldaýǵa 101 mln teńge bólinse, bıyl qoldaý kólemin 450 mln teńgege deıin ulǵaıtý kózdelgen. Bul qarajat tek balyq ósirýge ǵana emes, sonymen qatar balyq azyǵyn satyp alýǵa, nesıe mólsherlemelerin tómendetýge, ónimdi qaıta óńdeýge, eń sońy paıdalanylǵan sý shyǵyndaryn óteýge jumsalmaqshy. Munshama qoldaý kásipkerler úshin táýekelderdi azaıtyp, bıznesti keńeıtýge zor múmkindik beredi.

Sońǵy bes jylda sý aıdyndaryn balyqtandyrýǵa da mańyz berilgen. Atalǵan ýaqyt ishinde 1,4 mln-nan astam balyq shabaqtary jiberilipti. Tek byltyr Ertis ózenine jiberilgen shabaqtardyń 88,8 myńy - bekire. Bekire tuqymdas balyqtar «Qyzyl kitapqa» engizilgen. Bir jyldary Ertis ózeninde aıtarlyqtaı sırep ketken edi. Endigi arada olardyń sanyn kóbeıtý maqsat etilip otyr. Ertis ózenine balyq jiberý – máseleni ábden zerdelep baryp atqarylyp otyrǵan sharýa. Jergilikti kompanııalar áýeli sý aıdynyna tuqy balyǵyn bosatýdyń qyr-syryn zerttep kóripti.

- Osydan birneshe jyl buryn jergilikti ıhtıolog ǵalymdar kóp jyldan beri jiberilip kelgen tuqy balyǵy Ertiske tán balyq emes ekenin aıtqan edik. Osylaısha ózende ejelden tirshilik etetin, búginde «Qyzyl kitapqa» engen sibir bekiresin jiberýge sheshim qabyldandy. Sonaý erte zamanda sibir bekiresi Ertis ózeni arqyly Zaısan asyp, Qara Ertiske jetken. Ókinishke qaraı, túrli jaǵdaı saldarynan onyń sany búginde óte sırep qaldy. Jergilikti iri kásiporyndar balyqtyń bul túrin kóbeıtýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵany qýantarlyq, - deıdi Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, ıhtıolog ǵalym Aleksandr Ýbaskın.

Sibir bekiresi – bekire tárizdiler otrıadyna jatatyn, Ertis ózenindegi eń iri balyq. Sibir ózenderinde keńinen taralǵan. Dene turqy – 3 metrge, salmaǵy 200 kılogramǵa deıin jetedi. Óte baıaý ósetin balyq, atalyǵy 11-13 jasqa tolǵanda jynystyq jaǵynan jetiledi. Al urǵashysy ýyldyryq shashýǵa 17-18 jasqa tolǵanda ǵana qabiletti. Balyqtyń ómir súrý uzaqtyǵy – shamamen 60-70 jyl.

Ǵalymnyń sózinshe, jalpy sibir bekiresi jartylaı óristegish balyqtar. Olar kezinde Shyǵys Qazaqstandaǵy kaskadty sý qoımalary salynbaı turǵanda Ertistiń joǵary jaǵyna ketip, sol jaqta ýyldyryq shashyp, qaıtyp otyrǵan. Alaıda GES-ter men qoımalardyń, úlken óndiris oryndarynyń salynýynan bul tabıǵı tepe-teńdik buzyldy. Óıtkeni bóget qurylysy olardyń ýyldyryq shashýǵa baratyn jolyn qıyp tastady da, negizgi tabıǵı ýyldyryq shashatyn jerine jetpeı qaldy. Sibir bekiresi Shyǵys Qazaqstannyń sý qoımalarynda, Ertiste azaıyp barady.

- Ony kóbeıtýdiń jolyn izdeý búgingi kúnniń asa mańyzdy máselesi bolyp otyr. Sońǵy ýaqytta ózenge kóbine tuqy men sazan jiberilip jatqanyn ǵalym retinde óz basym quptaı qoımaımyn. Sebebi ol – Ertis ózeni úshin syrttan kelgen balyq túri. Qyrýar qarajat bólinip, balyqtandyrý júrgizilip jatyr, biraq bul sharýanyń nátıjesin zerttegen eshkim joq. Sondyqtan endigi rette Ertiske tek ózenge tán sibir bekiresi jiberilýi kerek dep esepteımin, - dedi ǵalym.

Pavlodar oblystyq qoǵamdyq keńesiniń múshesi Marına Regatýnovanyń aqparatynsha, keler jyldan bastap oblys balyq materıaldaryn ózimizde ósirýdi bastap ketedi. Bul úshin ınkýbatsııalyq tseh iske qosylmaqshy. Onyń qýattylyǵy jylyna 50 mln shabaqqa deıin jetedi dep kútilip otyr. Bul sharýashylyqtardyń syrttan keletin balyqqa táýeldilikti joıyp, jergilikti balyq ósirý isin jańa deńgeıge shyǵarady. Endigi arada kásipkerler zamanaýı tehnologııalardy engize otyryp, materıaldyq-tehnıkalyq bazany kúsheıtýge basa nazar aýdarýy qajet.

Eske sala keteıik, Aral-Syrdarııa basseıninde balyq aýlaýǵa shekteý qoıyldy.