Elordada halyq sanynyń ósýi qurylys qarqynyn kúsheıtti

Halyq sany qurylys qarqynyn kúsheıtti

Bul sáýlet-qurylys jospary - elordanyń 2030 jylǵa deıingi damýyn baǵdarlaǵan, jańa qalanyń tynys-tirshiligine qolaıly ortany qalyptastyrý jáne odan ári turaqty túrde órkendetý maqsatynda jasalǵan irgeli joba. Osydan 15 jyl buryn Astananyń sáýlettik tujyrymdamasyn ázirleýge tuńǵysh ret halyqaralyq baıqaý jarııalandy. Qala bolashaǵynyń irgetasyn qalarda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qalaǵa eýropalyq kelbet berý ıdeıasy eskerildi. Álemdik sáýlet óneriniń naǵyz mamandary qatysqan ashyq konkýrsqa júzdegen jobalar túsip, saraptaýdan ótkizildi. Sheshim qabyldanbastan buryn barlyq jobalar Kongress-holǵa qoıylyp, halyqtyń tanysýyna múmkindik jasaldy. Sóıtip, baıqaý nátıjesinde japon kon­tseptýalısi Kıse Kýrokavanyń jobasy úzdik tanylǵan edi. «HH ǵasyr - meha­nıkalyq prıntsıpter ústemdik alǵan dáýir bolsa, HHІ ǵasyr - ómir prıntsıpterine kóshetin dáýir bolady. Endeshe, Qazaqstannyń jańa astanasy «sımbıoz» atty sheshýshi uǵymdy arqaý etýi tıis» dep tu­jyrymdaǵan Kıse Kýrokava al­dymen qala salýda onyń tabı­ǵatpen etene sabaqtastyǵyna mán berdi. Odan keıin ózgerý múmkindikteri men úshinshisi - abstraktili sımvolızm. ıAǵnı, qala nysandary qabyldaýǵa túsi­nikti geometrııalyq fıgýralar pishininde boı kóterý. Áı­gili sáýletshiniń osyndaı úsh tuǵyrly pálsapalyq túsinikteri Astananyń búgingi kelbetin jasaýda.
Kez kelgen qalanyń bas jospary 20-25 jylǵa esepteletinin eskere otyryp, Astananyń sáýlet syzbasy 2030 jylǵa deıin josparlandy. Bul merzim aldaǵy ózgeristerge ońaı aýysýǵa múmkindik beredi. Alaıda mejelengen ýaqytqa deıin Astana qalasynyń Bas josparyna birneshe ózgertýler men túzetý jumystary júrgizildi. Onyń basty sebebi - halyq sanynyń boljamdyq esepten asyp ketýi. Óıtkeni qurylys qarqyny adam sanynyń ósimine negizdeletini belgili. Kıse Kýrokavanyń esebi boıynsha shahar jurtynyń sany 2030 jylǵa deıin 800 myńǵa, al 2010 jylǵa qaraı 490 myńǵa jetý kerek edi. Biraq 2002 jyly-aq turǵyndar sany 500 myńnan asyp ketti. Al qala kúni qarsańynda Elorda halqynyń sany 1 mıllıonǵa jetti.

Qala qorǵany jasyl ormany

Tabıǵat pen qala úndestigine asa mán bergen japon sáýletshisiniń tujyrymy boıynsha qala salý teorııasynyń ózegi tirshiliktegi tepe-teńdiktiń saqtalýy men qala damýy barysynda búliný men quldyraýdy boldyrmaý máselesi edi. Sóıtip, Kıse Kýrokava qalanyń ekologııalyq saýlyǵyn qamtamasyz etýde Esil, Aqbulaq, Sarybulaq ózenderin boılaı eko-dáliz qalyptastyrýmen birge, Astananyń aınalasyna orman ósirýdiń qajettigin aıtty. Orman shahardyń ajaryna ajar qosyp, jazda qurǵaqshylyqtan, qysta aıaz ben borannan saqtaıdy. Bul oıdy Elbasy Nursultan Nazarbaev qýattap, Býrabaıdyń ormandy alqabyna jalǵasqanǵa deıin qala aınalasyna eko-orman otyrǵyzýǵa tapsyrma berdi.
Jasyl aımaq qurý ıdeıasy turaqty túrde júzege asýda. Búginde Esildiń boıyn jaǵalaı qonǵan en toǵaıdyń alqaby 75,1 myń gektardy qurap otyr. «Astana ormany» JShS bas agronomy Ardaq Qasenovtiń aıtýynsha, bıyl 291,1 gektarǵa 353 myń 560 túp aǵash otyrǵyzylady. Onyń basym bóligi - qylqan japyraqty aǵashtar. Dálirek aıtsaq, 135 myń túp qaraǵaı egilmek. Oǵan qosa, bul ormanda jemis aǵashtary da jaıqalmaq. Qazir alma, almurt aǵashtaryn otyrǵyzý qolǵa alynǵan. Jalpy Ortalyq Azııada teńdesi joq qoldan jasalǵan orman alqabynda 11 mıllıonnan asa aǵash ósirilip jatyr. Sondaı-aq, jasyl beldeýde qoıandar paıda bolyp, qustar ushyp kelip jatyr. 2010 jyly orman ishinen ashylǵan Qyrǵaýyl fermasy osy ýaqytqa deıin 6238 qyrǵaýyldyń qanatyn qaqtyrdy. Olardyń 5883-i ormanǵa ábden jersindi.
Sonymen qatar, qalanyń ishin kógaldandyrýǵa da kóp kóńil bólingen. Qurylys alańdaryn jasyl jelekke aınaldyrý - udaıy nazarda. Búginde elordada 9 saıabaq, 90 gúlzar jaıqalyp tur. Bıyl aýmaǵy 147 590 sharshy metr gúlzar jasalmaq. Salystyrmaly túrde aıtsaq, 2014 jyldan beri jasyl alań 15 paıyzǵa ulǵaıǵan.

Júzege asqan jobalar

Bas jospardyń negizinde boı kótergen nysandar qazirgi tańda Astananyń aja­ryn aıshyqtap, mártebesin kóterdi. Búginde bas qalanyń 2030 jylǵa deıingi barlyq jobasynyń 50%-y oryndalyp, elorda qurylysyna mıllıondaǵan ınvestıtsııa tartyldy. Osynaý ýaqytta qala salýǵa Qazaqstannyń 71 qalasy men 432 qurylys kompanııalary qatysty. Alyp qurylys alańyna aınalǵan Astanany salýda otandyq qurylys materıaldaryn qoldaný kózdeldi. Ózimizdiń óndiris, dálirek aıtsaq, 135 zaýyt qurylys materıaldaryn jetkizip otyrdy.
Qazaqstandyq fırmalarǵa qosa, qala qurylysyna túrik, koreı, ıtalıan, fran­tsýz, shveıtsar kompanııalary da súbeli úles qosty. Tańdaı qaqty­rar tamasha ǵımarattardyń nobaıyn syzýǵa jáne qurylysyn júrgizýge álemdik sáýlet sheber­leri shaqyrylyp, zama­­naýı standarttarǵa saı teorııa­lar men tájirıbeler paıdalanyldy. Nátı­je­sinde dúnıe júzindegi teńdesi joq eń úlken shatyrǵa balanatyn «Hanshatyr» saýda, oıyn-saýyq ortalyǵy 300 mıllıon dollarǵa salyndy. Buǵan qosa, jalpy qarajaty 50 mıllıon dollardy quraǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, 30 mıllıon dollarǵa «Astana Arena» stadıony boı kóterdi. Qazir bul nysandar mádenı-tarıhı muralarǵa jatqyzylyp, memlekettiń qaraýyna tapsyrylǵan.
Jalpy Bas jospardaǵy júzege asqan sátti jobalar retinde Báıterek moný­menti, Aqorda ǵımaraty, Nazarbaev ýnı­versıteti qalashaǵy, Alaý muzaı­dyny, Qaz­medıa ortalyǵy, Shabyt shyǵar­mashylyq saraıy, Oqýshylar saraıy, «Atameken» etno-memorıaldy kesheni, Sýly-jasyl býlvar, «Dýman» oıyn-saýyq ortalyǵy, Áziret Sultan meshiti, «Haıvıll Astana» turǵyn úı kesheni sııaqty ásem nysandardy ataýǵa bolady.
Osy ýaqyt aralyǵynda jyl saıyn 60-tan 100-ge deıin ortasha jáne iri nysandar berilip otyrdy. Bas jospar boıynsha jańa turǵyn úılerdiń qurylysy kóp qabatty jáne az qabatty etip, satylaı júrgizilmek. Máselen, kóp qabatty úıler qalanyń ortalyǵynan oryn tepse, qalanyń shetine qaraı bıiktik báseńdeı bermek. 2030 jylǵa deıin «Shubar» jáne «Ońtústik Shyǵys» shaǵyn aýdan­darynda eski úıler men kottedjder bu­zylyp, ornyna josparlanǵan kólemdi bıik turǵyn úıler salý kózdelgen.
Al az qabatty turǵyn úıler Aqmola oblysynyń Arshaly, Tselınograd jáne Shortandy aýdandarynda salynady. Búginde qala mańynda barlyǵy 80 eldimeken bar. Onda shamamen 160 myń adam turady. Eger Astana aglomeratsııasy sátti júzege asyrylsa, 2035 jylǵa qaraı qala mańyn mekendegen halyqtyń sany 236 myń adamǵa jetpek. Qala mańaıynyń bulaı kórkeıýi birinshiden, elordany qajetti qurylys zattarmen qamtamasyz etýge, ekinshiden, shahardy qatty daýyldan, shań-tozańnan qorǵaýǵa, úshinshiden, azyq-túlik beldeýi retinde Astananyń ıgiligine jarasa ári qalanyń qym-qýyt tirliginen sharshaǵanda tynyǵatyn demalys oryndary da bolmaq.

Orynbek ÓTEMURAT