Eńbek zańnamasyn reformalap, eńbek daýlary men janjaldaryn sheshetin táýelsiz ınstıtýt qurý qajet -depýtat S. Sársenov

Búgin Májilistiń jalpy otyrysynda  Úkimet basshysynyń atyna saýal joldaǵan depýtat  Saǵııatýlla Sársenov osylaı málim etti.

Bizdiń áleýmettik-mádenı saladaǵy jeńisimiz - barsha qazaqstandyqtardyń ulttyq qundylyqtardy qurmetteýi, ózara syılastyq pen baýyrlastyq. Bul qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynan, onyń ishinde memlekettik tilge degen ynta-yqylastan aıqyn kórinýde. Elbasynyń 2017 jyly halyqtyń 80, 2020 jyly 95 paıyzy qazaq tilin bilip, on jylda mektep túlekteriniń bári osy tilde sóıleıtin bolsyn degen tapsyrmasy jappaı qoldaý tapty.

Osyndaı rýhanı úılesimdilik kezeńinde memlekettik tildiń bedelin kóterip, ony qazirgi zamanǵy ǵylymı-tehnıkalyq órkenıet tiline aınaldyrý barshamyzdyń asa mańyzdy mindetimiz. Ana tilimiz «Nazarbaev ýnıversıteti» arqyly ıgeriletin jańa mamandyqtar men bilim salalarynyń, ınnovatsııalyq-ındýstrııalyq baǵdarlama arqyly paıda bolatyn tyń kásipterdiń, barlyq deńgeıdegi elektrondy aqparat quraldarynyń tili bolýǵa tıis.

         Bizdiń Respýblıka Úkimetine osy maqsatta jasaǵan usynystarymyz nazarǵa alynǵanymen, baıaý oryndalýda. 2008 jyly «Memlekettik til - qazirgi zamanǵy aqparattandyrý tili» atty baǵdarlama jasaý máselesi Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Aqparattandyrý jáne baılanys agenttiginde talqylanyp, birqatar  mindetter atap kórsetilgen bolatyn. Myna sharalar júzege asyrylýǵa tıis delinse, olar áli kúnge ózekti bolyp otyr.

• 1. Qazaq tiliniń translıteratsııalyq álipbıin ázirleý.
• 2. Latyn grafıkasyna negizdelgen jańa aqparattyq álipbıdiń

ınternet jelisine ıkemdelgen jeńil, ári aqparat syıymdylyǵy mol elektrondyq úlgisin ázirleý.

• 3. Qazaq tiliniń sózdik qory únemi jańartylyp, jetildirilip jáne

tolyqtyrylyp otyratyn ashyq júıe túrindegi elektrondyq-kompıýterlik bazasyn jasaý.

• 4. Baılanys operatsııalaryn, uıaly telefon arqyly beriletin jáne

alynatyn aqparatqa qatysty basqa da operatsııalardy qazaq tilinde oryndaýdyń baǵdarlamasyn daıyndaý.

• 5. Uıaly baılanys pen elektrondyq úkimet, ınternet jelisine qatysty

qazaq tilindegi Túsindirme sózdigin, eki tildi (qazaq-orys, orys-qazaq) jáne úsh tildi (qazaq-orys-aǵylshyn) sózdikterin ázirleý.

• 6. Qysqasha jáne ortasha kólemdi aqparattyq tehnologııalarǵa qatysty

jańa ataýlardy qamtyǵan eki tildi, úsh tildi sózdikter jasaý.

         7. Elektrondy aqparattarda qoldanylatyn qazaq tiliniń grammatıkasyn daıyndaý.

         Kórip otyrsyz, qyrýar ǵylymı jumys atqarýǵa týra keledi. Mundaı sharalarsyz qazaq tilin qazirgi zamannyń elektrondy aqparat tehnologııasy men halyqaralyq ınformatsııa almasý qyzmetine engize almaımyz. Sondyqtan biz atap kórsetken máseleler boıynsha «Memlekettik til - qazirgi zamanǵy aqparat tili» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanyp, iske josparly túrde kirisýimiz kerek. Bul maqsatqa respýblıka ǵylymynyń barlyq salasy, atap aıtqanda lıngvıstıka, aqparat jáne baılanys, termınologııa, ınformatıka, kompıýterlik grafıka, telekommýnıkatsııa salalary  atsalysýǵa tıis.

Memlekettik organdardyń ınternet-resýrstaryndaǵy memlekettik tildegi aqparattar jetkiliksiz. Bul máseleni retteý úshin 2010 jylǵy 15 shildede qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine «elektrondyq úkimetti» damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna memlekettik aqparattyq júıelerdegi qazaq tilindegi aqparattyń kólemi orys tilindegi aqparattyń kóleminen kem bolmaýǵa tıis degen norma engizildi. Degenmen, bul talap búgingi kúnge deıin oryndalmaýda. Turǵyndardan memlekettik ınternet-resýrstarynda memlekettik tilde jetkilikti aqparat ala almaı otyrǵandyǵy jóninde aryz-shaǵymdar túsýde.

Osy rette memlekettik aqparattyq júıelerde qazaq tilinde aqparattardyń ornalastyrýy týraly joǵaryda atalǵan normanyń oryndalýyna monıtorıng júrgizý qajet.

Sonymen qatar, bul máseleni qalypqa keltirý úshin memlekettik organdardyń saıttarynyń qurylymy men olardy toltyrý boıynsha arnaıy memlekettik standart qabyldaý qajet.

Aqparattyq-kommýnıkatsııalyq tehnologııalar salasyn memlekettik tilde damytýǵa tosqaýyl bolyp otyrǵan faktorlardyń biri - ortaq termınder jınaǵynyń joq bolýy. Sondyqtan múmkindiginshe jyldam túrde qazaq tilinde aqparattyq-kommýnıkatsııalyq tehnologııalar salasy boıynsha termınder jınaǵyn (glossarııin) ázirleý qajet.

Respýblıka turǵyndarynyń ınternet baılanysymen qamtylýynda aqparattyq teńsizdik oryn alýda. Mysaly, búgingi kúnge deıin aýyldyq jerler sapaly keńjolaqty jáne mobıldi ınternet júıesimen qamtamasyz etilmegen. Aýyl turǵyndary mobıldik ınternettiń sapasy nashar bolǵanymen qala turǵyndarymen birdeı tarıftermen tólem jasaıdy.

Aýyldyq jerlerdiń mobıldik baılanys stansalarymen qamtylýy, óńirlerde qosymsha stansalar salý jospary týraly aqparat berýdi suraımyz.

Qazaq tilinde mobıldik baılanystaǵy SMS habarlamalar tarıfi latyn áripterine qaraǵanda eki ese joǵary. Bul jerde memlekettik tildi kemsitýshilik joq pa degen zańdy suraq týyndaýda. Aqparattyq tehnologııalardyń erekshelikterine qaramastan SMS habarlamalar baǵasyn bir qalypqa keltirý qajet. Kerek dese qazaq tilinde jiberiletin SMS habarlamalar tarıfin eki ese tómendetý ádil bolar edi.

Osymen birge, atalǵan maqsat-mindetterdi júzege asyrýdy zań arqyly qamtamasyz etý qajet. Al qoldanystaǵy Til týraly zańda tildi elektrondy aqparat tiline aınaldyrý sekildi mańyzdy mindetter qarastyrylmaǵan.

Oı-usynys túrinde aıtyp otyrǵan talabymyz osy.

 Jaýabyn QR Zańdarynda kórsetilgen tártippen jazbasha berýińizdi suraımyz.