Erlan Sársembaev: Kemel qoǵam qorqynyshqa emes, quqyqtyq mádenıetke negizdeledi
ASTANA. KAZINFORM – 2026 jylǵy 15 naýryzda jalpyhalyqtyq daýys berýge shyǵarylatyn jańa Konstıtýtsııa jobasy – memlekettik qurylysty jaı ǵana quqyqtyq jańartý emes. Munda budan da tereń mindet tur: qazirgi qoǵamda memleket qalaı jumys isteýi kerek jáne bul júıede adam men azamattyń orny qandaı bolýy tıis degen máseleni aıqyndaý. Negizgi ıdeıa qarapaıym – memleket azamat úshin qyzmet etedi, ıaǵnı adam memleket úshin emes, memleket adam úshin.
Konstıtýtsııalyq reforma jónindegi komıssııa múshesi Erlan Sársembaevtyń aıtýynsha, osy logıkadan Konstıtýtsııanyń búkil arhıtektýrasy týyndaıdy. Jańa modeldiń ózeginde adamǵa baǵdarlanǵan tásil tur. Memlekettiń eń joǵary qundylyqtary retinde adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary tikeleı atalady. Bul saıası uran emes, búkil quqyqtyq júıeniń baǵytyn aıqyndaıtyn zańdy qaǵıda. Zańdar, memlekettik organdardyń sheshimderi jáne saıası ınstıtýttardyń qyzmeti jeke tulǵanyń múddesimen jáne adam qadir-qasıetin qorǵaýmen úndesýi tıis.
Alaıda adam qundylyǵyn moıyndaý naqty qorǵaý tetikterimen qamtamasyz etilgende ǵana mánge ıe bolady. Sondyqtan jańa Konstıtýtsııa tek qaǵıdattardy ǵana emes, naqty quraldardy da belgileıdi.
– Sot arqyly qorǵaný quqyǵy kúsheıtilip jatyr jáne memlekettik organdardyń zańsyz áreketterinen keltirilgen zııandy óteý mindeti memleketke tolyqtaı júktelip otyr. Azamat úshin bul túsinikti jaıt: eger onyń quqyqtary buzylsa, olardy qalpyna keltirýdiń zańdy joldary bar. Quqyqtyq memleket dál osy jerden – adamnyń óz quqyǵyn qorǵaı alý múmkindiginen bastalady. Kelesi logıkalyq qadam – erejelerdiń boljamdylyǵy. Quqyqtar qansha myqty bolǵanymen, eger zań turaqsyz bolsa, olardyń máni álsireıdi. Sondyqtan azamattardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshine tyıym salý erekshe mańyzǵa ıe. Erejeler ótkenge qaraı ózgermeýi tıis. Bul – qoǵam men memleket arasyndaǵy senimniń irgetasy. Adam memleket túsinikti ári turaqty normalarmen áreket etetinine senimdi bolýy kerek. Mundaı senimsiz ekonomıkalyq damý da, ınvestıtsııa da, uzaq merzimdi strategııalyq josparlaý da múmkin emes. Quqyqtar qorǵalyp, erejeler turaqty bolǵan kezde, azamattardyń el basqarýǵa qalaı qatysatyny týraly suraq týyndaıdy. Buǵan demokratııalyq ınstıtýttardy damytý jaýap beredi. Jańa Konstıtýtsııa demokratııanyń beıberekettik te, anarhııa da emes ekenin aıqyndaıdy. Bul júıe – qoǵam óz erkin quqyqtyq nysanda bildiretin rásimder men kepildikter júıesi. Halyq bıliktiń qaınar kózi ǵana emes, sonymen birge egemendiktiń ıesi retinde bekitiledi. Memlekettik organdar azamattardyń ókilettik berýi negizinde jáne Konstıtýtsııamen belgilengen qatań shekterde áreket etedi, - deıdi Erlan Sársembaev.
Onyń aıtýynsha, bul júıede jalpyhalyqtyq referendým erekshe oryn alady. Memleket basshysy jalpy alǵanda halyq pen el úshin aıryqsha mańyzy bar túıindi máseleler referendým arqyly sheshilýi tıis ekenin birneshe ret atap ótken bolatyn. Referendým azamattardyń tikeleı erik bildirýin kórsetedi jáne olardyń ómirlik mańyzdy sheshimderdi qabyldaýǵa qatysýyn qamtamasyz etedi. Osy ustanymnyń qısyndy jalǵasy – endi Konstıtýtsııaǵa engiziletin kez kelgen ózgerister tek referendým arqyly júzege asyrylýy tıis degen bastama.
– Bul usynys Konstıtýtsııa jobasynyń 92-babynda kórinis tapty. Osylaısha, jalpyhalyqtyq referendým tikeleı demokratııanyń negizgi quralyna aınalady. Onyń rásimi sheshimderdiń ornyqtylyǵy men keń qoldaýyna baǵyttalǵan. Konstıtýtsııalyq ózgerister saılaý quqyǵyna ıe azamattardyń naqty kópshiliginiń kelisimin talap etedi. Quqyqtyq qurylymnyń negizderin qorǵaıtyn qosymsha konstıtýtsııalyq baqylaý jumys isteıdi. Bul qarapaıym shyndyqty bildiredi: demokratııa emotsııa arqyly emes, naqty erejeler arqyly jumys isteıdi. Negizgi túıin aıqyn: demokratııalyq júıeniń turaqtylyǵy quqyqtyq tártiptiń sapasymen aıqyndalady. Demokratııanyń negizi – Konstıtýtsııa, ol quqyqtar men bostandyqtardy júzege asyrýdyń aıqyn ári ádil qaǵıdalaryn belgileıdi. Bul qaǵıdalar múddelerdiń úılesimdiligi men barshaǵa ortaq teńdikti qamtamasyz etip, árbir adamnyń quqyqtaryn ózge tulǵalardyń quqyqtary men qoǵamdyq múddelerdi qurmetteı otyryp iske asyrýǵa múmkindik beredi. Dál osyndaı quqyqtyq negiz qoǵam men memlekettiń ortaq múddelerine súıene otyryp, demokratııanyń turaqtylyǵy men saıası baǵyttyń kelisimdiligin qamtamasyz etedi. Osy tusta jaýapkershilik máselesi týyndaıdy. Eger quqyqtar qorǵalyp, ınstıtýttar jumys istep, erejeler túsinikti bolsa, azamattyń ózi qandaı ról atqarady? Buǵan jaýap – jasampaz patrıotızm ıdeıasy. Jańa Konstıtýtsııa jobasy jaýapty patrıotızmdi ilgeriletýdi memleket qyzmetiniń qaǵıdaty retinde bekitedi. Bul – azamattyq kemeldik týraly uǵym. Naǵyz patrıot – zańdy, ózge azamattardyń quqyqtaryn qurmetteıtin jáne el bolashaǵynyń damýyna jaýapkershilikpen qaraıtyn adam, - deıdi Konstıtýtsııalyq reforma jónindegi komıssııa múshesi.
Jasampaz patrıotızm quqyqtar men mindetterdi biriktiredi. Jaýapkershiliksiz quqyqtar múddeler qaqtyǵysyna jáne quqyqtyq nıgılızmge ákeledi. Quqyqsyz jaýapkershilik qysymǵa aınalady. Jańa Konstıtýtsııa jobasy azamatty memlekettiń seriktesi retinde qarastyratyn teńgerimdi usynady. Ol syrttaı baqylaýshy emes, quqyqtyq tártiptiń tolyqqandy qatysýshysy. Dál osyndaı model qoǵamdyq senimge súıenetin ornyqty demokratııany qalyptastyrady.
Senim – abstraktty uǵym emes. Bul – damýdyń basty resýrsy. Azamat óz quqyǵynyń qorǵalatynyna senimdi bolǵan jerde ol qoǵamdyq ómirge qatysýǵa, bolashaqqa ınvestıtsııa salýǵa jáne uzaq merzimdi jospar qurýǵa daıyn bolady. Quqyqtyq memleket – adam óz quqyqtarynyń qorǵalǵanyn jáne erejelerdiń barshaǵa birdeı ekenin túsinetin senimdilik keńistigi.
Sondyqtan jańa Negizgi Zań arqyly Ádiletti Qazaqstan tujyrymdamasy naqty mazmunǵa ıe bolady. Ádilettilik – zań aldyndaǵy teńdik, sot tóreligine qoljetimdilik jáne adam qadir-qasıetin qurmetteý. Memleket bilim men ǵylymdy, adamı kapıtaldy damytýdy strategııalyq baǵyt retinde moıyndaıdy. Bul – tulǵany damytý arqyly el bolashaǵyna salynǵan ınvestıtsııa.
Erlan Sársembaevtyń aıtýynsha, jańa Konstıtýtsııa jobasy memlekettiń quqyq qorǵaý áleýetin kúsheıtedi. Jeke tulǵanyń qol suǵylmaýshylyǵy kepildendiriledi, protsessýaldyq kepildikter nyǵaıtylady, derbes derekterdi qorǵaý tetikteri keńeıtiledi. Zań kómegine quqyq ádiletke qol jetkizýdiń ámbebap quraly retinde qarastyrylady. Tsıfrlyq dáýir jaǵdaıynda mundaı kepildikterdiń mańyzy erekshe.
– Jańa Konstıtýtsııa jobasy quqyqqa qurmet mádenıeti qalyptasatyn tıisti jaǵdaılardy jasaıdy. Adam erejeler keńistiginde ómir súrýdi, erkindik shegin jáne qoǵamdyq dıalog qundylyǵyn túsinýdi úırenedi. Kemel qoǵam qorqynyshqa emes, quqyqtyq mádenıetke negizdeledi. Qorytyndylaı kele, kúshti memleket quqyqtyq tártiptiń sapasymen aıqyndalady. Zań adam múddesine qyzmet etken jerde senim paıda bolady. Senim bar jerde ekonomıkalyq ósim, áleýmettik turaqtylyq jáne ınnovatsııalar múmkin bolady. Jasampaz patrıotızm – memlekettilikti damytýǵa qatysý, jaýapkershilik pen quqyqqa qurmet arqyly kúndelikti ómir tájirıbesine aınalady. Jańa Konstıtýtsııa jobasy kemel qoǵamnyń modelin usynady: memleket – adam úshin, demokratııa – ınstıtýttar arqyly, erkindik – zań arqyly, al patrıotızm jaýapkershilik arqyly júzege asady. Bul – azamat pen memleket Ádiletti, jasampaz ári progressıvti Qazaqstandy birlese quratyn búgin men bolashaqtyń strategııalyq kórinisi. Basqasha aıtqanda, bul – erkindik quqyqqa súıenetin, al damý jaýapkershilik pen azamattardyń belsendi qatysýyna negizdeletin Qazaqstan. Jasampazdyq – memleket pen qoǵamnyń birlesken eńbegi, al progress – boljamdy erejeler, ádil quqyq qoldaný jáne árbir adamnyń quqyǵyn qorǵaý. Túptep kelgende, elimizdiń búgini men bolashaǵy óz qolymyzda –jaýapkershilik, memleketti damytýǵa qatysý jáne quqyqqa degen qurmet kórsetý deńgeıinde. Bul – bizdiń ortaq tarıhı mıssııamyz: quqyqtyq memleketti nyǵaıtý jáne Ádiletti Qazaqstandy damytý, - deıdi Erlan Sársembaev.
Aıta keteıik, Erlan Qarın Prezıdent nege Táýelsizdik pen Egemendik sózderin bas árippen jazatynyn túsindirdi.