Eńbek adamynyń quqyǵy qalaı qorǵalyp júr

Eńbekke kózqaras qandaı?

2013 jyly jumysshy mamandyqtarǵa degen qurmetti arttyrý úshin Eńbek kúni belgilendi. Keıin taqyryptyń aýqymy keńeıip, eńbekqorlyq pen kásibılik jaýapty azamattyń negizgi qasıetteri retinde qarastyryla bastady.

Bul baǵyttaǵy ózgeristerdiń biri – 2023 jyly Ulttyq quryltaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Adal azamat» uǵymyn usynýy. Bir jyldan keıin «Jaýapty adam – Adal eńbek – Berekeli tabys» formýlasy engizilip, 2025 jyl Jumysshy mamandyqtar jyly dep jarııalandy.

Keıin «Adal azamat» qaǵıdaty ishki saıasattyń negizgi ustanymdarynyń birine aınalyp, eńbekqorlyq pen kásibılik jalpyulttyq qundylyqtar qataryna qosyldy. Osylaısha eńbek taqyryby qoǵamdyq qundylyqtan naqty eńbek naryǵynyń máselelerine oıysty.

Búginde elimizde 9,84 mln adam eńbek etedi. Onyń 7,25 mıllıony jaldamaly jumys istese, 2,15 mıllıony ózin-ózi jumyspen qamtyǵan. Negizgi jumyspen qamtý salalary – saýda, bilim berý, ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy. Al jumysshy kásipterinde shamamen 3,3 mln adam eńbek etedi.

Bul sandar jumysshy mamandyqtarynyń ekonomıkadaǵy ornyn kórsetedi. Biraq eńbek naryǵyndaǵy basty másele – mamandar sany emes, olardyń suranysqa qanshalyqty saı keletininde.

Naryqtaǵy ahýal

Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshy-keńesshisi Kamıla Amýrtaevanyń aıtýynsha, munda eńbek jaǵdaıy, tabys pen kásibı ósý múmkindigi mańyzdy.

– Tabys deńgeıi, jumyspen qamtýdyń turaqtylyǵy, eńbek jaǵdaıy, kásibı jáne mansaptyq ósý múmkindigi mańyzdy. Sonymen qatar biliktilik bolashaǵy da barǵan saıyn erekshe mánge ıe bolyp keledi. ıAǵnı adam óz mamandyǵynyń birneshe jyldan keıin de suranysqa ıe bolatynyn túsinýi kerek, – dedi ol.

Bul rette eńbek naryǵynda maman tapshylyǵy baıqalady. Enbek.kz platformasynda shilde aıynda 104,6 myń bos jumys ornyna 141,2 myń túıindeme jarııalansa, tamyzda 131,6 myń orynǵa 145,2 myń túıindeme tirkelgen. Mınıstrlik muny mamandyq, biliktilik, óńir jáne eńbek jaǵdaıyna baılanysty sáıkessizdikpen túsindiredi.

Máselen, tamyzda elektr jelilerin paıdalaný jónindegi elektrmonterlerge arnalǵan 195 bos orynǵa nebári jeti túıindeme túsken. Al ǵımarattardy keshendi kútip-ustaý jáne jóndeý jumysshylaryna arnalǵan 358 bos orynǵa 47 túıindeme ǵana tirkelgen.

Maman tapshylyǵy aldaǵy jyldary da ózekti bolýy múmkin. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń boljamynsha, 2026–2035 jyldary ekonomıkaǵa shamamen 2,9 mln maman qajet bolady. Onyń 1,46 mıllıony jańa jumys oryndaryna, 1,45 mıllıony zeınetke shyǵatyn jáne jumystan ketetin qyzmetkerlerdiń ornyn toltyrýǵa qajet. Jalpy qajettiliktiń 1,8 mıllıony jumysshy mamandyqtaryna tıesili.

Suranys ásirese bilim berý, qurylys, saýda, densaýlyq saqtaý jáne óńdeý ónerkásibinde joǵary bolmaq.

Jańa kásipter men jańa talaptar

Naryqtaǵy suranyspen qatar, mamandyqtardyń ózi de ózgerip jatyr. 2026 jylǵy aqpannan bastap 940 jańa jáne jańartylǵan kásip engizilgen. Onyń 100-i – jumysshy mamandyqtary. Al Jańa kásipter men quzyretter atlasynda 239 jańa, 95 ózgerip jatqan jáne 129 joıylyp bara jatqan kásip kórsetilgen.

Mamandyqtar jańarǵanymen, olardyń tabys deńgeıi birdeı emes. Eldegi ortasha jalaqy 480 myń teńgeden assa, áleýmettik salada kórsetkish 360–385 myń teńge shamasynda. Al shıkizat salalarynda jalaqy mıllıon teńgege jýyqtaıdy.

Bul aıyrmashylyq naryqtaǵy taǵy bir mańyzdy máseleni kórsetedi. Tarqata aıtqanda, mamandyq tańdaýda suranyspen qatar tabys pen kásibı perspektıvalar da eskeriledi.

Al tehnologııanyń jyldam ózgerýi mamannan jańa daǵdylardy únemi talap etedi. Zań ǵylymdarynyń kandıdaty Ásııa Kómekovanyń pikirinshe, bul jaýapkershilik tek jumysshyǵa júktelmeýi kerek.

– Eger tehnologııanyń jańarýy jumys berýshiniń óndiristik sheshimi bolsa, qajetti qaıta daıarlaýdy uıymdastyrýǵa jáne qarjylandyrýǵa onyń da qatysýy oryndy. Al aýqymdy qurylymdyq ózgerister kezinde memleket pen áleýmettik áriptesterdiń qoldaýy qajet, – dedi sarapshy.

Jańa Konstıtýtsııa: quqyq qalaı qorǵalady?

Eńbek adamynyń quqyǵy árdaıym mańyzdy. Qazaqstannyń Eńbek kodeksi qaýipsiz eńbek jaǵdaıyna, eńbekaqy alýǵa jáne demalýǵa quqyqty, sondaı-aq kemsitýshilikke jol bermeýdi kózdeıdi. Bıylǵy ózgeristerden keıin qyzmetkerdiń eńbek salasynda qurmetke ıe bolý, ar-namysy men qadir-qasıetin qorǵaý quqyǵy da naqtylandy.

Jańa Konstıtýtsııa azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý kepildikterin kúsheıtti.

– Joǵary nátıje kórsetken adamǵa erekshe yntalandyrý sharalary qoldanylýy múmkin. Alaıda qaýipsiz eńbek, demalys jáne qurmetpen qarym-qatynas jasaý quqyǵy adamnyń jetistigine baılanysty bolmaýy kerek, – dedi sarapshy.

Eńbek quqyǵyn qorǵaý jeke qyzmetkerdiń ǵana mindeti emes. Jalaqy, qosymsha kepildikter, oqytý, eńbek qaýipsizdigi men jumys jaǵdaıy sııaqty máselelerdi ujym óz ókilderi, kásipodaqtar men ujymdyq shart arqyly sheshe alady.

Bul baǵytta áleýmettik áriptestiktiń mańyzy artyp keledi. 2026 jylǵy qańtarda Astanada Halyqaralyq eńbek uıymynyń qatysýymen memleket, jumys berýshiler men jumysshylar ókilderiniń úshjaqty dóńgelek ústeli ótti. Ujymdyq eńbek daýlaryna qatysty túzetýler HEU-ǵa saraptamalyq baǵalaýǵa joldandy. Sonymen qatar áleýmettik áriptestik týraly jeke zań qabyldaý múmkindigi qarastyrylyp jatyr.

Áleýmettik áriptestiktiń naqty tetikteriniń biri – ujymdyq shart. Bıyl 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha elde 19 683 ujymdyq shart tsıfrlandyrylǵan. Degenmen olardyń tıimdiligi jumysshylarǵa qandaı kepildik berip, sol mindettemelerdiń qanshalyqty oryndalatynymen ólshenedi.

Eńbekke kózqaras mektepten qalyptasa ma?

Eńbek adamynyń bolashaǵy mamandyq tańdaǵan sátten qalyptasady. Bul baǵytta 2025 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap bilim berý uıymdarynda eńbek tárbıesi men kásibı baǵdar berýdi qamtıtyn «Adal azamat» baǵdarlamasy iske qosyldy.

Mektepterde kásibı baǵdar beretin pedagogter jumys isteıdi, beıindik synyptar men alǵashqy kásibı daǵdylardy meńgerýge múmkindik beretin jobalar damyp keledi. 2025–2026 oqý jylynda kolledjderge 189 myń adam qabyldandy. Onyń 145 myńy memlekettik tapsyrys boıynsha oqýǵa túsken. Memlekettik tapsyrystyń shamamen 70 paıyzy tehnıkalyq mamandyqtarǵa bólinse, dýaldy oqytý júıesimen 108 myń stýdent qamtyldy.

Alaıda baǵdarlamalardyń nátıjesin olardyń sanymen ólsheý jetkiliksiz. Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshy-keńesshisi Kamıla Amýrtaevanyń aıtýynsha, basty kórsetkish – jastar men ata-analardyń mamandyq tańdaýdaǵy kózqarasynyń ózgerýi.

– Adamnyń eńbek salasyndaǵy mártebesi shyn máninde artty dep mamandyq tańdaýdaǵy kúndelikti kózqaras ózgergen kezde aıtýǵa bolady. Bolashaq maman ózine qandaı kásip tańdaıdy, ata-ana balasyna qandaı mamandyqty laıyq kóredi, adam óz isin qanshalyqty maqtan tutady jáne onda kásibı ósý múmkindigin kóre me – mańyzdysy osy, – dedi ol.

Eńbek adamynyń mártebesi neden kórinedi?

Eńbek adamynyń mártebesi kúndelikti jumys jaǵdaıynan kórinedi. Bul – laıyqty tabys, qaýipsiz eńbek, áleýmettik kepildik, kásibı damýǵa jáne óz quqyǵyn qorǵaýǵa degen múmkindik.

Jumys berýshi úshin bul – jalaqyny ýaqytyly tóleý, qaýipsiz jaǵdaı jasaý jáne qyzmetkerdiń kásibı ósýine jaǵdaı qalyptastyrý. Memleket úshin – eńbek naryǵynyń suranysyna saı maman daıarlaý jáne eńbek quqyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý.

Al mamandyqtyń bedeli adam sol kásip arqyly turaqty jumysqa, laıyqty tabysqa jáne kásibı bolashaqqa jol taba alǵanda qalyptasady.