Ermek Ábdirasýlov: Jańa Konstıtýtsııa – eldiń turaqtylyǵy men damýynyń kepili
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda konstıtýtsııalyq reformalar kezeń-kezeńimen júzege asyp keledi. Bul ózgeristerdiń tarıhı alǵysharttary qandaı? Jańa Konstıtýtsııa qandaı qundylyqtardy qamtıdy jáne adam quqyqtaryn qorǵaý tetikteri qalaı kúsheıtilmek? L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, zań ǵylymdarynyń doktory Ermek Ábdirasýlovpen osy saýaldar tóńireginde suhbattasqan edik.
– Konstıtýtsııalyq reformalardyń bastalýyna qandaı tarıhı jáne quqyqtyq faktorlar áser etti?
– 2022 jyldan bastap Qazaqstanda konstıtýtsııalyq qurylysty kezeń-kezeńimen jańǵyrtý úderisi bastaldy. Bul bastamalar eldiń quqyqtyq júıesin jańartýǵa baǵyttalyp, konstıtýtsııalyq reformalardyń jańa kezeńine jol ashty. Qoldanystaǵy Konstıtýtsııa 1995 jyly saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqsyzdyq jaǵdaıynda qabyldanǵan bolatyn.
Sol kezeńde Qazaqstan táýelsiz memleket retinde halyqaralyq qaýymdastyqqa endi ǵana qadam basyp, negizinen halyqaralyq standarttar men eýropalyq tájirıbege súıendi. Sonyń saldarynan ulttyq konstıtýtsııalyq damýdyń keıbir ózindik erekshelikteri tolyq qamtylmaı qaldy.
Keıingi jyldary Konstıtýtsııaǵa birneshe ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, bastapqy mazmuny edáýir jańartyldy. Bul jaǵdaı konstıtýtsııalyq modeldi júıeli túrde jetildirý qajettigin kórsetti.
– Qazirgi geosaıası jáne tehnologııalyq ózgerister konstıtýtsııalyq reformalardyń mazmunyna qalaı áser etti?
– Búgingi tańda syrtqy qaýip-qaterlerdiń kúsheıýi, tehnologııalyq jańashyldyqtar, tsıfrlandyrý, energııa resýrstary úshin báseke, halyqaralyq qatynastardyń jańa formaty – bári de memlekettik basqarý júıesin jańartýdy qajet etedi. Sonymen qatar, ulttyq biregeılikti saqtaý, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, qoǵamdyq turaqtylyqty qamtamasyz etý mindetteri alǵa shyqty. Bul faktorlar reformalardyń negizgi baǵyttaryn aıqyndady.
– Jańa Konstıtýtsııa qandaı qundylyqtar men qaǵıdattardy bekitýdi kózdeıdi?
Jobada memlekettik basqarýdyń tıimdi modeli, bılik ınstıtýttarynyń ókilettikterin naqtylaý, quqyqtyq júıeni jańartý kózdelgen. Negizgi qundylyqtar retinde erkindik, teńdik, ádildik, Zań men Tártip qaǵıdattary belgilengen.
Sonymen qatar reformalar qoǵam men memlekettiń syn-qaterlerge tótep berý qabiletin arttyrý, tarıhı sabaqtastyqty saqtaý jáne basqarý tıimdiligin kúsheıtýge baǵyttalǵan.
Memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttardy damytý, qoǵamdyq dıalogty keńeıtý jáne ulttyq birlikti nyǵaıtý – osy ózgeristerdiń negizgi baǵyttarynyń biri.
– Konstıtýtsııalyq reformalarda adam quqyqtaryn qorǵaý máselesine qandaı basymdyq berilgen?
– Jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý memlekettiń turaqtylyǵy men ulttyq qaýipsizdigi úshin mańyzdy. Konstıtýtsııada adam qoǵam men memlekettiń basty qundylyǵy retinde qarastyrylady.
Ádilettilik, birlik, ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim, bilim men ǵylymdy damytý, ınnovatsııalar, tabıǵatty qorǵaý jáne beıbitshilik qaǵıdattary – negizgi basymdyqtar. Sonymen birge tsıfrlyq quqyqtar, derbes derekterdi qorǵaý jáne jańa tehnologııalar jaǵdaıyndaǵy qaýipsizdik máseleleri de qamtylǵan.
Memlekettik ınstıtýttardyń ókilettikterin naqtylaý azamattardyń úni estilýine múmkindik beredi, ınvestıtsııalyq tartymdylyqty arttyrady jáne eńbek naryǵyn damytýǵa yqpal etedi.
– Quqyqtar men bostandyqtardy júzege asyrýda azamattardyń jaýapkershiligi qalaı eskeriledi?
– Bılik tarmaqtarynyń teńgerimi men ózara tejemelik júıesi azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtedi jáne qoǵamdyq turaqtylyqty qamtamasyz etedi. Sonymen birge ár azamat óz quqyqtaryn júzege asyrǵanda basqalardyń zańdy múddelerine zııan keltirmeýi tıis. Bul – quqyqtyq memlekettiń negizgi qaǵıdaty.
Jańa Konstıtýtsııa azamatqa baǵdarlanǵan, qoǵam men memlekettiń barlyq qatysýshylarynyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Onyń normalary men qaǵıdattary eldiń turaqtylyǵy men damýyna kepil bolady.
Aıta keteıik, Konstıtýtsııalyq komıssııa Memleket basshysyna jańa Konstıtýtsııanyń qorytyndy jobasyn usyndy.