Elýinde qazaqsha úırengen qazaq

Oqyr­mannyń munysy da durys. Alaıda bala kezinen orystildi ortada ósip, orys balabaq­sha­synda tárbıelenip, orys mek­te­binde ósken jannyń qazaq tili­nen qaǵys qalýy qalypty jaǵ­daı edi ol kezde. Keńestik ke­zeń soltústiktegi bes oblysqa da óziniń salqynyn tıgizbeı qoı­ǵan joq. Birinshiden, ol ob­lystardyń kóbinde qazaq mek­tebi bolmady. Ekinshiden, kór­shi-qolań, týys-týǵannyń kóbi resmı tilde sóıleýge májbúr boldy. Bizdiń búgingi keıip­kerimiz Qanat Tasybekov te tildi bilmeıtin ortada ósti.

Keıipkerimizdiń jasy elýdi eńsergen. Jastaıynan jylqy maly dese qulaǵy eleń ete qa­latyn jasóspirim orys tilinde tárbıelense de, mal sharýa­shylyǵyn zerttesem degen ar­manynan taıqyǵan joq. Ol arman jasóspirimdi jetelep, Almatydaǵy mal-dárigerlik ınstıtýtyna alyp keldi. Aq­mola oblysynda týyp-ósken jigit ózi qalaǵan oqý ornyna tústi. Úzdik bitirdi. Instıtýtty bitirip qana qoıǵan joq, mal sharýashylyǵyn, onyń ishinde jylqy sharýashylyǵyn zert­tesem degen oı onyń bilimin ary qaraı jetildirýine sep boldy. Aspırantýraǵa oqýǵa túsip, kandıdattyq dısser­tatsııasyn Máskeýde qorǵady. Ǵylym jolyna tústi. Tselıno­grad aýyl sharýashylyǵy ıns­tıtýtynda sabaq berdi. Ins­tıtýtta sabaq berip júrgeninde, bolashaq ǵalymnyń Dıjon (Frantsııa) qalasyna joly tústi. Frantsýz mamandary­nyń arqasynda Qanat Tasybekov-tiń doktorantýrany Býrgýn­dııanyń ortalyǵy Dıjonda oqýyna múmkindik týdy. Osy­laısha, orys tiline jetik maman fran­tsýz tilin de meńgerip shyq­ty. Alaıda jany, júregi qazaq dep soqqan Qanat aǵanyń bir ǵana kemshiligi bar edi. Ol óziniń ana tilin bilmeıtin. Túsinse de, eki aýyz sózdiń basyn qurap, oıyn jetkize almaıtyn.

Oryssha ósken, frantsýz tiline jetik, óz kásibin bir ki­sideı meńgergen, orta bıznes ókiliniń oıyn ózgertken ne nárse? Ol - namys edi. Qazaq bola turyp, qazaqsha sóıleı al­m­aýy qorlyq emes pe? Elýden asqan shaǵynda, balalary je­tilip, óz qoly óz aýzyna jetken kezinde Qanat Tasybekovtiń «qazaqsha úırenemin» dep qa­zaq­shaǵa bet burýy joldasta­­ryn da tańǵaldyrǵan edi. Tipti Qa­nat aǵanyń bul tirligin «qoja­nasyrlyqqa» balaǵandar da bar.

- Qazaqsha úırenemin dep Almatydaǵy birqatar kitap dúkenderin aralap shyqtym. Ondaǵy keregi - qazaq tilin úıretetin ádistemelik quraldar alý. Kópke topyraq shasha al­maımyn, alaıda senseńiz, ádistemelikke jaraıtyn deni durys kitap taba almadym. Sol sebepti de, til úırenýdi óz ádisimmen bastadym. Ózimdi ózim úırettim. Aldynda oqyǵan frantsýz tilim bar. Frantsýz tilin qalaı meńgersem, qazaq tilin de solaı meńgerýge ty­rystym. Árbir sózdiń janyna oryssha balamasyn jazyp otyrdym. Máselen, ata-tek, jeti ata, úı-ishi, otbasy, ata-áje, bala-nemere týraly sóz­der­diń bári uǵynyqty bolý úshin basynan bastaýyma týra keldi. Qazaqtyń árbir sóziniń túpki mańyzy tereń. Árbir sózdiń birneshe balamasy baryn til úırenip júrip uqtym, - deıdi keıipker.

Eń qyzyǵy, Q.Tasybekov ózi jazǵan qaǵazdaryna qarap otyryp, daıyn ádistemelik qural jazyp shyqqan. Barlyq paraqtarynyń basyn birik­tirse, bir kitaptyń nobaıy daıyn bolǵandaı. «Muny nege kitap etip shyǵarmasqa?» degen oı qylań berýi sol eken, Ta­sybekov ózi shımaılaǵan qa­ǵazdarynyń bárin retke keltirip, jańa bir ádistemelik baǵdarlamanyń negizin jasap shyǵarady. Osylaısha, ómirge «Sıtýatıvnyı Kazahstan» kitabynyń ıdeıasy kelgen edi.

Bul kitaptyń ózge ádiste­melikten joly bólek. Óıtkeni munda tildi úırený múlde ózgeshe baǵytta damyǵan. «Qazaq bolǵan soń, toı-tomalaqqa, ólim-jitimge barmaı turmaısyń. Qazaqtardyń toıynda nemese kóńil aıtýda oryssha shúldirlep turǵanyń namysyńdy oıatady eken. Men áýeli til úırengende, toıda qandaı sózder aıtylady, qandaı tilekter aıtýǵa bolady, ne bolmasa qazaqsha kóńildi qalaı aıtamyz, qalaı jubata­myz, osy máselelerge kóbirek mán berýge tyrystym. Máse­len, «vy kýpılı mashıný - óziń minip, óziń tozdyr; v seme prıbavlenıe - náresteniń baýy berik bolsyn; vy pohoronılı rodstvennıka - qaıyryn bersin; vas pozdravlıaet s Naýryzom - Ulystyń uly kúni qutty bolsyn!» degen sııaqty sózderdi qazaqsha-oryssha balamasymen birge úırendim» deıdi Qanat aǵa.

Bir kezderi munyń «ápen­diligine» kúlgen dostary onyń til úırenýdegi tabandylyǵyna tánti boldy. Qazaqsha sóılep úırengenimen qoımaı, orys­tildi dostaryn da qazaqsha úı­retýge tyrysyp júrgen Qanat aǵanyń eńbekqorlyǵyna bir ja­ǵynan súısinip qaldyq. Kúni-túni eńbektenip júrip, tildi bir kisideı meńgerip aldy. Qazir qazaqsha sóılese, bir kisini súrindirerlik jaıy bar. Sóılegende biraýyz resmı tilden sóz qospaýǵa tyrysady. Qanat aǵa úshin bul úlken jetistik.

Q.Tasybekovtiń avtorly­ǵymen «Sıtýatıvnyı Kazah­stan» kitabynyń alǵashqy tomy jaryq kórdi. Eń qyzyǵy, avtorda bul eńbeginen aqsha tabamyn degen oı bolǵan joq. Kitapty óz qarjysyna shy­ǵardy. Elimizdiń árbir aıma­ǵyndaǵy kitap dúkenderine de ózi taratty. Kásipker bola tu­ryp, kitabyn tegin taratýǵa daıyn turǵan avtordyń basty ustanymy - ózi sekildi orys­tildi qazaqtarǵa til ustartý. «Ana tiliniń kez kelgen aza­mattyń ary ekenin, ózge tildiń bárin bilse de, óz tiline jet­peıtinin» kesh bolsa da, sezin­genine qýanady. Ári óz eńbeginiń til úıretýge kishkentaı bolsa da úlesi tıse eken dep oılady. Avtordyń eńbegi esh ketpegen sııaqty. Myń ǵana taralymmen shyqqan kitapty qaıta bas­tyrýǵa týra keldi. Kitapqa degen suranys kún ótken saıyn artyp keledi.

«Bul - ózge ult ókilderi úshin emes, orystildi ortada tárbıelengen, qazaqsha úı­rengisi keletin qazaqtar úshin jasalǵan eńbek. Tildi bilmeıdi, qazaqsha sóılemeıdi dep baı­balam salǵannan góri, olarǵa tildi úıretýge tyrysaıyq. Olardyń úırengisi keledi. Biraq sóıleı almaıdy. Bilimdi, aqyldy, oıy jetik, shet tilin meńgergen. Qazaqshasy kemshin túsip jatyr. Nege? Óıtkeni eresek adamdardyń til úırenýge ýaqyttary joq. Sózderdi oqyp, ereje jattap júre almaıdy. Olardyń oqýy úshin ádistemelik kitaptar kerek emes pe? Búkil ádistemelik kitaptardyń bárin oqyp shyqtym dep kópke to­pyraq shasha almaımyn. Lo­gıkalyq turǵydan oqıtyn ádistemelik joq bolǵandyq­tan, úırene almaımyz. Sol sebepti de, osy turǵydan «Sıtýatıv­nyı Kazahstandy» jazyp shyqtym. «Jıyrma jyl boıy tildi úırenbedik, bilmedik» dep baı­balam salyp júrgender kóp. Til úshin kúresý kerek shyǵar, bi­raq onyń joly qandaı? Tildiń qajet ekenin bárimiz bilemiz. Tipti orystildi qazaqtar da jaqsy túsinedi. Óıtkeni ol - bizdiń memlekettik tilimiz. Til úshin kúrespeı, tildi úıretýge tyrysaıyq. Olardyń namy­syn oıataıyq. Tildi úıretýdi kim­nen bastaımyz? Árıne, qazaq­tan. Ózge ult ókilderine baryp, «sen nege qazaqsha sóılemeısiń?» dep surap kórińizshi. «Ózderiń nege úırenbeısińder?» dep ózińizge bas salýy múmkin. Sondyqtan til bizdiń ózimizge kerek, ıaǵnı qazaqtarǵa kerek. Bul - birinshiden. Ekinshiden, tehnıkalyq tildiń kóbi resmı tilde. Termınderdiń kóbi aý­darylmaıdy. Bizde termınkom arnaıy bekitken termınder bar. Onyń zańdylyǵy saqtalýy tıis».

Qanat aǵa qazaqtyń sózge sheshen azamattarymen áńgi­meleskendi unatatynyn da ja­syrmady. Keıde áńgimeleskisi kelse, Jazýshylar odaǵyna kelip, qalamger aqyn-jazý­shylarmen kezdesip, áńgime-dúken quryp qaıtady eken. Tildi bilgen saıyn, qazaq ti­liniń qunaryna qanyǵa tú­setinin de aıtady Qanat aǵa. Ot­basynda da únemi qazaqsha sóıleýge tyrysady. Uly da, qyzy da - shet tilderin meń­gergen, jaqsy mamandar. Olar­dyń da qazaqsha sóıleýine kóbirek mán berip júr.

«Sıtýatıvnyı Kazahstan» kitabynyń negizgi oqyrmandary - orta býyn ókilderi. Avtor óziniń bul eńbegine suranystyń kóbeıip turǵanyn aıtady. Elimizdiń jer-jerlerinen, ásirese, soltústik aımaqtardan jergilikti turǵyndar habar­lasyp, kitapty oqýǵa qulshynys bildirip jatqan kórinedi. Demek, bul orystildi aýdıto­rııanyń óz tilin bilýge kóńiliniń bóline bastaǵany. Ári avtordyń úmitiniń aqtalǵany. «Qazaqtar áleminen» syr shertetin kitap­tyń alǵashqy tomy el aralap ketti. Qanat Tasybekovtiń bul eńbegi jalǵasyn tappaq. Al­ǵashqy tomy ata tek, jeti ata, úı-ishi, otbasynan turady. Al ekinshi tomy - dıologtardan, úshinshi tom sózdikterden qu­ralatyn bolady.

«Eń bastysy, Qanat Tasybekovtiń erdiń jasy elýinde óz ortasyna qaıta oral­ǵany kóńilimizdi mar­qaı­typ tastady. Muny biz shet tilin erkin meńgergen kásipkerdiń óziniń ana tiline degen erekshe qurmeti dep qabyldadyq», - dep oı túıedi «Aıqyn» gazetinde maqala avtory.