«Erligi týraly esh aıtpaıtyn» — Halyq qaharmany Kenjebaı Mádenov qandaı mura qaldyrdy
ASTANA. KAZINFORM — Berlındegi ratýshaǵa alǵashqylardyń biri bolyp kirgen qaısar maıdanger, jeti balanyń ákesi, memlekettik qaýipsizdik salasynda qyzmet etken ofıtser — Halyq qaharmany Kenjebaı Mádenovti týǵan-týystary men áriptesteri osylaı eske alady. Kazinform tilshisine bergen suhbatynda batyrdyń uly Mahambet Mádenov Kenjebaı Mádenovtiń maıdannan tys ómirde qandaı adam bolǵanyn jáne urpaǵyna qandaı ónege qaldyrǵanyn aıtyp berdi.
Kenjebaı Mádenovke «Halyq qaharmany» ataǵy berilgeni jarııalanǵan sátte bul onyń otbasy úshin erliktiń moıyndalýy ǵana emes, kópten kútken tarıhı ádildiktiń ornyǵýy da boldy. Maıdangerdiń uly Mahambet Mádenovtiń aıtýynsha, ákesi ózin eshqashan batyr sanaǵan emes, soǵys týraly da kóp áńgime qozǵaı bermeıtin. Al úı ishinde ol múlde bólek jan edi — baısaldy, qarapaıym ári sózge sarań bolatyn.
— Ákem óte qarapaıym jan edi. Bárimiz ony qatty jaqsy kórdik, biraq únemi issaparda bolyp, kóp kóre bermeıtinbiz. Óıtkeni ol áskerı qyzmetshi boldy, keıin memlekettik qaýipsizdik organdarynda jumys istedi. Soǵan qaramastan, úıde bolǵan az ýaqyttyń ózinde bizge kóp nárse bere bildi, — dep eske alady M. Mádenov.
Ákesiniń basty murasy retinde ol soǵys týraly estelikterdi emes, bilimge qushtarlyq pen tártipke baýlýyn ataıdy.
— Ol bizdi kitap oqýǵa úıretti. Úıimizde únemi «Ogonek», «Naýka ı jızn» jýrnaldary men gazetter bolatyn. Oqýshy kezimde ákemniń jumysyna baryp turatynmyn, sonda maǵan jýrnaldardyń jańa sandaryn berip jiberetin, olardy úıge alyp keletinmin. Ol úshin balalardyń bilim alyp, kitap oqyp, damýy mańyzdy edi, — deıdi Kenjebaı Mádenovtyń uly.
Mádenovter shańyraǵynda Raýza, Sáýle, Mahambet, Isataı, Serik, Taraz jáne Maıra esimdi jeti bala ósip-jetildi. Búginde batyrdyń áýleti ósip-órkendep, nemere-shóbereleri ata rýhyn qadirlep, onyń esimin ardaqtap keledi. Mahambet Mádenovtiń aıtýynsha, ákeden qalǵan eń qasterli mura — otbasyǵa degen berik qurmet, bilimge umtylý jáne qarapaıym bolmys.
Mahambet — otbasyndaǵy úshinshi perzent. Onyń aıtýynsha, ákesi eshqashan daýys kóterip sóılegen emes, bala tárbıesinde de qataldyqqa júginbeıtin.
— Ákem bizge uryspaıtyn. Bálkim, biz de onyń kóńilin qaldyrmaýǵa tyrysqan shyǵarmyz. Ózim birinshi synyptan onynshy synypqa deıin úzdik oqydym. Jalpy, bizdiń otbasymyz óte tatý boldy, anamyz da erekshe jan edi, — dep eske alady Halyq qaharmanynyń uly.
Soǵystan keıin Kenjebaı Mádenov memlekettik qaýipsizdik organdarynda qyzmet atqardy. Soǵystan keıingi býyn úshin bul aıryqsha mamandyq edi — qupııasy kóp, temirdeı tártip pen shydamdylyqty talap etetin qyzmet. Ulynyń pikirinshe, ákesiniń boıyndaǵy osy qasıetterdiń qalyptasýyna maıdan mektebi tikeleı áser etken. K. Mádenov 1943 jyldyń qańtarynda, 18 jasqa tolmastan óz erkimen maıdanǵa attanǵan. Al 19 aqpanda onyń 18-ge tolatyn kúni edi. Biraq ony birden urys dalasyna emes, aldymen oqý-jattyǵýǵa jibergen.
— Bálkim, ákemniń oqýǵa beıimi bolǵan shyǵar. Ony ofıtserlik quram daıyndaıtyn kýrstarǵa jiberipti. Ol jerde tek atys óneri ǵana emes, taktıka da úıretilgen. Bul óte kúrdeli ári jan-jaqty daıyndyq bolatyn, — dep tolyqtyrdy M. Mádenov.
Kenjebaı Mádenovtiń jaýyngerlik joly Ýkraına, Moldova, Polsha jerlerin azat etý shaıqastarynan ótip, Berlınge deıin jetti. Onyń bólimshesi ıAssy–Kıshınev operatsııasyna, Varshava úshin bolǵan urystarǵa jáne Berlın shabýylyna qatysqan.
Ásirese Mádenovter úshin Berlın ratýshasyna jasalǵan shabýyldyń orny erekshe. Bul ǵımaratqa alǵashqylardyń biri bolyp leıtenant Kenjebaı Mádenov basqarǵan vzvod kirgen.
— Qazir oılasam, olardy is júzinde ólimge attandyrǵan sııaqty. Komandır meniń ákeme dál onyń vzvodyna ratýshaǵa alǵash bolyp kirý qurmeti buıyrǵanyn aıtqan. Biraq ol jan alyp, jan berisken óte aýyr shaıqas edi, — deıdi Mahambet Madenov.
Bul oqıǵalar tek Mádenovter otbasynyń esteliginde emes, qujattarda da saqtalǵan. 1948 jyly jaryq kórgen «Berlınge shabýyl» kitabynda sol shaıqastarǵa qatysqan jaýyngerlerdiń esteligi berilgen. Avtorlardyń biri, vzvod komandıriniń orynbasary Konstantın Gromov — Kenjebaı Mádenovtiń is-qımylyn egjeı-tegjeıli sıpattap jazǵan.
— Ol kitapta qoıan-qoltyq urys týraly bir epızod bar. Ákeme nemis soldaty tap beripti, biraq ákem jaltaryp ketip, onyń qolyndaǵy pyshaqty julyp alyp, qarsylasyn jaıratqan. Keıin oılasam, bálkim, 1943 jyly alǵan áskerı daıyndyǵy onyń aman qalýyna sebep bolǵan shyǵar, — dep oı bólisti Halyq qaharmanynyń urpaǵy.
Mahambet Mádenovtiń aıtýynsha, ákesi óz erligi týraly sóz qozǵaǵandy unatpaıtyn. Tipti 1960-jyldardyń sońynda Berlındi shabýyldaý týraly kitaptar men jarııalanymdar jaryq kórgende de, bul jaıt otbasy ishinde kóp talqylanbaǵan. Ol eshqashan «Soǵysqa qatystym» dep keýde kergen joq, erligi jaıynda da maqtanbaǵan. Kitap jaryq kórdi, al ómir ári qaraı óz aǵysymen jalǵasa berdi.
Al Kenjebaı Mádenovtiń áriptesteri batyrdy múlde basqa qyryn eske alady. Ol memlekettik qaýipsizdik organdarynda Gýrev oblystyq basqarmasynyń kadrlar baǵytyn basqarǵan. Ardagerlerdiń aıtýynsha, Mádenovtiń úıdegi jáne qyzmettegi minezi eki bólek adamdaı edi.
— Otbasynda ol sabyrly, kóp sóılemeıtin jan bolsa, áriptesteri jumysta óte shıraq, tez qımyldaıtyn, belsendi bolǵanyn aıtady. Keıbiri tipti: «Kenjebaı baspaldaqpen jaı júrmeıtin, únemi júgirip shyǵatyn» dep eske alady. Ákemniń osy shapshańdyǵy, ár isti jyldam ári naqty oryndaýǵa beıimdiligi de soǵysta aman qalýyna da sebep bolǵan shyǵar, — dep tolyqtyrdy spıker.
Jeńisten keıin Kenjebaı Mádenov áskerı qyzmetin jalǵastyrdy. Aldymen Oral qalasynda eńbek etti, keıin Gýrevke aýystyrylyp, otbasy da sonda turaqtap qaldy. Alaıda maıdangerdiń ǵumyry qysqa boldy. Ol 1974 jyldyń jeltoqsanynda 50 jasqa jáne Jeńistiń 30 jyldyǵyna sanaýly aı qalǵanda ómirden ozdy.
— Buǵan deıin densaýlyǵyna qatty shaǵymdanǵan emes edi. Biraq sońǵy jyly ákem men anam sanatorııge baryp kelgen soń jaǵdaıy kúrt nasharlady. Sol jyldyń jeltoqsanynda ákemizden aıyryldyq, — dep eske alady Mahambet Mádenov.
Búginde Kenjebaı Mádenov esiminiń memleket deńgeıinde qaıta atala bastaýy onyń otbasy úshin aıryqsha mánge ıe. Atyraý oblysynda ony biletinder boldy, ol týraly gazetter de jazdy, túrli jarııalanymdar shyqty. Biraq tutas Qazaqstan tolyq tanydy dep aıtý qıyn. Tarıhı ádildikti qalpyna keltirý jumystary bastalǵanda — zertteýshiler, jýrnalıster men ardagerler qujattardy jınaı kele, onyń elge sińirgen eńbeginiń orasan zor bolǵanyn aıqyndaı tústi.
Mádenovter áýleti Kenjebaı Mádenov esimin el tarıhyna qaıtarýǵa atsalysqan barsha azamattarǵa shynaıy alǵysyn bildiredi. Ásirese M. Mádenov uzaq jyldar boıy kópke beımálim bolyp kelgen maıdangerlerdiń erligine nazar aýdarǵany úshin Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevqa erekshe alǵysyn bildirdi.
Mahambet Mádenovtyń aıtýynsha, bul ataqtyń berilýi — uzaq jyldarǵa sozylǵan úlken zertteý jumysynyń nátıjesi.
— Prezıdentke bireýdiń jaı pikiri ǵana jetkizilmeıdi ǵoı. Munyń artynda arhıvter, qujattar, naqty derekter, tarıhshylardyń, UQK qyzmetkerleriniń, jýrnalısterdiń eńbegi turdy. Solardyń bári bir arnaǵa toǵysqanda ǵana ákemniń rasymen osyndaı marapatqa laıyq ekeni anyqtaldy. Biz úshin áke eń aldymen áke boldy. Kitapty jaqsy kóretin, tártipti qatań ustanatyn, óz jaıyn kóp aıta bermeıtin qarapaıym adam edi. Shyn batyrlar da, sirá, dál osyndaı bolsa kerek, — dep túıindedi Kenjebaı Mádenovtiń uly Mahambet Mádenov.
Eske sala ketsek, 6 mamyrda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev soǵys ardageri Kenjebaı Mádenovke «Halyq qaharmany» ataǵyn berdi.
Sol kúni Memleket basshysy «Halyq qaharmany» Kenjebaı Mádenovtiń uly Mahambet Kenjebaıulyna aıryqsha erekshelik belgisi — Altyn juldyz ben «Otan» ordenin saltanatty túrde tapsyrdy.
