Energetıkalyq jumbaq: Profıtsıt bar, biraq tapshylyq nege joıylmaıdy

Búginde Qazaqstandaǵy elektr energııasynyń óndiris kólemi – 123 mlrd kVt/saǵ. Ónerkásip, qurylys, tsıfrlandyrý qarqynyn jáne bolashaqta iske qosylatyn derekterdi óńdeý ortalyqtaryn eskersek, deńgeı jetkiliksiz. Sondyqtan Qasym-Jomart Toqaev 2029 jylǵa qaraı turaqty energetıkalyq profıtsıtke qol jetkizý mindetin qoıdy.

Qazaqstan elektr energııasyn qaıdan alady?

Eń aldymen, memleket elektr energııasyna degen ishki suranysty tolyq derlik qamtyp otyrǵanyn aıtý kerek. Ótken jyly elde 123,1 mlrd kVt/saǵ elektr energııasy óndirilse, tutyný kólemi 124,6 mlrd kVt/saǵ boldy. Demek, otandyq generatsııa ishki qajettiliktiń shamamen 98,8 paıyzyn ótegen. Taza tapshylyq 1,5 mlrd kVt/saǵ shamasynda – jalpy tutynýdyń nebary 1,2 paıyzy.

Ótken jyly Qazaqstan Ortalyq Azııa elderinen 0,8 mlrd kVt/saǵ elektr energııasyn aldy, al olarǵa 1,78 mlrd kVt/saǵ elektr energııasyn eksporttaǵanbyz. Reseıden 4,64 mlrd kVt/saǵ elektr energııasy jetkizilse, Qazaqstan 2,16 mlrd kVt/saǵ elektr energııasyn jiberdi.

Alaıda Prezıdent Joldaýda máseleniń basqa qyryna nazar aýdarǵan bolatyn: elektr energııasynyń naqty qaı ýaqytta qajet bolatyny jáne onyń qandaı baǵamen satyp alynatyny mańyzdy. Mysaly, Qazaqstan qys mezgilinde kórshiles elderden elektr energııasyn joǵary baǵamen satyp alady. Al jazda ózge elderge elektr energııasy áldeqaıda tómen baǵamen eksporttalady. ıAǵnı suranys artatyn kezeńde elektr energııasyn qymbat baǵamen satyp alý óndiris kólemin arttyrý keregin bildiredi.

Árıne, elektr energııasy kúniburyn óndirip, qoımada saqtaıtyn zat emes. Elektr energııasyn óndirý men tutyný ár sátte balansta bolýy kerek. Eger óndiris kólemi suranystan asyp ketse, generatsııany azaıtýǵa týra keledi nemese artyq energııany kórshiles elge eksporttaýǵa májbúrmiz. Mundaı elektr energııasynyń transshekaralyq aǵyny – qalypty tájirıbe. Óıtkeni Reseı men Ortalyq Azııa elderi Qazaqstanǵa óndiris pen tutyný arasyndaǵy teńgerimdi saqtaýǵa kómektesedi.

Qazaqstanda elektr energııasy qaı óńirde óndiriledi?

Kópshilik eń aldymen Ekibastuzdy ataıtyny anyq. Alaıda ol elektr energııasynyń jalǵyz kózi emes. Shyn máninde, generatsııa nysandary elimizdiń ár óńirinde ornalasqan.

Soltústik pen ortalyqta Pavlodar, Qaraǵandy, Temirtaý, Petropavl, Jezqazǵan, Balqash sekildi qalalyq ári ónerkásiptik jylý elektr ortalyqtary (JEO) bar. Ulttyq mańyzy bar iri stantsııalardyń qataryna Ekibastuzdaǵy eki memlekettik aımaqtyq elektr stantsııasy (MAES), Aqsý elektr stantsııasy jáne Topar MAES-i jatady.

Shyǵysta Buqtyrma, Shúlbi jáne Óskemen sý elektr stantsııalary (SES) mańyzdy ról atqarady.

Batystaǵy negizgi energııa kóziniń biri – Mańǵystaý atom energetıkalyq kombınaty (MAEK). Eski bolsa da energetıkalyq kombınat jumysyn jalǵastyryp keledi. Onyń quramynda óńirdi elektr energııasymen, jylýmen jáne sýmen qamtamasyz etetin JEO-1, JEO-2 jáne jylý elektr stantsııasy bar.

Ońtústik óńir de elektr energııasy edáýir bóligin óndiredi. Olardyń qatarynda Jambyl MAES-i, Almatydaǵy JEO-1, JEO-2 jáne JEO-3, Qapshaǵaı, Moınaq jáne Shardara SES-teri, Almatynyń shaǵyn SES kaskady, sondaı-aq kún jáne jel elektr stantsııalary bar.

2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstandaǵy elektr energııasynyń jalpy kóleminiń 75%-ǵa jýyǵyn jylý elektr stantsııalary bergen. Gaz týrbınaly generatsııanyń úlesi – 11 paıyzdy, sý elektr stantsııalarynyń úlesi – 8,5 paıyz, al jel, kún jáne bıogaz energetıkasynyń úlesi – 6 paıyz.

Elektr energııasy qalaı taralady?

Qazaqstandaǵy elektr stantsııalarynyń basym bóligi biryńǵaı elektr energetıkalyq júıe aıasynda jumys isteıdi. Óndirilgen elektr energııasy qosalqy stantsııalar arqyly joǵary kerneýli jelige beriledi. Odan ári KEGOC ulttyq operatorynyń magıstraldyq jelileri arqyly óńirlerge bólinedi. Keıin qosalqy stantsııalarda kerneý tómendetilip, óńirlik elektr jelileri energııany qalalarǵa, kásiporyndar men turǵyn aýdandarǵa taratady.

Eldiń energetıkalyq júıesiniń negizgi «qańqasyn» «KEGOC» AQ basqaratyny belgili. Kompanııanyń magıstraldyq jelileri óńiraralyq jáne Reseı men Ortalyq Azııanyń energetıkalyq júıelerin baılanystyrady.

Qazaqstanda 2023 jylǵy shildeden bastap kóterme saýda naryǵynda Biryńǵaı satyp alýshy modeli bar. Ol elektr stantsııalarynan elektr energııasyn satyp alyp, tutynýshylarǵa ortasha baǵamen satady. Alaıda elektr energııasynyń túpkilikti quny tek ony óndirýge jumsalǵan shyǵynmen eseptelmeıdi. Ortasha baǵanyń 61 paıyzy – elektr energııasy men qýatty satyp alý, shamamen 35 paıyzy – tasymaldaý, al 4 paıyzy – jabdyqtaý qunyna tıesili.

Óńirlerdegi elektr jelileriniń jaǵdaıy, uzyndyǵy, olardy kútip ustaý quny ártúrli. Sondyqtan biryńǵaı energetıkalyq júıe elektr energııasyna tólenetin tólem birdeı bolady degendi bildirmeıdi.

Búgingi jumys

Energetıkalyq júıeniń qalaı jumys isteıtinin túsinsek, Memleket basshysynyń tapsyrmasynyń máni de aıqyndala túsedi. Qazir másele birneshe jańa elektr stantsııasyn salýǵa tirelip turǵan joq. Óndiris kólemin ulǵaıtý, rezervtik qýat qalyptastyrý, elektr jelilerin kúsheıtý, júktemeniń ózgerýine jedel beıimdele alatyn qýat kózin iske qosý mindeti tur.

Sondyqtan jaýapty mınıstrlik birneshe sheshim usyndy. Alǵashqysy – «Kómir generatsııasyn damytý» ulttyq jobasyn bekitý. Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, jobaǵa jalpy qýaty 7,8 GVt bolatyn 19 joba engizilgen. Onyń 8-i – qýaty 5,3 GVt bolatyn jańa nysandar, al qalǵan 11-i — qýaty 2,5 GVt-qa teń qoldanystaǵy stantsııalardy keńeıtý jáne jańǵyrtý jobalary.

Bul tizimge Kókshetaý (240 MVt), Semeı (360 MVt), Óskemendegi (360 MVt) jańa jylý elektr ortalyqtary kiredi. Sondaı-aq Kýrchatovta (700 MVt), Jezqazǵanda (500 MVt), Qaraǵandyda (180 MVt) jańa elektr stantsııalaryn salý kózdelgen. Ekibastuzda da qýaty 2,64 GVt jáne 350 MVt bolatyn eki joba júzege asyrylmaq.

Qoldanystaǵy generatsııa nysandaryn keńeıtý de josparlanǵan. Atap aıtqanda, Ekibastuzdaǵy MAES-2-ge úshinshi jáne tórtinshi energoblok qosý, sondaı-aq Aqsý jáne Topar MAES-terin, Qaraǵandy, Shahtınsk, Óskemen qalalaryndaǵy JEO-lardy jańartý qolǵa alynady.

Kómir generatsııasyn damytýǵa arnalǵan ulttyq joba aýqymdy baǵdarlamanyń bir bóligi ǵana. Energetıka mınıstrligi 2035 jylǵa deıin jalpy qýaty 26,3 GVt-tan asatyn energetıkalyq nysandardy salyp, qazirgilerin jańartýdy josparlap otyr. Onyń ishinde stantsııalardy qaıta jańartýǵa (qýaty 5 GVt), jańa generatsııany (10,5 GVt) iske qosýǵa qadam jasalǵan. Jańartylatyn energııa kózderine (8,4 GVt), alǵashqy atom elektr stantsııasyna (2,4 GVt) basymdyq beriledi. Vedomstvo 2030 jylǵa deıin 13,3 GVt qýatty iske qosýdy kózdeýde.

Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, Qyzylordada qýaty 240 MVt bolatyn jańa bý-gaz elektr stantsııasy elektr energııasyn óndire bastady. Buǵan deıin mınıstrlik 2026 jyldyń sońyna deıin eldiń ońtústiginde jalpy qýaty 2 GVt-tan asatyn manevrlik generatsııa nysandaryn iske qosýdy josparlaǵan edi. Onyń ishinde Túrkistan oblysynda – 926,5 MVt, Almatyda qýaty 544 MVt jáne 557 MVt bolatyn eki joba bar.

Sonymen qatar elektr energııasyn jınaqtaý júıeleri qolǵa alynbaq. Qazir elektr energııasyn saqtaý júıelerin synaqtan ótkizý jobasy ázirlenýde. Al Jambyl oblysyndaǵy jańartylatyn energııa kózderine qatysty jobalarda energııa jınaqtaý júıeleri qarastyrylǵan. Osylaısha, bolashaq energetıka júıesi birtindep qýatty ǵana emes, ıkemdi de bola túsedi.

Elektr jelileri de jańartylady. «KEGOC» ońtústik aımaqtyń energetıkalyq júıesin «Shý–Jambyl» jáne «Jambyl–Shymkent» baǵyttaryna eki jańa jeli qosyp, úsh qosalqy stantsııany keńeıtýde. Joba aıaqtalǵannan keıin «Almaty–Jambyl» ýchaskesiniń ótkizý qabileti 1100 MVt-tan 1500–1600 MVt-qa deıin artýy tıis.

Al batysta Biryńǵaı elektr energetıkalyq júıesimen (BEEJ) baılanystyratyn kerneýi 500 kV «Ólke–Qarabatan» elektr jelisi iske asyp jatyr.

Alaıda osy jobalardyń bári elektr energııasyna degen suranysqa ilese ala ma? Odan da mańyzdysy, jobalar iske asa ma? Óıtkeni eger jańa nysandar josparlanǵan ýaqyttan kesh iske qosylsa, kútiletin profıtsıt te keıinge shegerilýi nemese boljanǵan deńgeıden tómen bolýy múmkin.

Sondyqtan Prezıdent Joldaýda Túrkistan, Qyzylorda, Almaty jáne Ekibastuz qalalaryndaǵy generatsııa qýatyn belgilengen merzimde iske qosýǵa qatysty máselelerdi atap ótti. Bul óńirlerde keleshek generatsııa kólemi edáýir ósedi. Máselen, Qyzylorda oblysynda qazirdiń ózinde jumys istep turǵan qýaty 240 MVt bý-gaz elektr stantsııasynan bólek, qýaty shamamen 1,1 GVt bolatyn taǵy bir bý-gaz stantsııasyn salý josparlanǵan.

Profıtsıt bolsa, tapshylyq nege týynlaıdy?

Memleket basshysy 2035 jylǵa deıingi biryńǵaı uzaq merzimdi energetıkalyq balansty naqtylaýdy tapsyrdy. Sol sebepti qazirgi boljam keıin ózgerýi múmkin.

Qazirgi boljam boıynsha elektr energııasyn óndirý de, tutyný da edáýir ósedi. Tutyný kólemi 2026 jyly 127,9 mlrd kVt/saǵ bolsa, 2032 jyly 163,6 mlrd kVt/saǵ-qa jetýi tıis. Bul – shamamen 28% ósim. Al óndiris kólemi 126,5 mlrd kVt/saǵ-tan 182 mlrd kVt/saǵ-qa deıin ulǵaıady degen esep bar.

Sonymen qatar mamandar bıyl elektr energııasynyń tapshylyǵy 1,4 mlrd kVt/saǵ-qa jetedi dese, keler jyly 1,3 mlrd kVt/saǵ profıtsıti qalyptasady dep otyr.

Joldaýda 2029 jylǵa qaraı turaqty energetıkalyq profıtsıtke qol jetkizý týraly aıtylǵanyn bilemiz. Boljamǵa súıensek, osy ýaqytqa deıin elektr energııasynyń jyldyq artyq kólemi 17,6 mlrd kVt/saǵ bolmaq. Salystyrý úshin aıtaıyq, 2027 jyly kórsetkish 1,3 mlrd, al 2028 jyly 4,8 mlrd kVt/saǵ bolady dep baǵalanǵan edi. 2030 jyly profıtsıt 23,1 mlrd kVt/saǵ-qa deıin jetýi yqtımal.

Bir qaraǵanda, másele sheshilgendeı kórinedi. Degenmen munda elektr energııasynyń kólemi men generatsııa qýatynyń arasyndaǵy aıyrmashylyqty eskerý qajet. Mıllıardtaǵan kVt/saǵ jyl boıy qansha elektr energııasy óndirilgenin ǵana kórsetedi, gıgavatt ólshemi elektr stantsııalarynyń qansha qýat bere alatynyn bildiredi. Osy oraıda elektr energııasy jetkilikti bolýy qys mezgilindegi suranysqa jáne kásiporyndar men ınfraqurylym nysandary tutyný kórsetkishine táýeldi bolady.

Sondyqtan energetıkalyq júıege rezervtik qýat qajet. Apat bolǵanda, stantsııaǵa jóndeý júrgizilgende nemese kenet júkteme artqanda sol qordan energııa ala alamyz.

Qajetti rezervtik qýatty qalaı esepteımiz? Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jyly júıege túsetin eń joǵary júkteme 18,5 GVt bolsa, 2032 jyly 25,3 GVt-qa deıin ósýge tıis. ıAǵnı 2032 jylǵa deıin 29,9 GVt elektr energııasy qajet. Al sol kezeńdegi boljamdy qýat nebary 27,2 GVt bolmaq. Demek, rezerv qurylǵannyń ózinde elektr energııasynyń tapshylyǵy joıylmaıdy. Qazirgi esep boıynsha elektr tapshylyǵy 3,1 GVt deńgeıinde bolady.

Turaqty energetıkalyq profıtsıtke qol jetkizemiz degen 2029 jylǵy mejeni alaıyq. Ol jyly elektr energııasynyń jyldyq artyq kólemi 17,6 mlrd kVt/saǵ bolady delingen edi, alaıda mamandar qýat tapshylyǵy 638 MVt deńgeıinde saqtalady dep boljap otyr. Odan keıin tapshylyq qaıta ulǵaıyp, 2032 jyly 2,66 GVt-qa jetýi múmkin.

Bul bári beker degen sóz emes. Jańa elektr stantsııalary aldymen suranysty tolyq qamtyp, tapshylyqty tolyq derlik joıady. Alaıda ekonomıkalyq ósim jyl saıyn joǵarylaıtynyn eskersek, jańa kásiporyndar salynǵan saıyn suranys qaıta artady dep túsingen jón.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen energetıgi Serik Tútebaev Kazinform agenttigine bergen suhbatynda dál osy taqyrypqa nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, qazirgi jetistik jyldyq elektr energııasynyń kóleminde emes. Negizgi másele – tutyný kólemi ulǵaıǵan kezde elektr qýaty jetise me, sonda jatyr. Sarapshynyń baǵalaýynsha, josparlanǵan jańa stantsııalar iske qosylsa, aldaǵy 3-5 jyldaǵy tapshylyqty edáýir qysqartýǵa múmkindik mol.

Ońtústiktegi olqylyq

2026 jyly ońtústik aımaqtar 31,3 mlrd kVt/saǵ elektr energııasyn tutynady, al óndiretin kólem – 18,5 mlrd kVt/saǵ. Suranystan 12,8 mlrd kVt/saǵ kem.

Osy oraıda jańa elektr stantsııalary jaǵdaıdy sál de bolsa ońaltatyndaı. 2030 jylǵa qaraı ońtústiktegi elektr energııasynyń óndirisi eki esege jýyq ósip, 35,8 mlrd kVt/saǵ-qa jetýi tıis. Al tutyný kólemi 39,2 mlrd kVt/saǵ shamasynda bolady. Nátıjesinde elektr tapshylyǵy 3,5 mlrd kVt/saǵ-qa deıin qysqarady. Bul – 2030 jylǵa deıingi boljam.

Ońtústik óńirde kásipkerlik nysan, óndiris oryndary kóp, bolashaqta salynatyn qurylys qanshama. Sondyqtan 2030 jyldan keıin elektr energııasynyń óndiris kólemi qosymsha artpasa, tutyný óse beredi. Sonyń saldarynan tapshylyq qaıta ulǵaıyp, eski súrleýge qaıta túsemiz: 2031 jyly – 5,7 mlrd kVt/saǵ, al 2032 jyly – 8 mlrd kVt/saǵ bolady.

Ekinshi mańyzdy faktor – elektr jelileri. Ońtústik óńirler óndirgen kólemnen kóp elektr energııasyn tutynatynyn aıttyq, jergilikti generatsııa suranysty tolyq óteı almaıdy. Qýattyń bir bóligi soltústikten jetkiziledi. Energetıka salasynyń sarapshysy, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarýshy dırektory Jaqyp Haırýshevtiń pikirinshe, sondyqtan Soltústik–Ońtústik baǵytyndaǵy elektr energııasyn tasymaldaý múmkindigin arttyrý qajet.

Onyń aıtýynsha, elektr qýatynyń jetispeýi óndirisin keńeıtýdi josparlap otyrǵan kásipkerlerge qolbaılaý bolyp otyr. Kóbi jańa nysandardy elektr jelilerine qosýǵa qajetti tehnıkalyq sharttardy ala almaı júr.

– Bıznesti búgingi qolda bar qýatpen shektep qoıa almaımyz. Qalalar, halyq sany men bıznes óte jyldam ósip keledi, al energetıkalyq qýat bul qarqynǵa ilese almaı otyr. Sondyqtan energetıka salasynyń damýy suranysty eńserýi kerek. ıAǵnı bıznes ókilderi elektr energııasyn qaıdan alatynyn jáne qansha qýat jumsaı alatynyn bilý úshin ınfraqurylymdy aldyn ala daıyndaýymyz mańyzdy. Sol sebepti soltústikti ońtústikpen baılanystyratyn qosymsha elektr jelilerin tartý qajet, – dedi Jaqyp Haırýshev.

Batysta tapshylyq joq, elektr energııasynyń profıtsıti bolatyny sózsiz. Munda tek energetıkalyq júıeniń qurylymy men jekelegen toraptardyń iri energııa kózine táýeldiligi bar.

Mysaly, «KEGOC» AQ Kazinform agenttiginiń saýalyna bergen jaýabynda MAEK jabdyqtary týraly aıtty. ıAǵnı MAEK jabdyqtarynda apat týyndasa, Mańǵystaý men Atyraý energetıkalyq toraptary arasyndaǵy baılanys jelileri shamadan tys júktemege tap bolýy múmkin.

Elektr energııasy bar, biraq jelige qosylý múmkin emes

Sarapshylardyń aıtýynsha, jańa tutynýshylardy elektr jelilerine qosý qıyndaýy múmkin. Elektr energııasyn óndirý kólemi jetkilikti bolǵannyń ózinde, qalalyq jáne oblystyq taratý jelileri aýqymdy energııany kótere almaýy yqtımal eken. Qazaqstandyq energııamen jabdyqtaýshy uıymdar qaýymdastyǵynyń basshysy Sergeı Agafonov atalǵan shekteý energetıkalyq júıeni damytýǵa kedergi keltiredi dep sanaıdy.

– Taratý jelilerindegi qýat tapshylyǵy nemese elektr energııasyn ótkizý máselesi áldeqaıda kúrdeli. Qajet bolǵan jaǵdaıda generatsııa tapshylyǵynyń ornyn kórshiles elderden jetkiziletin elektr energııasy esebinen toltyrýǵa bolady. Al jelilerdegi qýat tapshylyǵyn tek qoldanystaǵy ınfraqurylymdy keńeıtý, jańa nysandar salý jáne jańartylatyn energııa kózderi arqyly ǵana joıýǵa bolady. Birinshi baǵyt kóp qarjy men ýaqytty qajet etedi, al ekinshi baǵyt, ókinishke qaraı, ázirge elimizde tıisti deńgeıde damymaı otyr, – deıdi maman.

Qarapaıym tilmen aıtqanda, ózimizde óndiriletin elektr energııasynyń jetispeýin ýaqytsha ımport nemese basqa óńirden jetkiziletin qýat esebinen óteýge bolady. Al shamadan tys júktelgen qalalyq qosalqy stantsııanyń ótkizý múmkindigin ımport arqyly arttyrý múmkin emes.

Sergeı Agafonovtyń baǵalaýynsha, mundaı kedergige Astana, Almaty, Shymkent, Qaraǵandy qalalary ushyraýy múmkin. Halyq sany, qurylys kólemi men bıznes neǵurlym jyldam ósse, jergilikti elektr jelileriniń múmkindigi suranysqa ilese almaı qalý qaýpi joǵary.

Qaýymdastyq basshysy elektr energııasynyń tarıfin belgileý jaıyn da aıta ketti.

– Jelilik tarıfterdi eki quramdas bólikten turatyn modelge negizdeý kerek. Birinshisi – qýat úshin, ekinshisi – elektr energııasyn tasymaldaý qyzmeti úshin bólek tarıfter belgileý mańyzdy. Osyndaı tásil máseleni áldeqaıda tıimdi sheshedi. Sondyqtan eń aldymen tarıf belgileý modelin jetildirýden bastaý kerek, – degen ustanymda Sergeı Agafonov.

Sonymen qatar sarapshy qala mańynda ornalasqan shaǵyn jańartylatyn energııa nysandaryn damytýdy qoldady.

– Elimizde JEK negizindegi generatsııany damytýǵa ázirge tıisti deńgeıde mán berilip otyrǵan joq. Al shyn máninde, bul baǵyt elektr energııasynyń tapshylyǵyn da, jeliler máselesin de sheshýge kómektesedi. Oǵan qosa elektr energııasyn tasymaldaý kezindegi shyǵyndy azaıtady, – deıdi ol.

Qurylysty kim júrgizedi?

Energetıka salasyn qaýzaǵanda kadr tapshylyǵyn aıtpaı ketý múmkin emes. Memleket basshysy jańa Joldaýynda osy máselege arnaıy toqtalyp, elde kásibı energetıkterdiń «saýsaqpen sanarlyqtaı» ǵana ekenin jetkizgen bolatyn. Josparlanǵan qurylys jumystarynyń aýqymyn eskersek, kadr máselesi bútin energetıkalyq baǵdarlamanyń keleshegine áser etýi múmkin. Óıtkeni jańa elektr energııasyn óndiretin nysandarǵa myńdaǵan ınjener, energetık, montajshy jáne arnaıy qurylys kompanııalary qajet.

Osy oraıda Jaqyp Haırýshev kadr tapshylyǵy salada jyldar boıy qordalanǵan máseleniń biri dep baǵalady. Onyń paıymyndaýynsha, jalaqynyń tómendigi, jumys jaǵdaıy jas mamandardy energetıka salasyna kelýge yntalantyrmaı otyr.

Sarapshy Serik Tútebaev ta otandyq arnaıy energetıkalyq qurylys uıymdary men bilikti mamandardyń jetispeıtinin aıtty. Onyń sózinshe, bul jaǵdaı qazirdiń ózinde iri jobalardyń kesh aıaqtalýyna sebep bolǵan.

Qoryta aıtsaq, Qazaqstan úshin elektr energııasyn kóbirek óndirý jetkiliksiz. Generatsııa qýatty, magıstraldyq jáne taratý jelileri, rezervtik qýat kózi men jańa tutynýshylardy anyqtaý mańyzdy. Onyń ústine, qalalar men bıznes qarqynyna ilesý úshin aýmaqtyq jelilerge de kóńil bólý kerek.