Erkin kúresten Qazaqstanda tuńǵysh ret KSRO sport sheberi atanǵan Qabden Baıdosov jaıly ne bilemiz
ÓSKEMEN. QazAqparat – Qabden Baıdosov — beldeskenniń belin úzip, tireskenniń tizesin búktirgen , qazaqtyń ishinde eń birinshi KSRO sport sheberi ataǵyn alǵan palýan. Qarsylasyn bórikpen uryp alǵandaı op-ońaı jeńýdiń qyr-syryn jetik meńgergen sportshymyz uzaq jyl erkin kúresten Qazaqstan Ulttyq quramasyn baptady. Ol az deseńiz, Qabden Baıdosovtyń 1974 jyly muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy Kýba palýandaryn jattyqtyrǵany taǵy bar. Bir sózben aıtqanda, Shyǵys Qazaqstan oblysy Jarma aýdanynda týǵan Qabden elimizde erkin kúrestiń damýyna eleýli úles qosqan erek jan.
Shańǵy fakýltetine túsken
Qabden Baıdosov 1934 jyly Jarma aýdany Jaryq aýylynda dúnıege kelgen. «Kúldir-kúldir kisinetip, kúreńdi miner me ekenbiz» dep jyrlaǵan jyraý Aqtamberdiniń urpaǵy. Bala kezinen eńbekke erte aralasqan Qabden mal jaılap, otbasyna qolǵabys bola bilgen. Jastaıynan shańǵy tebýdi unatqan onyń óz qurdastaryna qaraǵanda bilek kúshi áldeqaıda basym edi. Kúreske kelgende qarsylastaryn qańbaqtaı ushyratyn, jaýyryny jerge tımegen palýan boldy.
Mektep qabyrǵasynan túlep ushqan Qabden Baıdosov Almaty qalasyndaǵy Dene shynyqtyrý ınstıtýtynyń shańǵy fakýltetine oqýǵa túsedi. Ýaqyt óte kele erkin kúres tobyna aýysqan keıipkerimiz Petr Matýşaktyń qaramaǵynda jattyqqan. Keńes Odaǵynyń qazaqtan shyqqan tuńǵysh sport sheberiniń mansap joly osylaı bastaldy.
«1957 jyly Petr Matýşak baptaǵan Qazaqstan quramasy «Býrevestnık» erikti sport qoǵamy Ortalyq keńesiniń birinshiligine qatysý úshin Máskeýge attandy. Bul qazaqstandyq palýandardyń alǵashqy iri jarysy bolatyn. Qazaqstan quramasy Máskeýge utý úshin emes, úırenip, shyńdalý úshin barǵan edi. Kúres zalynda ıne shanshar oryn joq. Odaqtas respýblıkalar komandalary sapynda nebir myqty jigitter kelipti. Kópshiliginiń omyraýynda KSRO sport sheberiniń kúmis jetony jarqyraıdy. Bizdiń komandada sport sheberi joq. Sondyqtan palýandarymyz sport sheberlerine qyzyǵa ári qaýiptene qarady», – dep jazdy KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysyTemirhan Dosmuhambetov óz esteliginde.
Dúbirli dodada Qabden 62 keli salmaqta tartysqa túsken. El namysy úshin aıanbaı beldesken sportshymyz tórt sport sheberi men birinshi razrıadty birneshe palýandy jyǵyp, «Býrevestnık» erikti sport qoǵamy Ortalyq keńesiniń jeńimpazy atanady. Osylaısha oǵan KSRO sport sheberi ataǵy beriledi.
Kýba quramasyn jattyqtyrdy
Jeńisine masattanbaı kúni-túni jattyǵatyn Qabden 1958-1959 jyldary erkin kúresten Qazaqstan men Orta Azııa birinshilikterinde talaı márte top jarady. Sóıtip, ol qazaq palýandarynyń ishinde Keńes Odaǵynyń quramasyna eń birinshi bolyp qabyldanǵan. Alaıda basshylyqtyń solaqaı saıasatynyń saldarynan tepse temir úzetin myqty sportshymyz Álem chempıonatyna bara almaı qalady. Buǵan nalyǵan Qabden Baıdosov nebári 26 jasynda bapkerlik jolǵa bet burǵan. Onyń bul baǵyttaǵy jumystary da jemisti boldy. Qazaqstannyń atynan jarys jolyna túsken palýandardyń kóptegen jetistikterge jetýinde onyń eńbegi ushan-teńiz. Uzaq jyldar Dene tárbıesi ınstıtýtynda kafedra meńgerýshisi bolǵan Qabden 40-qa jýyq kúres sheberin tárbıelep shyǵarǵan.
«Erkin kúrestiń tabıǵaty bizdiń ulttyq kúresimizge jaqyn. Erte zamanda kúres ataýy qazirgideı ózindik erekshelikterine saı jiliktelip, bólingen joq. Biraq ár halyqtyń kúresinde ózgeshelikter bolǵany ras. Degenmen kúrestiń aty-kúres. Bul ónerdi eshbir halyq jatyrqamaıdy. Jumyr jerdegi birde-bir halyqtyń aýzynan «kúres – bizdiń tabıǵatymyzben úılespeıdi» degen sózdiń aıtylmaǵany anyq», – dep, kezinde Qabden Baıdosov erkin kúres týraly oı tolǵaǵan eken.
1971-1974 jyldar aralyǵynda Qabden Qazaqstan ulttyq quramasynyń bas bapkeri retinde ter tókken. 1972 jyly Kýba elinde ótkizilgen halyqaralyq saıysta bizdiń jigitter 5 altyn men 1 kúmis medaldi qanjyǵalaryna baılap qaıtady. Osy kezde Qabden Baıdosovtyń erekshe bapkerlik qabiletin baıqaǵan Kýba kúres federatsııasynyń basshylary oǵan óz sportshylaryn jattyqtyrýǵa shaqyrady. Buǵan kelisken keıipkerimiz sol memlekettegi erkin kúrestiń damýyna zor úles qosqan. Qabden bul sport túriniń Qazaqstandaǵy bolashaǵy týraly ol jyldary bylaı degen eken:
«Meniń oıymsha, qazaq – jaratylysynan qabyrǵaly, palýan halyq. Mundaı elden ár jyl saıyn búkil álemdi tańdaı qaqtyratyn bir myqtynyń shyǵyp otyrýy qalypty jaıt. Buqara ishinde nebir bilekti palýandardyń júrgenine esh kúmánim joq. Biz solardy anyqtaı almaı júrmiz. Al olar bolsa bizge jete almaı álek. Sondyqtan qazaqtyń balasy tasada qalmaýyn barynsha qadaǵalaýymyz kerek. Sebebi dańqy asqan palýan – sporttyń serkesi ǵana emes, búkil bir ulttyń ardaqtysy, arqa súıer batyry. Osyny árkez esimizde ustaıyq».
Jarmalyq palýan jaıly derekter jınastyryp júrgende onyń týǵan inisi Nurǵalı Baıdosovpen telefon arqyly áńgimelesýdiń sáti túsken edi. Búginde Almaty qalasynda turatyn ol aǵasynyń esimi týǵan jerinde laıyqty dáriptelmeı jatqandyǵyna qynjylys bildirdi.
«Shyǵys Qazaqstan oblysy turmaq Jarma aýdanynyń ózinde Qabdenniń umytyla bastaǵany ras. Al elimizdiń Ońtústik astanasynda jaǵdaı múlde bólek. Sportshynyń atyna úlken kúres zaly berilip, mármár tasqa fotosýreti men aty-jóni qashalyp jazylǵan. Sondaı-aq jyl saıyn ol kisiniń qurmetine respýblıkalyq deńgeıde kúres festıvali ótkizilip turady», – deıdi Nurǵalı Baıdosov.
