Astananyń jasyl beldeýi: klımatqa áseri, demalys aımaqtary jáne damý jospary
ASTANA.KAZINFORM – Elordanyń aınalasyndaǵy jasyl beldeý aldaǵy ýaqytta úlkeıe túsedi, ol úshin bos jerlerge jańa kóshetter egiledi. Qazir alǵashqy jumystar bastaldy. Topyraqtyń sortańdyǵyn anyqtaý úshin áýeli ǵylymı synaqtar júrgiziledi, sodan soń kóshet egý bastalady. Munyń bárine shamamen bes jyldaı ýaqyt qajet. Al «Jasyl beldeý» qala klımatyna qalaı áser etip jatyr? Kazinform tilshisi taqyrypty tolyǵyraq zerttep kórdi.
Jańa kezeń, jańa kóshetter
Bir kezderi bul jerdiń bári jazyq dala edi. Astananyń sortań topyraǵynda tal ósedi dese, kópshilik tańyrqaı qaraıtyn. Biraq jerdiń babyn tapsa, bul jerde tutas orman ósirýge bolatynyn ǵylym dáleldedi.
«Jasyl beldeýdi» qalyptastyrý jumysy 1997 jyly bastalǵan. Sodan beri 15 myń gektarǵa jýyq aýmaqqa kóshet egildi. Elorda aýmaǵyn qorshaı, segiz baǵytta orman alqaptary boı túzedi. Bul jumystar eki kezeńdi qamtyp, 2024 jylǵa deıin júzege asty. Bas-aıaǵy 16,3 mln túp kóshet tamyryn tereńge jaıyp, saıaly aǵashqa aınalǵan.
Endi jasyl beldeý odan ári qalyńdaı túsedi. Aýmaqtaǵy bos jerlerge taǵy myńdaǵan jańa kóshet egiledi. Qazir mamandar sortań topyraqty zerttep, oǵan qandaı aǵash túrleri jaqsy jersinetinin anyqtap jatyr. Eger bul bastama da júzege assa, Astana aınalasy jasyl jelekti jumaq mekenge aınalady.
- Qazirgi ýaqytta Jasyl beldeýdiń qoldanystaǵy aýmaǵyn keńeıtý emes, onyń ishinde aǵash otyrǵyzylǵan jer kólemin ulǵaıtý josparlanyp otyr. Osy maqsatta orman patologııasy men topyraq sapasyn baǵalaý boıynsha ǵylymı zertteý jumystary júrgizilip jatyr. Zertteý nátıjeleri boıynsha aǵash otyrǵyzýǵa qolaıly ýchaskeler anyqtalady. Atalǵan jumystardy shamamen bes jyldan keıin iske asyrý josparlanyp otyr, – dedi Astana qalasy Qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵatty paıdalaný basqarmasy kógaldandyrý jáne tabıǵatty paıdalaný bóliminiń bas mamany Saǵynysh Saǵyntaev.
Shańdy daýyl, boran, tuman: Astana klımaty ózgerdi
Jasyl beldeýdi salýdaǵy áýelgi maqsat — qysy qytymyr, klımaty qubylmaly elorda aýa raıyn turǵyndarǵa jaıly etý edi. Nátıje de bar. Sınoptıkterdiń málimetinshe, jasyl beldeýdiń arqasynda elordada shańdy daýyl úsh ese azaıǵan. Burqasyn men tuman da sırek baıqalady. Jalpy, qala klımaty birshama jaqsarǵan.
- Qazgıdromet mekemesiniń málimetine súıensek, buryn borandy kúnder sany 38 bolatyn. Qazir jasyl beldeýdiń arqasynda qala ishinde bul kórsetkish 22 kúnge deıin azaıǵan. Al tumandy kúnder sany 37-den 21 kúnge deıin qysqardy, - dedi «Astana ormany» mekemesiniń bas agronomy Ardaq Hasenov.
Qysta orman alqaby qardy ustap, topyraqtaǵy ylǵal qoryn saqtaıdy. Bul dalaly aımaq úshin mańyzdy.
Osylaısha, 29 jyl ishinde jasyl beldeý elordanyń tabıǵı bóligi bolyp qana qoımaı, qalanyń ekologııalyq qalqanyna aınaldy. Qalyń aǵash jeldiń ekpinin báseńdetip, shań-tozańdy sińiredi. Óndiris oryndary men kólikterden bólinetin zııandy zattardyń taralýyn tejep, qala aýasynyń tazarýyna da yqpal etedi.
Jasyl beldeý janýarlarǵa meken boldy
Búginde munda aǵashtyń 36 túri ósip tur. Olardyń qatarynda kádimgi qaraǵaı, vengr bórtegúli, japyraqty úıeńki, qaıyńnyń birneshe túri jáne terek bar. Shyrsha men emen de kezdesedi.
Aýmaqta 1973 jyldary otyrǵyzylǵan aǵashtar da kezdesedi. Al 1997 jyly egilgen alǵashqy kóshetterdiń bıiktigi búginde 8-13 metrge jetken.
Jasyl jelek kóbeıgen saıyn munda janýarlar da mekendeı bastaǵan. Aldymen qoıandar paıda boldy. Keıin túlki men qarsaqtar kele bastady. Qazir munda elik, tipti buǵy da kezdesedi. Osylaısha 29 jyl buryn qoldan egilgen alqaptyń búginde óz tirshiligi qalyptasqan.
- Biz osyndaı úlken orman qalyptastyrdyq. Flora bar jerde faýna da bolady. Alǵashynda qoıandar ózdiginen paıda boldy. Qazir olardyń sany artyp keledi. Keıin buǵylardy ońtústik-batys bólikten kórdik. Qustar da kele bastady. Janýarlar dúnıesi birtindep qalyptasyp, kóbeıip keledi. Ýaqyt óte kele bul jasandy orman tabıǵı ekojúıege aınalyp, jan-janýarǵa meken bolatyn tolyqqandy orman bolady dep úmittenemiz, - dedi ol.
Jasyl beldeýdiń saqshysy: ormanshynyń kúndelikti eńbegi
Alǵashqy úsh jylda kóshetterge erekshe kútim jasalady. Tamyry topyraqqa bekip, boıy jetilgenshe turaqty sýarylady, aramshópteri julynady. Bul jumystardyń deni jaz boıy júrgizilip, oǵan maýsymdyq jumysshylar da tartylady.
Kúz kelip, orman altyn túske boıalǵan kezde de jumys toqtamaıdy. Qazir ormandy órtten qorǵaý jumystary júrgizilip jatyr. Ormanshylar jyl on eki aı alqapty baqylap, qaýipsizdigin qamtamasyz etedi.
Qanatbek Sametovtyń taǵdyry tabıǵatpen tamyrlasqan. Ol «Jasyl beldeýde» ormanshy bolyp eńbek etedi. Ár aǵashtyń túrin biledi, alqapty órt pen ózge de qaýipten qorǵaıdy. Munda onymen birge taǵy 41 adam jumys isteıdi.
- Qazir ormannyń aýasy óte taza. Aǵashtar óskeli beri munda serýendeýdiń ózi bir ǵanıbet. Adamdar da kelip, jaıaý júrip, taza aýada demalyp jatady. Biz olardyń demalysyn baqylap, ormandy taza ustaýǵa shaqyramyz. Ásirese, qoqys tastamaýyn, ot jaǵatyn zattarǵa abaı bolýyn eskertemiz. Ár ýaqyt bárin tekserip otyramyz, - dedi ol.
Onyń aıtýynsha, jaz-kúz mezgilinde munda demalýshylar kóp keledi. Biri qaraqat terse, endi biri taza aýada tynyǵady. Zań buzýshylyqtar da az. Sebebi ormanshylar aýmaqty udaıy baqylaýda ustaıdy.
- Zańsyz aǵash kesýge jol bermeımiz. Sońǵy derek 2019 jyly tirkeldi. Jańa jyl qarsańynda shyrsha kesýge kelgen áıeldi ormanshylar ustap, jaýapkershilikke tartty. Qýraǵan aǵashtardy da kesýge bolmaıdy. Olar ormannyń tabıǵı aınalymy úshin qajet. Ýaqyt óte shirip, topyraqqa qorek bolady, - deıdi ol.
Ekpe orman jyldar boıy ósirildi. Sondyqtan munda ár aǵashtyń suraýy bar. Ony zańsyz kesip áketý de ońaı emes. Ormanshylardyń qyraǵy kózinen zań buzýshylar aılasyn asyra almaıdy.
Ótemi de jeńil emes, bir aǵashty zańsyz kesken adam 50 túp aǵash otyrǵyzýǵa mindetti. Olardy úsh jyl boıy kútip-baptaýy da tıis. Buǵan qosa, kesilgen aǵashtyń túrine qaraı 10-80 AEK kóleminde aıyppul salynady.
Elorda turǵyndary úshin jańa demalys oryndary ashylady
Jasyl beldeý búginde turǵyndardyń súıikti demalys orny. Munda 26 shaqyrmdyq velojol men 2,5 shaqyrym jaıaý júrginshilerge arnalǵan joldar bar. Atpen serýendeýge de múmkindik jasalǵan. Aldaǵy ýaqytta demalysqa arnalǵan aýmaqtar sany da arta túsedi.
- Qazir bizde balalarǵa arnalǵan eki oıyn alańy jáne eki avtoturaq bar. 2020 jyly atpen serýendeýge arnalǵan jol salyndy. Onyń uzyndyǵy 14 myń metr. Aldaǵy ýaqytta otbasymen serýendep, demalýǵa, balalardyń oınaýyna jaǵdaı jasalady. Budan bólek, orman mańyndaǵy qazir paıdalanylmaı turǵan karerlerdiń ornyna da túrli demalys oryndaryn salý josparlanyp otyr, - deıdi ol.
2025 jyly «Jasyl beldeýge» «Astana orman-park aımaǵy» mártebesi berildi. Endi aýmaqtaǵy aǵashtardy kóshirý nemese jer kólemin ózgertý úshin Úkimettiń qaýlysy qajet.
Al jasyl beldeýdi kútip-baptaý mindeti 100 paıyz memleketke tıesili «Astana ormany» mekemesine júktelgen.
- Keleshektegi josparymyz — jasyl beldeýdi tolyqqandy orman-park aımaǵyna aınaldyrý. Bıyl osyǵan qatysty joba ázirleýge tapsyrma berildi. Qazir konkýrs ótip jatyr. Konkýrs aıaqtalǵan soń, jeńimpaz jobany ázirlep, saraptamadan ótkizedi. Sodan keıin ony iske asyrý jumystary bastalady, - deıdi «Astana ormany» mekemesiniń bas agronomy Ardaq Hasenov.
Qoryta aıtsaq, jasyl beldeýdi kútip-baptaý jumystary aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beredi. Jańa kóshetter otyrǵyzylyp, ósken saıyn orman da qalyńdaı beredi. Bul jasyl alqap elordanyń aýasyn jaqsartyp, klımattyń qatań áserin báseńdetýge yqpal etip otyr. Sonymen qatar turǵyndardyń tynyǵýyna arnalǵan oryndar da kóbeıip keledi.
Aıta keteıik, buǵan deıin qaladaǵy aǵashtardyń bes paıdasy týraly maqala jarııalaǵan edik.
